QuyenNang.comQuyền Năng
Nguồn gốc năng lực trong truyện tranh và phim

Lịch sử truyện siêu anh hùng: thời Hoàng Kim, Bạc, Đồng đến kỷ nguyên điện ảnh

Từ Siêu nhân năm 1938 tới các vũ trụ điện ảnh: các thời kỳ của truyện siêu anh hùng, mỗi thời ưa một kiểu nguồn gốc năng lực và vì sao chúng thay đổi theo xã hội.

Old second-hand comics stall on a quiet street at dusk, an elderly man seen from behind sorting faded stacks of magazines into crates, warm bulb light, shallow depth of field

Truyện siêu anh hùng hiện đại bắt đầu năm 1938 với Siêu nhân, rồi đi qua các thời kỳ mà giới sưu tầm quen gọi là Hoàng Kim, Bạc, Đồng và Hiện đại, trước khi chuyển hẳn lên màn ảnh rộng từ đầu thế kỷ này. Mỗi thời kỳ ưa một kiểu nguồn gốc năng lực riêng, vì mỗi thời có một nỗi lo và một niềm tin khác nhau về khoa học, chiến tranh và con người.

Bài này kể lại lịch sử thể loại theo đúng góc của trang: năng lực của nhân vật đến từ đâu ở từng giai đoạn, và vì sao cách giải thích ấy đổi thay. Mốc thời gian và tên các thời kỳ là quy ước của người hâm mộ, nhà sưu tầm, không phải ranh giới chính thức, nên các nguồn có thể lệch nhau vài năm. Bài không kể lại cốt truyện bộ nào.

Trước năm 1938: anh hùng đeo mặt nạ và người hùng trong thần thoại

Siêu anh hùng không xuất hiện từ khoảng trống. Từ hàng nghìn năm trước, thần thoại và sử thi đã đầy những người có sức mạnh phi thường, từ á thần Hy Lạp tới các vị anh hùng trong truyền thuyết của nhiều dân tộc. Ở Việt Nam, Thánh Gióng vươn vai thành tráng sĩ là hình ảnh mà nhiều người so sánh với khoảnh khắc biến hình của siêu anh hùng hiện đại, dù hai truyền thống hoàn toàn độc lập.

Gần hơn, đầu thế kỷ hai mươi có những nhân vật mang nửa dáng dấp siêu anh hùng: người hiệp sĩ đeo mặt nạ Zorro ra đời năm 1919, các nhân vật báo chí và kịch truyền thanh sống hai cuộc đời, ban ngày là người giàu có lịch lãm, ban đêm là người trừng trị kẻ ác. Nhân vật The Phantom xuất hiện năm 1936 trên mục truyện tranh của báo, đã có bộ đồ bó sát và mặt nạ che mắt.

Những nhân vật này cho thể loại siêu anh hùng hai thứ: danh tính bí mật và trang phục riêng. Thứ còn thiếu là năng lực vượt khỏi con người. Phần lớn họ chỉ là người giỏi võ, giỏi kiếm, giỏi cải trang. Chỉ khi năng lực siêu phàm được ghép vào bộ khung danh tính bí mật, thể loại mới thật sự hình thành.

Các thời kỳ của truyện siêu anh hùng và kiểu nguồn gốc được ưa chuộng

Bảng dưới đây tóm các thời kỳ theo cách chia phổ biến trong giới hâm mộ truyện tranh Mỹ. Mốc năm chỉ là gần đúng.

Thời kỳKhoảng nămKhông khí chungNguồn gốc năng lực hay gặp
Hoàng Kim1938 – giữa thập niên 1950Chiến tranh, anh hùng rõ ràng thiện ácNgười ngoài hành tinh, phép thuật, huyết thanh, luyện tập
Bạc1956 – khoảng 1970Khoa học viễn tưởng, thời nguyên tử, chạy đua không gianTai nạn phóng xạ, tia vũ trụ, đột biến
Đồngkhoảng 1970 – giữa thập niên 1980Vấn đề xã hội, nhân vật đa dạng hơnKế thừa các nguồn cũ, thêm võ thuật, thần thoại nhiều nền văn hoá
Hiện đạitừ giữa thập niên 1980U tối, giải cấu trúc, rồi điện ảnh hoáBiến đổi gen, công nghệ, viết lại nguồn gốc cũ cho hợp thời

Cột cuối không có nghĩa thời nào chỉ dùng một kiểu nguồn gốc. Nó cho thấy xu hướng: cùng một câu hỏi "vì sao nhân vật có năng lực", mỗi thời trả lời bằng thứ khoa học hay niềm tin mà công chúng thời đó thấy bí ẩn nhất.

Thời Hoàng Kim: Siêu nhân, Người dơi và những anh hùng thời chiến

Năm 1938, Siêu nhân của Jerry Siegel và Joe Shuster ra mắt và gần như một mình tạo ra thể loại. Nguồn gốc năng lực của nhân vật đơn giản đến mức trẻ em cũng hiểu: đến từ một hành tinh khác, mạnh hơn người Trái Đất. Chỉ một năm sau, Người dơi xuất hiện như mặt đối lập, không có phép gì ngoài luyện tập và trí óc. Hai cực ấy, người ngoài hành tinh và người thường luyện tập, đặt nền cho mọi kiểu nguồn gốc về sau.

