Có một nhóm siêu anh hùng không hề có siêu năng lực trong cơ thể: sức mạnh của họ nằm trong bộ giáp, trong chiếc thắt lưng đầy dụng cụ, trong buồng lái robot khổng lồ hay trong chiếc túi thần kỳ. Cởi bộ giáp ra, họ là người bình thường, có khi còn yếu hơn người bình thường. Chính điều đó làm nên sức hút riêng của dòng nhân vật này.
Bài viết điểm lại các kiểu năng lực đến từ công nghệ trong truyện tranh và phim, từ bộ giáp kim loại, kho vũ khí tự chế cho tới robot khổng lồ của hoạt hình Nhật Bản và bảo bối tương lai. Trọng tâm là logic của nguồn gốc này: nó cho nhân vật những gì, lấy đi những gì, và đặt ra câu hỏi gì mà các nguồn khác không đặt ra. Cốt truyện cụ thể không được kể lại.
Năng lực nằm ngoài cơ thể: một kiểu nguồn gốc khác hẳn
Đột biến, tai nạn phóng xạ hay phép thuật đều thay đổi chính con người nhân vật. Công nghệ thì không. Nó để con người nguyên vẹn và đặt sức mạnh vào một vật thể bên ngoài. Hệ quả đầu tiên là sức mạnh có thể bị lấy mất: bộ giáp bị đánh cắp, dụng cụ bị phá hỏng, robot bị kẻ khác chiếm buồng lái. Truyện công nghệ vì thế luôn có sẵn một loại nguy cơ mà truyện đột biến không có.
Hệ quả thứ hai là sức mạnh có thể chuyển giao. Một người mặc được thì người khác cũng mặc được, một người lái được thì người khác cũng học lái được. Vì vậy câu hỏi lớn của dòng truyện này không phải là mình là ai, mà là ai xứng đáng nắm giữ thứ sức mạnh ấy. Câu hỏi đó mở ra những mạch truyện về chạy đua vũ trang, về công ty bán vũ khí, về chính phủ muốn tịch thu phát minh.
Hệ quả thứ ba là nhân vật phải tự xây sức mạnh của mình. Không ai sinh ra đã có bộ giáp. Nhân vật phải học, phải thử, phải hỏng nhiều lần. Điều này khiến các siêu anh hùng công nghệ thường được viết như nhà phát minh, kỹ sư, người giàu trí tuệ, và người đọc ngưỡng mộ họ vì đầu óc nhiều hơn vì cơ bắp.
Bốn kiểu sức mạnh công nghệ thường gặp
Dưới đây là cách chia phổ biến, mỗi kiểu kèm ví dụ quen thuộc nêu ở mức giới thiệu. Năm là năm xuất hiện lần đầu của tác phẩm gốc.
| Kiểu | Cách hoạt động trong truyện | Ví dụ quen thuộc | Điểm yếu thường gặp |
|---|---|---|---|
| Bộ giáp mặc trên người | Giáp cho sức mạnh, khả năng bay, vũ khí gắn liền | Người sắt (1963) | Hết năng lượng, hỏng hóc, bị chiếm điều khiển |
| Kho dụng cụ và phương tiện | Nhân vật mang theo nhiều món đồ, mỗi món một việc | Người dơi (1939) | Phụ thuộc chuẩn bị trước, tốn kém |
| Robot khổng lồ có người lái | Con người ngồi trong buồng lái điều khiển cỗ máy | Mazinger Z (1972), Gundam (1979) | Phi công kiệt sức, máy cần bảo dưỡng |
| Bảo bối và phát minh lẻ | Từng món đồ có một công dụng kỳ lạ, dùng theo tình huống | Doraemon (1969) | Dùng sai mục đích gây rắc rối |
Ranh giới giữa các kiểu không cứng. Người dơi ra mắt năm 1939, gắn với tên Bob Kane và Bill Finger, vừa dựa vào dụng cụ vừa dựa vào luyện tập. Người sắt, nhân vật của Stan Lee cùng các hoạ sĩ, thì dựa gần như hoàn toàn vào bộ giáp. Phần luyện tập của các nhân vật không năng lực được bàn ở một bài riêng trong chuyên mục này.
Robot khổng lồ: cách Nhật Bản kể chuyện sức mạnh công nghệ
Trong khi truyện Mỹ đặt công nghệ lên người nhân vật, hoạt hình và truyện tranh Nhật Bản từ thập niên 1970 đi theo hướng khác: con người ngồi vào buồng lái của một cỗ máy cao bằng toà nhà. Mazinger Z của Go Nagai, ra mắt năm 1972, thường được nhắc như tác phẩm đặt nền cho kiểu robot có người lái. Đến năm 1979, Mobile Suit Gundam đưa robot vào bối cảnh chiến tranh với giọng điệu nghiêm túc hơn.
