Hệ thống năng lực trong manga và anime là bộ luật mà tác giả đặt ra để giải thích năng lực đến từ đâu, dùng thế nào, mạnh tới đâu và trả giá gì, như khí trong Dragon Ball, chakra trong Naruto, trái ác quỷ trong One Piece hay Nen trong Hunter x Hunter. Khác với truyện siêu anh hùng Mỹ, nơi mỗi nhân vật thường có một câu chuyện nguồn gốc riêng, manga thiếu niên hay cho cả thế giới dùng chung một hệ thống.
Bài này giải thích vì sao manga ưa năng lực có luật lệ, đi qua các kiểu hệ thống tiêu biểu theo nguồn gốc năng lực, so sánh chúng với cảnh giới tu luyện trong tiểu thuyết tiên hiệp mà người đọc Việt quen thuộc, và chỉ ra điểm chung khiến những hệ thống ấy giữ chân người đọc nhiều năm. Bài đứng ở góc người đọc, không kể cốt truyện hay cái kết bộ nào.
Vì sao manga thiếu niên ưa năng lực có luật lệ
Manga thiếu niên ở Nhật thường được đăng từng chương mỗi tuần trên tạp chí, kéo dài nhiều năm, và phần lớn câu chuyện là những trận đấu. Một trận đấu kéo dài vài chương chỉ hấp dẫn khi người đọc hiểu luật: nhân vật làm được gì, không làm được gì, và vì sao chiêu này thắng chiêu kia. Nếu năng lực không có luật, mọi chiến thắng trông như tác giả tuỳ ý quyết định, và người đọc mất hứng.
Hệ thống chung còn giải quyết một bài toán khác: làm sao để hàng trăm nhân vật đứng chung một thế giới mà vẫn so sánh được với nhau. Khi ai cũng dùng cùng một loại năng lượng hay cùng một cách phân loại, người đọc tự đoán được nhân vật mới mạnh cỡ nào, thuộc kiểu gì, có thể thua ai. Cảm giác hiểu được thế giới truyện là một phần lớn của niềm vui khi đọc.
Cuối cùng, hệ thống cho phép nhân vật lớn lên. Luyện tập, thăng cấp, học chiêu mới là xương sống của nhiều bộ truyện thiếu niên. Không có thang đo chung, sự trưởng thành ấy khó thấy. Có thang đo, mỗi bước tiến của nhân vật trở thành một cột mốc người đọc mong chờ.
Năng lượng bên trong cơ thể: khí và chakra
Kiểu hệ thống phổ biến nhất là năng lượng nằm sẵn trong mỗi người, chỉ cần luyện để điều khiển. Dragon Ball của Toriyama Akira, bắt đầu năm 1984, cho nhân vật dồn khí để tung đòn, bay lượn, cảm nhận đối thủ từ xa. Khái niệm khí mượn từ quan niệm về khí trong y học cổ truyền và võ thuật Đông Á, nhưng được đẩy tới mức hư cấu hoàn toàn. Bộ truyện còn đưa vào ý tưởng đo sức mạnh bằng con số, khiến người đọc nhiều thế hệ quen với chuyện so "chỉ số" giữa các nhân vật.
Naruto của Kishimoto Masashi, bắt đầu năm 1999, gọi năng lượng ấy là chakra, mượn một từ có gốc trong truyền thống Ấn Độ. Trong truyện, chakra được nhào nặn thành nhẫn thuật qua các thế ấn tay, và có thể mang tính chất của các nguyên tố như lửa, gió, sét, đất, nước. Cách làm này biến năng lực thành một môn học có giáo trình: có trường ninja, có cấp bậc, có thầy trò.
Ưu điểm của kiểu năng lượng bên trong là ai cũng có thể luyện, nên câu chuyện nỗ lực vượt lên số phận rất hợp. Nhược điểm là sức mạnh dễ phình to vô hạn, vì chỉ cần luyện thêm là mạnh thêm. Nhiều bộ truyện dài kỳ kiểu này bị người đọc nhận xét là càng về sau đối thủ càng mạnh một cách khó tin.
Năng lực từ một vật: trái ác quỷ và cái giá đổi lấy
One Piece của Oda Eiichiro, bắt đầu năm 1997, đi theo hướng khác: năng lực đặc biệt đến từ việc ăn một loại trái hiếm gọi là trái ác quỷ. Mỗi trái cho một năng lực riêng, không trái nào giống trái nào, và mỗi người chỉ được ăn một trái. Người đọc quen với ba nhóm lớn trong truyện: nhóm biến đổi cơ thể hay tạo hiệu ứng đặc biệt, nhóm hoá thú, và nhóm biến cơ thể thành một nguyên tố tự nhiên.
