Tai nạn phóng xạ là nguồn gốc năng lực tiêu biểu của truyện tranh Mỹ đầu thập niên 1960: một nhà khoa học hứng tia gamma, một nhóm phi hành gia trúng tia vũ trụ, một cậu học sinh bị con nhện nhiễm phóng xạ cắn. Trong vài năm, mô-típ này sinh ra hàng loạt nhân vật mà đến nay vẫn còn trên màn ảnh, dù cách giải thích đã được sửa đi nhiều lần.
Bài này đi tìm lý do vì sao phóng xạ và hoá chất từng được coi là cánh cửa dẫn tới siêu năng lực, các nhân vật nổi tiếng nào ra đời từ mô-típ đó, nó khác với đột biến bẩm sinh ở đâu, và vì sao phim ngày nay thường đổi phóng xạ thành biến đổi gen. Bài không kể lại cốt truyện chi tiết; phần cuối có lời nhắc an toàn cho các bạn nhỏ.
Thời đại nguyên tử và nỗi sợ được biến thành phép màu
Sau Thế chiến thứ hai, năng lượng nguyên tử vừa là niềm tự hào khoa học vừa là nỗi ám ảnh. Người ta nói về nhà máy điện hạt nhân, về những vụ thử bom, về bụi phóng xạ. Phần lớn công chúng không hiểu phóng xạ hoạt động thế nào, chỉ biết nó vô hình, mạnh khủng khiếp và có thể thay đổi cơ thể. Với người viết truyện, một thứ vô hình, mạnh và bí ẩn như vậy là chất liệu hoàn hảo.
Điện ảnh Nhật Bản đi trước một bước với con quái vật Godzilla năm 1954, sinh vật thức dậy và biến đổi vì các vụ thử vũ khí hạt nhân. Ở đó phóng xạ là tai hoạ. Truyện tranh siêu anh hùng Mỹ đảo chiều câu chuyện: cùng thứ năng lượng đáng sợ ấy, nếu rơi vào đúng người, lại tạo ra người bảo vệ. Cách đảo chiều này giúp người đọc thời đó đối diện với nỗi sợ theo cách nhẹ nhàng hơn.
Cũng cần nói rõ rằng đây là hình dung của văn hoá đại chúng, không phải khoa học. Ở thời điểm đó, hiểu biết phổ thông về tác hại của phóng xạ còn hạn chế, nên truyện có thể vẽ một vụ nhiễm xạ thành món quà mà không ai thấy phi lý. Ngày nay, cũng những trang truyện ấy được đọc với con mắt khác.
Những nhân vật sinh ra từ phóng xạ và hoá chất
Bảng dưới đây chỉ ghi nguồn gốc năng lực ở mức phổ biến, không đi vào diễn biến truyện. Năm là năm nhân vật xuất hiện lần đầu trong truyện tranh.
| Nhân vật | Năm ra mắt | Tác nhân trong truyện | Năng lực chính |
|---|---|---|---|
| Người hùng tia chớp, phiên bản Barry Allen | 1956 | Sét đánh vào kệ hoá chất trong phòng thí nghiệm | Tốc độ vượt xa người thường |
| Bộ tứ siêu đẳng | 1961 | Tia vũ trụ trong chuyến bay ra ngoài không gian | Mỗi người một năng lực khác nhau |
| Người khổng lồ xanh | 1962 | Tia gamma từ một vụ thử bom | Biến thành người khổng lồ khi giận dữ |
| Người nhện | 1962 | Bị con nhện nhiễm phóng xạ cắn | Sức mạnh, bám tường, giác quan cảnh báo nguy hiểm |
| Hiệp sĩ mù Daredevil | 1964 | Chất phóng xạ văng vào mắt khi cứu người | Mất thị lực nhưng các giác quan khác cực nhạy |
Điểm chung dễ thấy: hầu hết đều ra đời trong vòng chưa đầy mười năm, phần lớn ở cùng một nhà xuất bản, và đều coi tai nạn là khoảnh khắc biến người thường thành người khác thường. Người nhện, cùng với Bộ tứ siêu đẳng và Người khổng lồ xanh, gắn với tên Stan Lee cùng các hoạ sĩ Jack Kirby và Steve Ditko.
Sét, hoá chất và tia vũ trụ: những biến thể của cùng một ý tưởng
Không phải tai nạn nào trong truyện cũng dính tới phóng xạ theo đúng nghĩa. Có nhân vật bị sét đánh, có nhân vật ngã vào thùng hoá chất, có nhóm hứng một loại tia lạ ngoài không gian. Nhưng nếu nhìn kỹ, tất cả đều dựa trên cùng một ý tưởng: một nguồn năng lượng khổng lồ, vượt khỏi tầm kiểm soát của con người, đi xuyên qua cơ thể và để lại thứ gì đó mới.