Điểm thú vị của dòng robot khổng lồ là nhân vật chính thường còn rất trẻ, có khi chỉ là học sinh, và phải gánh trách nhiệm điều khiển thứ vũ khí khủng khiếp. Năng lực ở đây không nằm ở cơ thể hay ở cỗ máy riêng lẻ, mà ở sự kết hợp giữa phi công và máy. Cỗ máy mạnh đến đâu cũng vô dụng nếu người lái hoảng loạn, kiệt sức hay không muốn chiến đấu.
Vì vậy truyện robot hay xoay quanh tâm lý người lái: nỗi sợ, mệt mỏi, cảm giác bị người lớn lợi dụng. Ở nhiều tác phẩm, cỗ máy còn được viết như một nhân vật có tính cách. Người đọc nhớ tên robot không kém tên người lái, và mô hình robot trở thành món đồ sưu tầm được nhiều thế hệ yêu thích.
Bảo bối: khi công nghệ trở nên nhỏ bé và thân thiện
Không phải sức mạnh công nghệ nào cũng dùng để chiến đấu. Doraemon, bộ truyện của Fujiko F. Fujio ra mắt năm 1969 và quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt, cho thấy một kiểu khác: chú mèo máy đến từ tương lai với chiếc túi chứa vô số bảo bối, mỗi món giải quyết một chuyện đời thường như đi học muộn, quên bài, muốn đến nơi xa.
Bảo bối là sức mạnh mượn theo nghĩa đen. Nhân vật chính không giỏi giang gì, chỉ được cho mượn đồ, và bài học quen thuộc của truyện là dùng đồ tốt sai cách vẫn gây rắc rối. Cấu trúc này biến công nghệ thành tấm gương phản chiếu tính cách: lười thì dùng để trốn việc, ghen tị thì dùng để chơi xấu, tử tế thì dùng để giúp bạn.
Cũng nhờ vậy mà truyện bảo bối ít khi đi vào chuyện ai nắm quyền lực. Nó đi vào chuyện con người nên sống ra sao khi có trong tay thứ gì đó quá tiện. Câu hỏi ấy ngày càng gần với đời thực, khi điện thoại trong túi mỗi người làm được những việc mà vài chục năm trước chỉ có trong truyện tranh.
Cái giá của sức mạnh công nghệ
Tiền bạc và nguồn lực. Nhiều siêu anh hùng công nghệ được viết là tỷ phú hay có cả một tập đoàn phía sau. Truyện ít khi giấu chi tiết này, và người đọc hay đặt câu hỏi: nếu chỉ người giàu mới làm siêu anh hùng được, thì công lý trong truyện thuộc về ai.
Sự phụ thuộc vào thiết bị. Khi bộ giáp hết năng lượng hay dụng cụ bị lấy mất, nhân vật trở về là người thường giữa trận chiến. Các tác giả rất thích đặt nhân vật vào hoàn cảnh này để kiểm tra xem bản lĩnh của họ nằm ở đâu.
Trách nhiệm của người tạo ra. Công nghệ có thể bị sao chép, bị bán, bị dùng vào việc xấu. Nhân vật phát minh phải sống với ý nghĩ rằng chính sáng chế của mình có thể làm hại người khác.
Cơ thể bị bào mòn. Ở nhiều truyện, việc gắn bó quá lâu với cỗ máy để lại tổn thương thật: chấn thương khi điều khiển, thiết bị cấy trong người, sự kiệt sức kéo dài. Sức mạnh mượn vẫn phải trả bằng thân thể.
Cuộc chạy đua không có điểm dừng. Có bộ giáp tốt thì kẻ thù chế bộ giáp tốt hơn. Truyện công nghệ hay dùng vòng xoáy này để nói về chạy đua vũ khí ngoài đời thực.
Vì sao người đọc tin vào siêu anh hùng công nghệ
Một lý do khiến nhân vật công nghệ có chỗ đứng vững là cảm giác gần như có thể. Không ai tin mình sẽ bị nhện lạ cắn rồi bám được tường, nhưng nhiều người tin rằng một ngày nào đó con người sẽ có khung xương trợ lực, máy bay cá nhân hay robot giúp việc. Thực tế, khung xương trợ lực cho người lao động và người cần phục hồi chức năng đã được nghiên cứu và thử nghiệm, dù còn rất xa hình ảnh trong phim.
Lý do thứ hai là công nghệ thưởng cho trí tuệ và sự kiên trì. Người đọc trẻ có thể tự nhủ: mình không sinh ra với năng lực, nhưng mình có thể học toán, học kỹ thuật, tự chế tạo. Không ít kỹ sư kể rằng tuổi thơ của họ có những bộ phim robot hay siêu anh hùng mặc giáp, và đó là một trong những thứ khiến họ thích máy móc.
