QuyenNang.comQuyền Năng
Khoa học: siêu năng lực có thể có thật không

Trí nhớ siêu phàm có thật không: người nhớ từng ngày đời mình và nghệ thuật ghi nhớ

Có người nhớ chi tiết gần như mọi ngày đời mình, có người thuộc hàng nghìn chữ số nhờ cung điện ký ức. Còn trí nhớ chụp ảnh thì phần lớn là huyền thoại.

An elderly woman seen from behind sitting by a window in a quiet old house, holding a faded photograph album closed on her lap, dust in afternoon light, nostalgic sepia tones

Trí nhớ siêu phàm có thật ở hai dạng đã được khoa học ghi nhận: một số rất ít người nhớ chi tiết gần như mọi ngày trong đời mình, và những người luyện kỹ thuật ghi nhớ có thể thuộc hàng nghìn chữ số hay thứ tự nhiều bộ bài. Trong khi đó, trí nhớ "chụp ảnh" kiểu nhìn qua một trang sách rồi đọc lại nguyên văn như soi vào ảnh thì chưa có người lớn nào được xác nhận qua kiểm tra nghiêm ngặt.

Ba dạng này hay bị gộp làm một thành "siêu trí nhớ" trong truyện và trên mạng. Bài này tách chúng ra, giải thích phương pháp cung điện ký ức mà ai cũng tập được, rồi nói về cái giá của việc nhớ quá nhiều và vì sao trí nhớ, kể cả trí nhớ phi thường, vẫn có thể sai.

Ba kiểu "siêu trí nhớ" hay bị gộp làm một

Trước khi đi vào từng trường hợp, bảng dưới đặt ba dạng cạnh nhau để thấy chúng khác nhau thế nào về bản chất.

DạngNhớ được gìĐến từ đâuTình trạng bằng chứng
Trí nhớ tự truyện phi thườngChuyện xảy ra ở mỗi ngày trong đời mình: thứ mấy, ăn gì, gặp aiBẩm sinh, chưa rõ cơ chếĐã ghi nhận ở một số rất ít người
Trí nhớ luyện bằng kỹ thuậtDãy số, bộ bài, danh sách tên, bài thơ dàiLuyện tập phương pháp liên tưởng hình ảnhRõ ràng, ai tập cũng tiến bộ
Trí nhớ chụp ảnhCả trang chữ, bức tranh như còn nhìn thấyĐược cho là bẩm sinhChưa xác nhận ở người lớn
Trí nhớ của người hội chứng bác họcMột mảng hẹp rất sâu: lịch, bản nhạc, sơ đồĐi kèm khác biệt phát triển thần kinhCó ghi nhận, hiếm gặp

Điểm đáng chú ý là không dạng nào giống siêu trí nhớ toàn năng trong truyện. Người nhớ từng ngày đời mình không giỏi học thuộc dãy số hơn người thường; vận động viên trí nhớ thuộc hàng nghìn chữ số nhưng vẫn có thể quên chỗ để chìa khoá. Trí nhớ không phải một khả năng duy nhất mà là nhiều hệ thống khác nhau trong não.

Người nhớ từng ngày trong đời mình

Năm 2006, một nhóm nhà khoa học ở Mỹ công bố bài báo về một phụ nữ nói được ngay một ngày bất kỳ trong mấy chục năm qua rơi vào thứ mấy, hôm đó mình làm gì, có chuyện gì đáng chú ý xảy ra. Các nhà nghiên cứu kiểm tra bằng nhật ký cá nhân và tin tức cũ, và câu trả lời của bà đúng tới mức khó tin. Hiện tượng này về sau được gọi là trí nhớ tự truyện phi thường.

Kể từ đó, các nhóm nghiên cứu đã xác nhận thêm một số người có khả năng tương tự, con số được nhắc tới chỉ khoảng vài chục tới vài trăm người trên thế giới. Ảnh chụp não cho thấy một số khác biệt ở các vùng liên quan tới trí nhớ tự truyện, nhưng chưa ai biết chắc khác biệt ấy là nguyên nhân hay hệ quả của việc họ thường xuyên ôn lại quá khứ.

Điều bất ngờ là những người này không giỏi hơn số đông khi phải học thuộc danh sách từ hay dãy số không liên quan tới đời họ. Họ cũng không miễn nhiễm với ký ức sai: trong các thí nghiệm gợi ý thông tin sai, họ vẫn có thể "nhớ" ra những chi tiết chưa từng xảy ra. Siêu trí nhớ của họ hẹp và đặc biệt, gắn chặt với câu chuyện của chính bản thân mỗi người.

