Những câu chuyện người bình thường bỗng nhấc được một phần chiếc ô tô để cứu người bị kẹt có cơ sở khoa học một phần: cơ bắp luôn giữ lại một phần sức chưa dùng, và trong cơn nguy cấp cơ thể có thể huy động thêm phần đó. Nhưng phần thêm không lớn như truyện kể. Phần lớn các trường hợp là nhấc một mép xe lên vài centimet, việc nhẹ hơn nhiều so với nhấc bổng cả chiếc xe. Và người làm được thường trả giá bằng cơ, gân hay lưng bị tổn thương sau đó.
Bài này giải thích vì sao cơ bắp có "sức dự trữ", adrenaline làm gì trong cơ thể, làm một phép tính ước lượng cho việc nhấc ô tô, rồi đặt hiện tượng này cạnh kiểu năng lực "bộc phát khi nguy cấp" quen thuộc trong truyện tranh và phim.
Những câu chuyện được kể và vì sao khó kiểm chứng
Báo chí nhiều nước từng đăng những tin như: một người cha nhấc chiếc xe đè lên người đi xe đạp, một cô gái đẩy chiếc xe bị sập kích khỏi người bố, một người đàn ông vật lộn với con gấu để cứu bạn. Giới nghiên cứu gọi chung hiện tượng này là sức mạnh trong cơn nguy cấp. Điểm chung của các câu chuyện là người trong cuộc thường kể lại rằng họ không nghĩ gì, chỉ hành động, và sau đó không tin nổi mình đã làm được.
Vấn đề là gần như không thể nghiên cứu hiện tượng này một cách có kiểm soát. Không ai được phép tạo ra một tình huống người thân bị đè dưới xe để đo lực. Các nhà khoa học chỉ có lời kể sau sự việc, ước lượng khối lượng phải nâng, và những gì đã biết về cơ bắp từ phòng thí nghiệm. Lời kể thì dễ phóng đại một cách vô tình: người trong cơn hoảng loạn khó nhớ chính xác mình nhấc cao bao nhiêu, nhấc phần nào của xe.
Vì thế, cách tiếp cận hợp lý là tách câu hỏi làm hai. Thứ nhất, cơ thể người có thật sự mạnh hơn bình thường khi bị dồn vào nguy hiểm không. Thứ hai, những việc trong câu chuyện thật ra đòi hỏi bao nhiêu sức. Hai câu trả lời ghép lại cho bức tranh khá rõ ràng.
Cơ bắp không bao giờ dùng hết sức một lúc
Mỗi cơ được điều khiển qua nhiều đơn vị vận động, mỗi đơn vị là một sợi thần kinh cùng nhóm sợi cơ nó chi phối. Khi bạn cố hết sức, não huy động nhiều đơn vị cùng lúc và tăng tần số phát tín hiệu. Tuy vậy, các thí nghiệm dùng dòng điện kích thích trực tiếp vào cơ cho thấy cơ có thể co mạnh hơn mức người đó tự làm được bằng ý chí. Phần chênh lệch giữa hai mức này chính là "sức dự trữ".
Có vài cơ chế giữ phần dự trữ lại. Một là hệ thần kinh trung ương không phát tín hiệu tối đa cho mọi đơn vị cùng lúc, có lẽ để tránh mỏi quá nhanh. Hai là các thụ thể ở gân cơ cảm nhận lực căng và gửi tín hiệu ức chế khi lực quá lớn, như một chiếc cầu chì bảo vệ gân khỏi đứt. Ba là cảm giác đau và sợ khiến người ta tự dừng trước khi tới giới hạn thật.
Ở người khoẻ mạnh, phần dự trữ không quá lớn, và vận động viên tập lâu năm thường đã học được cách dùng gần hết sức mình hơn người ít tập. Luyện tập sức mạnh trong vài tuần đầu làm tăng sức chủ yếu nhờ hệ thần kinh học cách huy động cơ tốt hơn, trước cả khi cơ to ra. Đây là lý do một người mới tập tạ thấy mình khoẻ lên nhanh trong tháng đầu.
Adrenaline và phản ứng "chiến hay chạy"
Tim và phổi tăng tốc. Khi não nhận ra mối nguy, tuyến thượng thận tiết adrenaline và các hormone căng thẳng khác vào máu chỉ trong vài giây. Tim đập nhanh và mạnh hơn, đường thở giãn ra, đưa thêm oxy tới cơ.
Nhiên liệu được tung ra. Gan giải phóng đường dự trữ vào máu, máu được dồn từ hệ tiêu hoá về cơ bắp. Cơ thể tạm gác những việc không gấp như tiêu hoá để dồn sức cho vài phút sắp tới.