Điều làm hệ thống này dễ nhớ là cái giá được đặt ngay từ đầu: người ăn trái mất khả năng bơi, chìm như đá khi rơi xuống biển, trong một thế giới mà phần lớn câu chuyện diễn ra trên biển. Một năng lực mạnh tới đâu cũng đi kèm điểm yếu chí mạng ấy. Đây là ví dụ kinh điển về cách một luật đơn giản tạo ra vô số tình huống căng thẳng.
Bên cạnh trái ác quỷ, truyện còn có Haki, một dạng sức mạnh luyện được, chia thành ba loại gắn với quan sát, phòng thủ tấn công và ý chí áp đảo. Hai lớp năng lực, một lớp may mắn có được và một lớp phải khổ luyện, cùng tồn tại khiến thế giới truyện vừa đa dạng vừa công bằng hơn với người không ăn trái.
Sáu hệ Nen trong Hunter x Hunter
Hunter x Hunter của Togashi Yoshihiro, bắt đầu năm 1998, thường được người đọc nhắc như một trong những hệ thống năng lực chặt chẽ nhất. Nen là năng lượng sống, mỗi người thuộc một trong sáu hệ, và hệ của một người được thử bằng một ly nước có chiếc lá nổi trên mặt.
| Hệ | Sở trường | Dấu hiệu khi thử ly nước |
|---|---|---|
| Cường hoá | Tăng sức mạnh cơ thể, vật thể | Lượng nước tăng lên |
| Biến hoá | Đổi tính chất của Nen, như thành điện, thành chất dính | Vị nước thay đổi |
| Phóng xuất | Tách Nen khỏi cơ thể, bắn đi xa | Màu nước thay đổi |
| Thao tác | Điều khiển vật thể hoặc sinh vật | Chiếc lá chuyển động |
| Cụ hiện hoá | Tạo ra vật thể từ Nen | Xuất hiện cặn trong nước |
| Đặc chất | Năng lực đặc biệt không xếp vào hệ nào | Thay đổi khác với năm kiểu trên |
Hệ thống còn có một luật nổi tiếng: người dùng tự đặt ra điều kiện và giới hạn cho năng lực của mình, điều kiện càng khắt khe thì năng lực càng mạnh. Luật này biến cái giá thành lựa chọn của nhân vật, và là lý do nhiều người đọc coi Nen là mẫu mực về năng lực có giới hạn.
Năng lực hiện hình và năng lực cá nhân: Stand, kiếm hồn, quirk
Một nhánh khác cho năng lực một hình dạng riêng tách khỏi người dùng. JoJo của Araki Hirohiko, bắt đầu năm 1987, từ phần thứ ba cuối thập niên 1980 giới thiệu Stand: một thực thể đứng cạnh người dùng, mỗi Stand một năng lực kỳ lạ, nhiều khi chẳng liên quan gì tới sức mạnh. Trận đấu vì vậy giống câu đố hơn là so sức, người thắng là người hiểu luật năng lực của đối thủ trước.
Bleach của Kubo Tite, bắt đầu năm 2001, gắn năng lực với thanh kiếm có linh hồn riêng, và người dùng phải biết tên, phải được thanh kiếm chấp nhận mới giải phóng được các cấp sức mạnh cao hơn. Năng lực ở đây là một mối quan hệ, không chỉ là một công cụ. Jujutsu Kaisen của Akutami Gege, bắt đầu năm 2018, dùng chú lực sinh ra từ cảm xúc tiêu cực, kết hợp với những lời thề ràng buộc gần giống luật giới hạn của Nen.
My Hero Academia của Horikoshi Kohei, bắt đầu năm 2014, quay lại gần với truyện siêu anh hùng Mỹ hơn: phần lớn dân số trong truyện sinh ra đã có một năng lực cá nhân, gọi là quirk, mỗi người một kiểu. Hệ thống này gần với đột biến hơn là luyện tập, và câu hỏi lớn là người không có năng lực sẽ đứng ở đâu trong một xã hội như thế.
Đọc manga năng lực cùng trẻ: tuổi phù hợp và chuyện bắt chước chiêu thức
Manga và anime năng lực rất được trẻ em Việt yêu thích, nhưng không phải bộ nào cũng viết cho trẻ nhỏ. Vài điều phụ huynh nên để ý.
- Xem mức tuổi ghi trên sách hoặc trên nền tảng xem phim; một số bộ nổi tiếng như Jujutsu Kaisen hay Hunter x Hunter có những đoạn bạo lực, máu me không hợp với trẻ nhỏ.
- Nói rõ khí, chakra, Nen hay trái ác quỷ là hư cấu; không có cách luyện nào để phóng năng lượng từ tay hay bay lên.
- Không bắt chước chiêu thức bằng cách nhảy từ chỗ cao, đánh vào người bạn, hay tập ngồi thiền nhịn thở quá lâu như nhân vật.