Sét là hình ảnh cổ xưa nhất trong nhóm này. Từ rất lâu trước truyện tranh, sét đã gắn với quyền năng của các vị thần trong nhiều nền văn hoá. Khi truyện hiện đại cho sét đánh vào một phòng thí nghiệm, nó kết hợp sức mạnh trời đất trong thần thoại với vẻ bí ẩn của hoá học hiện đại. Kết quả là một cảnh mở đầu vừa kịch tính vừa đủ khoa học để người đọc gật đầu.
Hoá chất thì gần gũi hơn và thường mang sắc thái u tối. Trong nhiều truyện, nhân vật phản diện ra đời từ một thùng hoá chất, mang theo vết sẹo hoặc tâm trí bị biến đổi. Còn tia vũ trụ đưa câu chuyện lên tầm cuộc chạy đua không gian, khi các chuyến bay ra ngoài Trái Đất là đề tài thời sự. Mỗi biến thể phản ánh một nỗi lo khác nhau của thời đại, nhưng khung truyện thì giống nhau: năng lượng lạ, cơ thể mới, cuộc đời rẽ hướng.
Tai nạn khác đột biến bẩm sinh ở chỗ nào
Với nhân vật đột biến, năng lực có từ trước khi họ biết mình là ai. Với nhân vật tai nạn, có một ranh giới rõ ràng giữa trước và sau. Trước đó họ là nhà khoa học, là học sinh, là phi công. Sau đó họ mang một cơ thể mới mà họ không xin. Chính ranh giới này tạo ra cấu trúc kể chuyện quen thuộc: cảnh tai nạn ở đầu truyện, rồi một chặng nhân vật lúng túng làm quen với năng lực mới.
Tai nạn còn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm. Vì sao chuyện này xảy ra với mình? Mình có lỗi gì trong vụ tai nạn không? Có nên dùng năng lực để kiếm lợi riêng không? Nhiều nhân vật thời này được viết như người bình thường với khuyết điểm thật: nóng tính, kiêu ngạo, lo tiền nhà. Năng lực không làm họ tốt hơn, chỉ làm hậu quả của mỗi lựa chọn lớn hơn.
Một điểm khác nữa là tai nạn khiến năng lực gắn với cảm giác mất mát. Người khổng lồ xanh không kiểm soát được việc biến hình. Bộ tứ siêu đẳng có thành viên mang hình dạng không thể trở lại như cũ. Hiệp sĩ mù đổi thị lực lấy những giác quan khác. Năng lực đến cùng một vết thương, và vết thương ấy là thứ khiến người đọc thương nhân vật.
Vì sao mô-típ phóng xạ dần nhường chỗ
Hiểu biết của công chúng thay đổi. Khi tác hại thật của phóng xạ được biết rộng rãi qua các thảm hoạ hạt nhân và tài liệu y khoa, hình ảnh nhiễm xạ để thành siêu nhân trở nên khó tin và có phần thiếu tế nhị.
Chữ gen trở thành chữ thời thượng. Từ thập niên 1980 và 1990, di truyền học và công nghệ sinh học đi vào đời sống, nên biến đổi gen thay chỗ phóng xạ làm thứ khoa học bí ẩn đứng sau năng lực.
Phim chuyển thể cần cảm giác hiện đại. Ví dụ dễ thấy là phim Người nhện năm 2002 đổi con nhện nhiễm phóng xạ thành con nhện biến đổi gen. Năng lực giữ nguyên, chỉ lời giải thích được cập nhật theo thời đại.
Khán giả quốc tế rộng hơn. Một nguồn gốc gắn chặt với không khí Chiến tranh Lạnh ở Mỹ có thể xa lạ với khán giả ở nơi khác, trong khi phòng thí nghiệm sinh học thì ai cũng hình dung được.
Người kể chuyện muốn tránh lối mòn. Sau hàng chục nhân vật cùng sinh ra từ một vụ nhiễm xạ, chính người đọc truyện tranh cũng thấy mô-típ này cũ. Các tác giả đời sau thường cố ý chọn nguồn gốc khác, hoặc nhắc lại tai nạn phóng xạ với giọng hơi trêu đùa như một cách tỏ lòng với thế hệ đi trước.