Lý do thứ ba là công nghệ cho phép truyện nói về những chuyện rất người. Nhân vật có thể sai vì một dòng lệnh lỗi, có thể bị bạn thân phản bội vì một bản thiết kế, có thể phải chọn giữa bán phát minh lấy tiền hay giữ nó khỏi tay kẻ xấu. Những tình huống này gần với đời sống văn phòng, xưởng máy hơn là chiến trường, nên người đọc trưởng thành cũng tìm thấy mình trong đó.
Góc khoa học chi tiết về việc bộ giáp, khung trợ lực ngoài đời làm được tới đâu nằm ở chuyên mục khoa học của trang. Ở góc nguồn gốc năng lực, chỉ cần thấy rằng công nghệ là lời giải thích duy nhất trong truyện siêu anh hùng mà con người thật đang từng bước tiến lại gần.
Nhắc an toàn khi trẻ mê siêu anh hùng công nghệ
Trẻ thích tự chế đồ nghề như nhân vật là điều đáng khuyến khích, miễn có người lớn đi kèm.
- Không tự tháo pin, sạc dự phòng, ổ điện hay đồ điện tử để lắp bộ giáp; pin phồng và điện lưới có thể gây cháy, bỏng.
- Không buộc dụng cụ tự chế lên người rồi nhảy từ chỗ cao để thử bay.
- Dùng vật liệu an toàn như bìa cứng, xốp, băng dính giấy khi làm bộ giáp hoá trang.
- Dụng cụ cắt như dao rọc giấy, súng bắn keo nóng chỉ dùng khi có người lớn bên cạnh.
- Có thể dẫn niềm thích này sang các lớp học lắp ráp, lập trình robot đơn giản phù hợp lứa tuổi.
Một bộ giáp bằng bìa cứng làm cùng bố mẹ vào cuối tuần thường đem lại nhiều niềm vui hơn bất kỳ món đồ mua sẵn nào. Khi làm xong, có thể cùng con nói về nhân vật mình yêu thích: họ dùng sức mạnh để làm gì, và nếu có bộ giáp thật thì con sẽ giúp ai.
Câu hỏi thường gặp
Siêu anh hùng nhờ công nghệ khác gì siêu anh hùng có năng lực bẩm sinh?
Năng lực bẩm sinh nằm trong cơ thể và không thể lấy đi, còn sức mạnh công nghệ nằm trong bộ giáp, dụng cụ hay cỗ máy nên có thể bị đánh cắp, hỏng hóc hoặc chuyển cho người khác. Vì thế truyện công nghệ hay xoay quanh câu hỏi ai xứng đáng nắm giữ sức mạnh.
Người sắt và Người dơi ra mắt năm nào?
Người dơi xuất hiện lần đầu năm 1939, gắn với tên Bob Kane và Bill Finger. Người sắt ra mắt năm 1963, là nhân vật của Stan Lee cùng các hoạ sĩ cộng tác. Cả hai đều không có siêu năng lực trong cơ thể.
Robot khổng lồ có người lái bắt đầu từ tác phẩm nào?
Mazinger Z của Go Nagai, ra mắt năm 1972, thường được coi là tác phẩm đặt nền cho kiểu robot khổng lồ có người ngồi trong buồng lái. Sau đó Mobile Suit Gundam năm 1979 đưa thể loại này sang hướng chiến tranh nghiêm túc hơn.
Doraemon có được coi là truyện về nguồn gốc năng lực không?
Ở một góc, có. Bảo bối của Doraemon là sức mạnh công nghệ đến từ tương lai và được cho mượn. Truyện không nói về chiến đấu mà về chuyện dùng công cụ tiện lợi đúng hay sai, nên là ví dụ hiền lành nhất của nguồn gốc công nghệ.
Bộ giáp như trong phim có làm được ngoài đời không?
Hiện chưa có bộ giáp nào bay được và chống đạn như phim. Khung xương trợ lực giúp nâng vật nặng hay hỗ trợ phục hồi chức năng đã được nghiên cứu và thử nghiệm, nhưng còn nặng, cần nguồn điện lớn và làm được ít việc hơn nhiều.
Trẻ thích làm bộ giáp hoá trang thì nên dùng vật liệu gì?
Nên dùng bìa cứng, xốp, giấy màu và băng dính giấy, làm cùng người lớn. Tránh pin, ổ điện, đồ điện tử tháo rời và dụng cụ cắt sắc khi không có người lớn giám sát, và tuyệt đối không mặc vào rồi nhảy từ chỗ cao.