Đầu thập niên 1940 là lúc thể loại nở rộ. Wonder Woman năm 1941 mang nguồn gốc thần thoại Hy Lạp. Đội trưởng Mỹ cùng năm ấy là người lính được tiêm huyết thanh. Nhiều nhân vật thời này đánh nhau với kẻ thù thời chiến ngay trên trang bìa, và truyện tranh được gửi tới tay binh lính ở mặt trận. Anh hùng thời Hoàng Kim thường rõ ràng, tự tin, ít khi nghi ngờ bản thân.

Khi chiến tranh kết thúc, nhu cầu về người hùng thời chiến giảm hẳn. Nhiều nhân vật bị ngừng xuất bản, các nhà xuất bản chuyển sang truyện tội phạm, kinh dị, lãng mạn, cao bồi. Đến đầu thập niên 1950, chỉ còn một số ít siêu anh hùng trụ lại được trên sạp báo.

Năm 1954: khủng hoảng và Bộ luật Truyện tranh

Năm 1954 là một bước ngoặt ít được nhắc khi kể chuyện siêu anh hùng nhưng ảnh hưởng rất lâu. Một cuốn sách của một bác sĩ tâm thần cáo buộc truyện tranh khiến thanh thiếu niên hư hỏng, và Thượng viện Mỹ mở phiên điều trần về vấn đề phạm pháp ở tuổi vị thành niên, trong đó truyện tranh bị đưa ra xem xét. Áp lực dư luận lớn đến mức ngành truyện tranh tự lập ra một bộ quy tắc kiểm duyệt, thường gọi là Bộ luật Truyện tranh.

Bộ luật này cấm nhiều thứ: cảnh bạo lực ghê rợn, kẻ ác chiến thắng, hình ảnh coi thường người có thẩm quyền, và nhiều yếu tố kinh dị. Truyện kinh dị và tội phạm, vốn đang bán chạy, gần như bị xoá sổ. Nghịch lý là chính điều đó mở đường cho siêu anh hùng quay lại, vì thể loại này vốn đã có sẵn thiện ác rõ ràng và người hùng luôn thắng.

Ảnh hưởng của bộ luật còn thấy trong nguồn gốc năng lực. Nhân vật thời sau năm 1954 hay có năng lực từ khoa học, phòng thí nghiệm, vũ trụ, ít dính tới ma quỷ hay sinh vật kinh dị. Khoa học viễn tưởng an toàn hơn trước mắt người kiểm duyệt, và cũng hợp với không khí lạc quan về công nghệ của thời ấy.

Thời Bạc và Thời Đồng: khoa học, đời thường rồi đến vấn đề xã hội

Thời Bạc thường được tính từ năm 1956, khi phiên bản mới của Người hùng tia chớp ra mắt với nguồn gốc là sét đánh vào kệ hoá chất. Năm 1960 có nhóm Liên minh Công lý, năm 1961 có Bộ tứ siêu đẳng, rồi hàng loạt nhân vật sinh ra từ tia gamma, tia vũ trụ, đột biến. Thời này đưa vào một điều mới: siêu anh hùng có đời thường, có nỗi lo tiền nhà, có tình cảm vụng về, có tranh cãi trong nhóm.

Từ khoảng năm 1970, Thời Đồng mang những đề tài nặng hơn vào truyện: ma tuý, phân biệt chủng tộc, ô nhiễm, cái chết của những nhân vật được yêu quý. Có những số truyện năm 1971 nói về nghiện ma tuý dù đi ngược bộ luật kiểm duyệt, góp phần khiến bộ luật được nới lỏng. Nhân vật cũng đa dạng hơn: Báo đen, thường được nhắc là siêu anh hùng da màu đầu tiên của truyện tranh Mỹ chính thống, đã ra mắt năm 1966; Storm, nữ dị nhân gốc châu Phi, xuất hiện năm 1975.

Về nguồn gốc năng lực, Thời Đồng ít phát minh kiểu mới mà khai thác sâu những kiểu đã có. Võ thuật phương Đông được đưa vào nhiều hơn theo trào lưu phim võ thuật đầu thập niên 1970. Thần thoại của nhiều nền văn hoá ngoài Hy Lạp và Bắc Âu bắt đầu xuất hiện. Câu hỏi không còn chỉ là năng lực từ đâu tới, mà là người mang năng lực đứng ở đâu trong xã hội.

Thời Hiện đại: u tối, giải cấu trúc và viết lại nguồn gốc

Năm 1986 thường được coi là mốc của Thời Hiện đại, với hai tác phẩm hay được nhắc cùng nhau: Watchmen của Alan Moore và Dave Gibbons, và The Dark Knight Returns của Frank Miller. Cả hai nhìn siêu anh hùng bằng con mắt hoài nghi: người có năng lực có thể độc đoán, già nua, tổn thương, và xã hội có lý do để sợ họ. Truyện siêu anh hùng từ đó được đọc như văn học nghiêm túc hơn, đồng thời cũng u tối hơn.