Cơn đau lùi lại. Trong căng thẳng cực độ, cơ thể có cơ chế giảm đau tạm thời. Người trong cuộc có thể không nhận ra mình bị rách cơ hay trầy xước cho tới khi mọi việc qua đi. Chính điều này cho phép họ vượt qua tín hiệu "dừng lại" thường ngày.
Sự chú ý thu hẹp. Người trong cơn nguy cấp thường chỉ thấy một mục tiêu, không nghe tiếng ồn xung quanh, cảm thấy thời gian như chậm lại. Họ không phân tâm vào nỗi sợ bị thương, nên dồn được toàn bộ nỗ lực vào một động tác.
Không phải ai cũng hành động. Cùng một cơn hoảng loạn, có người lao vào, có người đứng sững không cử động được. Phản ứng đứng hình cũng là một phần tự nhiên của cơ thể trước nguy hiểm, không phải sự yếu đuối. Người được huấn luyện cứu hộ phản ứng tốt hơn vì đã tập trước.
Nhấc một chiếc ô tô: phép tính ước lượng
Giả định một chiếc ô tô con nặng khoảng 1.300 kg. Các con số dưới đây làm tròn, chỉ để thấy độ lớn của từng tình huống; thực tế còn tuỳ hình dạng xe, chỗ đặt tay và mặt đất.
| Tình huống | Khối lượng phải đỡ, ước lượng | Vì sao |
|---|---|---|
| Nhấc bổng cả chiếc xe | Toàn bộ khoảng 1.300 kg | Vượt xa mọi kỷ lục cử tạ của con người |
| Nhấc một bên thân xe, bên kia vẫn chạm đất | Khoảng một nửa, cỡ 600 tới 700 kg | Bánh xe phía bên kia làm điểm tựa như đòn bẩy |
| Nhấc một góc xe | Thường chỉ còn một phần tư tới một phần ba | Ba bánh còn lại vẫn gánh phần lớn khối lượng |
| Nâng thân xe vài centimet | Ban đầu nhẹ hơn nữa | Lò xo giảm xóc giãn ra trước khi bánh xe rời đất |
Kỷ lục thế giới ở môn kéo tạ từ mặt đất của các vận động viên chuyên nghiệp nằm quanh mức năm trăm kilôgam. Một người khoẻ mạnh có tập luyện thường kéo được khoảng một tới hai trăm kilôgam. Đặt các con số cạnh nhau, việc nâng một mép xe lên vài centimet, khi lò xo giảm xóc và các bánh còn lại vẫn gánh phần lớn khối lượng, nằm trong tầm của một người khoẻ dồn hết sức cộng thêm phần sức dự trữ. Đó vẫn là nỗ lực ở mức gần giới hạn, và nhiều câu chuyện có lẽ còn có người khác phụ một tay mà người kể không nhớ. Còn nhấc bổng cả chiếc xe lên khỏi mặt đất thì không thuộc về cơ thể người.
Cái giá phải trả sau cơn bộc phát
Phần ít được kể trong những câu chuyện anh hùng là chuyện xảy ra sau đó. Vì cơ chế bảo vệ đã bị vượt qua, cơ thể thường phải nhận hậu quả:
- Rách cơ, đứt gân: lực căng vượt mức mà các thụ thể ở gân vốn được "cài đặt" để ngăn lại.
- Tổn thương cột sống thắt lưng, thoát vị đĩa đệm, do nâng vật nặng ở tư thế cúi gập trong lúc vội.
- Nứt răng, đau hàm vì nghiến răng quá chặt khi dồn lực.
- Kiệt sức nặng nề trong vài giờ tới vài ngày, run tay, buồn nôn khi lượng adrenaline rút xuống.
- Cảm xúc dồn nén quay lại muộn: nhiều người kể họ bật khóc, mất ngủ hoặc hồi hộp kéo dài sau sự việc, và cần được người thân lắng nghe.
Chính cái giá này giải thích vì sao cơ thể không cho phép dùng toàn bộ sức mạnh mọi lúc. Nếu ai cũng dùng hết sức trong mỗi lần bê đồ, gân và khớp sẽ hỏng rất nhanh. Phần dự trữ là một khoản tiết kiệm dành cho tình huống sống còn.
Kiểu năng lực "bộc phát khi nguy cấp" trong truyện
Truyện tranh và phim rất ưa mô típ này. Một nhân vật bình thường yếu ớt, khi người thân gặp nguy thì bùng lên sức mạnh chưa từng có. Trong truyện tranh Mỹ, nhân vật khổng lồ màu xanh của Marvel ra mắt năm 1962 mạnh lên theo cơn giận, giận càng nhiều càng khoẻ. Trong nhiều bộ manga thiếu niên, khoảnh khắc nhân vật chính "phá giới hạn" khi đồng đội bị thương là cao trào quen thuộc.