- Không ăn quả lạ, cây lạ ngoài vườn hay ngoài đường để "thử năng lực"; nhiều loại cây quả có độc.
- Nhắc trẻ nghỉ mắt, giữ giờ ngủ khi xem phim bộ dài tập; nhiều bộ có hàng trăm tập rất dễ xem liền mạch tới khuya.
Ở mặt tích cực, nhiều bộ manga năng lực đề cao sự chăm chỉ, tình bạn và việc giữ lời hứa. Hỏi trẻ thích nhân vật nào và vì sao là cách mở cuộc trò chuyện về những giá trị ấy mà không cần giảng giải.
Cảnh giới tu tiên và điểm chung của mọi hệ thống
Người đọc Việt quen thêm một kiểu hệ thống đến từ tiểu thuyết mạng Trung Quốc dòng tu tiên, huyền huyễn: sức mạnh chia theo cảnh giới như Luyện Khí, Trúc Cơ, Kim Đan, Nguyên Anh, mỗi cảnh giới lại có nhiều tầng. Hệ thống này gần với khí và chakra ở chỗ là năng lượng luyện được, nhưng khác ở chỗ thang bậc được đặt tên rõ ràng, khiến mỗi lần nhân vật lên cấp trở thành một sự kiện. Nhiều tên gọi mượn từ thuật ngữ của đạo gia, được dùng ở mức hư cấu.
Đặt các hệ thống cạnh nhau, có thể thấy ba điểm chung. Thứ nhất, năng lực có nguồn rõ ràng: năng lượng bên trong, một vật đã ăn, một thực thể đi kèm, hay một dòng máu. Thứ hai, năng lực có cái giá hoặc giới hạn được nói từ sớm, như không bơi được, phải tự đặt điều kiện, phải tiêu hao năng lượng. Thứ ba, có một thang để so sánh, dù là con số, cấp bậc hay cảnh giới.
Ba điểm ấy cũng là thứ phân biệt manga thiếu niên với truyện siêu anh hùng Mỹ cổ điển, nơi mỗi nhân vật một nguồn gốc riêng và hiếm khi so được với nhau. Người muốn tự xây hệ thống cho truyện của mình có thể tham khảo chuyên mục sáng tác của trang; ở đây chỉ cần nhớ rằng mọi hệ thống hay đều bắt đầu từ câu hỏi năng lực ấy từ đâu tới.
Câu hỏi thường gặp
Khí trong Dragon Ball và chakra trong Naruto khác nhau thế nào?
Cả hai đều là năng lượng bên trong cơ thể, luyện được để tung đòn và tăng sức mạnh. Chakra trong Naruto được nhào nặn thành nhẫn thuật qua ấn tay và mang tính chất nguyên tố, còn khí trong Dragon Ball thiên về dồn sức, bay và cảm nhận đối thủ.
Trái ác quỷ trong One Piece là gì?
Đó là loại trái hiếm cho người ăn một năng lực đặc biệt, mỗi trái một năng lực, mỗi người chỉ ăn được một trái. Đổi lại, người ăn mất khả năng bơi, một điểm yếu lớn trong thế giới mà phần lớn câu chuyện diễn ra trên biển.
Sáu hệ Nen trong Hunter x Hunter gồm những gì?
Sáu hệ gồm Cường hoá, Biến hoá, Phóng xuất, Thao tác, Cụ hiện hoá và Đặc chất. Mỗi người thuộc một hệ, được thử bằng một ly nước có chiếc lá nổi, và hệ càng xa sở trường thì càng khó luyện.
Stand trong JoJo là gì?
Stand là một thực thể đi kèm người dùng, xuất hiện từ phần thứ ba của bộ truyện vào cuối thập niên 1980. Mỗi Stand có một năng lực riêng, thường rất lạ, nên các trận đấu giống câu đố về luật năng lực hơn là so sức mạnh thuần tuý.
Cảnh giới tu tiên như Trúc Cơ, Kim Đan có phải lấy từ thực tế không?
Các tên gọi mượn từ thuật ngữ trong truyền thống đạo gia Trung Hoa, nhưng thang cảnh giới với sức mạnh phi thường là hư cấu của tiểu thuyết mạng. Không có bằng chứng nào cho thấy luyện tập có thể đưa con người tới những năng lực như vậy.
Vì sao manga hay có năng lực theo hệ thống còn truyện tranh Mỹ thì không?
Manga thiếu niên đăng hằng tuần, nhiều năm, xoay quanh các trận đấu, nên cần luật chung để người đọc hiểu và đoán. Truyện siêu anh hùng Mỹ hình thành từ những nhân vật riêng lẻ của nhiều tác giả, mỗi người một nguồn gốc, nên ít khi có hệ thống chung.