Thập niên 1990 chứng kiến cơn đầu cơ truyện tranh: người ta mua bản đặc biệt với hy vọng tăng giá, các nhà xuất bản tung ra vô số bìa phụ. Khi bong bóng vỡ, thị trường lao dốc, và một nhà xuất bản truyện tranh lớn của Mỹ nộp đơn phá sản cuối năm 1996. Chính khó khăn ấy khiến các công ty tìm nguồn sống mới ở điện ảnh.

Thời này cũng là lúc nguồn gốc năng lực được viết lại hàng loạt. Phóng xạ nhường chỗ cho biến đổi gen, tia vũ trụ được giải thích lại, các nhân vật cũ được kể lại từ đầu cho người đọc mới. Điều đó cho thấy nguồn gốc năng lực trong truyện không phải chân lý cố định mà là lời giải thích luôn được cập nhật cho hợp với hiểu biết của khán giả.

Kỷ nguyên điện ảnh và dòng siêu nhân Nhật Bản quen thuộc với người Việt

Siêu anh hùng lên phim từ rất sớm, nhưng hai mốc lớn là phim Siêu nhân năm 1978 và phim Người dơi năm 1989. Bước ngoặt thật sự đến với X-Men năm 2000, Người nhện năm 2002, rồi Người sắt năm 2008, bộ phim mở đầu cho một vũ trụ điện ảnh nơi nhiều nhân vật xuất hiện chéo qua nhiều phim. Từ đó, phim siêu anh hùng trở thành một trong những dòng phim ăn khách nhất thế giới.

Song song, Nhật Bản có truyền thống siêu anh hùng riêng trên truyền hình: Ultraman từ năm 1966, Kamen Rider năm 1971, và dòng phim đội siêu nhân năm người mặc đồ năm màu bắt đầu từ năm 1975. Phiên bản Mỹ hoá của dòng phim đội siêu nhân ra đời năm 1993. Với nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam, chữ "siêu nhân" gắn với những đội chiến binh mặc đồ màu biến hình này hơn là với áo choàng đỏ của Mỹ.

Việt Nam cũng có truyện tranh anh hùng của riêng mình, như bộ Dũng sĩ Hesman ra đời thập niên 1990, được nhiều người đọc nhớ như một phần tuổi thơ. Điểm chung của mọi dòng ấy là cùng một câu hỏi được kể lại cho từng thời: một người bình thường nhận được sức mạnh từ đâu, và sẽ dùng nó để làm gì.

Câu hỏi thường gặp

Truyện siêu anh hùng bắt đầu từ khi nào?

Mốc được công nhận rộng rãi là năm 1938, khi Siêu nhân của Jerry Siegel và Joe Shuster ra mắt. Trước đó đã có các nhân vật đeo mặt nạ như Zorro hay The Phantom, nhưng chưa có năng lực vượt khỏi con người.

Thời Hoàng Kim, Bạc, Đồng của truyện tranh là gì?

Đây là cách giới sưu tầm chia lịch sử truyện tranh siêu anh hùng Mỹ: Hoàng Kim từ năm 1938 tới giữa thập niên 1950, Bạc từ năm 1956 tới khoảng 1970, Đồng từ khoảng 1970 tới giữa thập niên 1980, sau đó là Thời Hiện đại. Các mốc chỉ là quy ước.

Bộ luật Truyện tranh năm 1954 là gì?

Đó là bộ quy tắc tự kiểm duyệt do ngành truyện tranh Mỹ lập ra năm 1954 sau làn sóng chỉ trích truyện tranh gây hại cho thanh thiếu niên. Nó cấm bạo lực ghê rợn, kẻ ác chiến thắng và nhiều yếu tố kinh dị, gián tiếp giúp siêu anh hùng quay lại.

Vì sao mỗi thời kỳ lại ưa một kiểu nguồn gốc năng lực khác nhau?

Vì người viết chọn thứ khoa học hay niềm tin mà công chúng thời đó thấy bí ẩn nhất. Thời nguyên tử chọn phóng xạ, thời công nghệ sinh học chọn biến đổi gen. Nguồn gốc năng lực vì thế phản ánh nỗi lo và hiểu biết của từng thời.

Phim nào mở đầu vũ trụ điện ảnh siêu anh hùng liên kết?

Phim Người sắt năm 2008 thường được coi là phim mở đầu cho một vũ trụ điện ảnh trong đó nhiều nhân vật xuất hiện chéo qua nhiều phim. Trước đó, các phim X-Men năm 2000 và Người nhện năm 2002 đã chứng minh sức hút của thể loại.

Siêu nhân trong phim Nhật có liên quan gì tới siêu anh hùng Mỹ?

Đây là hai truyền thống phát triển song song. Nhật Bản có Ultraman từ năm 1966, Kamen Rider năm 1971 và dòng đội siêu nhân năm màu từ năm 1975. Phiên bản Mỹ hoá của dòng đội siêu nhân ra đời năm 1993, cho thấy ảnh hưởng đi theo cả hai chiều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138