Những gì còn lại của thời phóng xạ
Dù lời giải thích đổi đi, khung truyện của thời phóng xạ vẫn còn nguyên trong hầu hết phim siêu anh hùng ngày nay. Vẫn là một người bình thường, một biến cố ngoài ý muốn, một đêm thức dậy thấy cơ thể khác lạ, rồi chặng đường học cách sống với năng lực. Khung ấy dễ hiểu đến mức khán giả không cần giải thích khoa học vẫn chấp nhận.
Thời kỳ này cũng để lại ý tưởng siêu anh hùng có đời sống riêng. Trước đó, nhiều nhân vật gần như hoàn hảo, không mấy khi phải lo chuyện cơm áo. Các nhân vật sinh ra từ tai nạn đầu thập niên 1960 lại phải đi học, đi làm, cãi nhau với người thân. Sự gần gũi đó là lý do họ vẫn được làm lại trên màn ảnh sau hơn nửa thế kỷ.
Còn từ góc nhìn hôm nay, các trang truyện cũ cũng là tư liệu thú vị về cách xã hội từng nhìn khoa học: vừa tin tưởng vừa sợ hãi, vừa mơ mộng vừa mù mờ. Đọc lại chúng giống như đọc một tấm ảnh chụp tâm trạng của một thời.
Lời nhắc an toàn cho các bạn nhỏ
Truyện tai nạn phóng xạ có thể khiến trẻ tò mò về những thứ nguy hiểm. Người lớn nên nói rõ vài điều.
- Phóng xạ thật gây bỏng, gây bệnh nặng và có thể gây tử vong; không có ai nhận được năng lực vì bị nhiễm xạ.
- Không chạm vào vật lạ có biểu tượng cảnh báo, thiết bị y tế bỏ đi, bình chứa không rõ nguồn gốc; thấy thì báo người lớn.
- Không trộn hoá chất trong nhà để thử, kể cả chất tẩy rửa thông thường; nhiều loại sinh khí độc khi gặp nhau.
- Không để côn trùng, nhện lạ cắn để thử như nhân vật; một số loài có nọc gây đau, sưng, phải đi khám.
- Không đứng ngoài trời khi có sấm sét, càng không đứng gần kim loại hay nước như cảnh trong truyện.
Nói những điều này không làm mất vui khi đọc truyện. Ngược lại, khi trẻ biết đâu là hư cấu, trẻ sẽ thích thú với câu chuyện mà không mang nó ra đời thật.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao truyện tranh thập niên 1960 hay dùng phóng xạ làm nguồn gốc năng lực?
Vì đó là thời đại nguyên tử: phóng xạ vô hình, mạnh và bí ẩn với công chúng, nên dễ được hình dung như thứ có thể thay đổi cơ thể. Người viết biến nỗi sợ ấy thành phép màu, tạo ra nhiều nhân vật trong vòng vài năm.
Người nhện có năng lực từ đâu?
Trong truyện gốc ra mắt năm 1962, cậu học sinh bị một con nhện nhiễm phóng xạ cắn. Phim năm 2002 đổi thành con nhện biến đổi gen. Năng lực vẫn tương tự: sức mạnh, bám tường và giác quan báo trước nguy hiểm.
Người khổng lồ xanh và Người nhện có cùng tác giả không?
Cả hai đều gắn với Stan Lee, người viết kịch bản. Người khổng lồ xanh do Jack Kirby vẽ, còn Người nhện do Steve Ditko vẽ. Cả hai cùng ra mắt năm 1962 và đều dùng phóng xạ làm nguồn gốc năng lực.
Godzilla có liên quan gì tới mô-típ phóng xạ?
Bộ phim Nhật năm 1954 đưa ra hình ảnh quái vật bị đánh thức và biến đổi vì thử vũ khí hạt nhân. Ở đó phóng xạ là tai hoạ, khác với truyện siêu anh hùng Mỹ coi nó như nguồn năng lực, nhưng cả hai đều phản ánh nỗi lo thời nguyên tử.
Nhiễm phóng xạ ngoài đời có tạo ra năng lực gì không?
Không. Phóng xạ liều cao làm tổn thương tế bào, gây bỏng, gây bệnh và có thể gây tử vong. Năng lực sinh ra từ phóng xạ hoàn toàn là hư cấu, và trẻ em cần được nhắc rõ điều này khi đọc truyện.
Vì sao phim mới hay đổi phóng xạ thành biến đổi gen?
Vì khán giả ngày nay hiểu rõ tác hại của phóng xạ hơn, còn công nghệ sinh học lại là thứ khoa học bí ẩn của thời đại. Đổi lời giải thích giúp câu chuyện cũ có cảm giác hiện đại mà không phải thay đổi năng lực của nhân vật.