Điểm chung giữa truyện và đời thật là cảm xúc mạnh làm cơ thể huy động thêm sức. Điểm khác là quy mô và cái giá. Trong truyện, cơn bộc phát có thể nhân sức mạnh lên hàng chục lần và nhân vật thường chỉ mệt rồi ngủ một giấc. Ngoài đời, phần thêm khiêm tốn hơn nhiều, và cơ thể trả giá thật bằng chấn thương.
Những tác phẩm chặt chẽ thường giữ lại hạt nhân thật này: sức mạnh bộc phát chỉ kéo dài vài khoảnh khắc, không điều khiển được theo ý muốn, và để lại hậu quả nặng. Nếu bạn viết truyện, cho nhân vật trả giá bằng một cánh tay phải bó bột sau cảnh cứu người sẽ thuyết phục hơn nhiều so với để họ đứng dậy phủi tay.
Lời dặn an toàn: gặp người bị kẹt thì làm gì
Câu chuyện nhấc ô tô truyền cảm hứng, nhưng không phải là hướng dẫn. Khi thấy người bị vật nặng đè, việc đầu tiên là gọi người xung quanh tới giúp và gọi cấp cứu. Nhiều người cùng nâng, mỗi người một vị trí, an toàn hơn hẳn một người gồng sức. Nếu có kích xe, xà beng hay khúc gỗ chắc, hãy dùng chúng làm đòn bẩy và chèn vật đỡ ngay khi nâng được một chút để vật không sập lại.
Không tự ý kéo mạnh người bị thương ra nếu không có nguy hiểm tức thời như cháy, nước dâng hay xe tiếp tục trượt, vì có thể làm nặng thêm chấn thương cột sống. Người có hiểu biết sơ cứu nên hướng dẫn những người còn lại.
Với các bạn nhỏ: sức mạnh trong truyện chỉ có trong truyện. Thấy ai gặp nạn, việc đúng và dũng cảm nhất là chạy đi gọi người lớn ngay, không tự tìm cách nâng vật nặng hay leo lên chỗ nguy hiểm. Người lớn cũng không nên thử "xem mình nâng được bao nhiêu" với những vật như ô tô, tủ lớn hay tấm bê tông.
Câu hỏi thường gặp
Adrenaline có làm người ta mạnh gấp đôi gấp ba không?
Không. Adrenaline giúp tim, phổi, cơ làm việc hết công suất và làm cơn đau lùi lại, nhờ đó người ta dùng thêm được một phần sức dự trữ. Phần thêm này có thật nhưng không lớn tới mức nhân đôi hay nhân ba sức mạnh vốn có.
Một người bình thường có nhấc nổi cả chiếc ô tô không?
Không. Nhấc bổng cả chiếc ô tô con hơn một tấn vượt xa mọi kỷ lục cử tạ. Những trường hợp có thật thường là nâng một góc hay một mép xe lên vài centimet, khi phần còn lại của xe vẫn tì trên mặt đất.
Vì sao sau khi cứu người xong mới thấy đau?
Trong căng thẳng cực độ, cơ thể có cơ chế giảm đau tạm thời để người ta tiếp tục hành động. Khi nguy hiểm qua đi và lượng hormone căng thẳng rút xuống, những vết thương bị che lấp mới hiện ra. Vì vậy sau sự cố nên đi khám dù thấy mình không sao.
Có cách nào tập để dùng được sức dự trữ không?
Tập luyện sức mạnh đều đặn giúp hệ thần kinh huy động cơ tốt hơn, nên người tập lâu dùng được nhiều phần sức của mình hơn. Nhưng không nên tìm cách vượt qua các cơ chế bảo vệ của gân và khớp, vì đó là cách nhanh nhất để chấn thương.
Tại sao có người gặp nguy thì đứng sững không làm gì được?
Đứng hình là một phản ứng tự nhiên trước nguy hiểm, cũng phổ biến như lao vào hay bỏ chạy. Nó không phải sự hèn nhát. Người được huấn luyện sơ cứu, cứu hộ thường phản ứng nhanh hơn vì não đã có sẵn trình tự để làm.
Trẻ em gặp người bị vật nặng đè thì nên làm gì?
Trẻ em nên chạy đi gọi người lớn hoặc nhờ người xung quanh gọi cấp cứu ngay, không tự nâng vật nặng hay lại gần chỗ có thể sập tiếp. Gọi được người giúp đúng lúc đã là hành động cứu người.