Trí nhớ chụp ảnh: phần lớn là huyền thoại

Khái niệm gần nhất với trí nhớ chụp ảnh mà khoa học ghi nhận được là hình ảnh lưu giữ, gặp ở một tỉ lệ nhỏ trẻ em. Sau khi nhìn một bức tranh trong vài chục giây, các em vẫn "thấy" bức tranh trên một mặt phẳng trống trong ít phút và mô tả được nhiều chi tiết. Nhưng hình ảnh ấy mờ dần, có chỗ sai, và khả năng này thường mất đi khi trẻ lớn lên.

Ở người lớn, chưa có trường hợp nào vượt qua được những bài kiểm tra chặt chẽ, chẳng hạn nhìn hai tấm ảnh chấm ngẫu nhiên lần lượt rồi chồng chúng lên nhau trong trí óc để thấy hình ẩn. Một trường hợp từng được công bố là thành công vào những năm 1970 về sau không được kiểm tra lại, và người đó cũng không làm lại thí nghiệm.

Nhiều người được gọi là có trí nhớ chụp ảnh thật ra có trí nhớ rất tốt nhờ hiểu sâu và luyện tập: một kỳ thủ nhớ được thế cờ sau một cái liếc vì đã thấy hàng nghìn thế cờ tương tự, một nhạc công đọc bản nhạc một lần là thuộc vì nhận ra các khuôn mẫu quen. Đặt một thế cờ xếp ngẫu nhiên, không theo luật, trước mặt kỳ thủ, khả năng nhớ của họ tụt xuống gần bằng người thường.

Cung điện ký ức: phương pháp ai cũng tập được

Phương pháp này còn gọi là phương pháp loci, tức "phương pháp các vị trí", đã được các nhà hùng biện thời Hy Lạp và La Mã cổ đại dùng để thuộc bài nói dài. Các vận động viên trí nhớ hiện nay vẫn dựa chủ yếu vào nó. Cách làm cơ bản:

  1. Chọn một nơi bạn thuộc lòng, ví dụ ngôi nhà mình ở: cổng, sân, bậc thềm, cửa chính, bộ bàn ghế, bàn thờ, bếp, cầu thang.
  2. Xác định một lộ trình cố định đi qua các vị trí theo thứ tự, luôn đi cùng một chiều.
  3. Biến mỗi thứ cần nhớ thành một hình ảnh sống động, càng lạ, càng có chuyển động, càng tốt. Muốn nhớ "mua trứng, nước mắm, chổi" thì hình dung quả trứng khổng lồ chắn ngang cổng, chai nước mắm trào ra ngập sân.
  4. Đặt lần lượt từng hình ảnh vào từng vị trí trên lộ trình.
  5. Khi cần nhớ lại, đi lại lộ trình trong trí óc và "nhìn" xem mỗi chỗ có gì.
  6. Ôn lại vài lần trong ngày đầu, rồi thưa dần, để ký ức chuyển sang trí nhớ dài hạn.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 cho những người chưa từng tập luyện phương pháp này khoảng sáu tuần. Họ nhớ được danh sách từ dài hơn rõ rệt, khả năng ấy vẫn giữ được vài tháng sau, và kiểu kết nối giữa các vùng não của họ trở nên giống hơn với các vận động viên trí nhớ. Nói cách khác, phần lớn trí nhớ phi thường của các vận động viên là kỹ năng, không phải món quà bẩm sinh.

Trí nhớ là dựng lại, không phải đoạn băng ghi hình

Một hiểu lầm phổ biến là trí nhớ hoạt động như máy quay: sự việc được ghi lại nguyên vẹn, chỉ cần tua lại là xem được. Thực tế, mỗi lần nhớ, não dựng lại ký ức từ những mảnh rời rạc, lấp chỗ trống bằng điều mình biết và điều mình mong đợi. Mỗi lần dựng lại, ký ức có thể bị chỉnh sửa một chút mà ta không hay.

Các thí nghiệm tâm lý học đã nhiều lần cho thấy người ta có thể "nhớ" rất rõ một sự việc chưa từng xảy ra, sau khi được gợi ý khéo léo vài lần. Người làm chứng tận mắt có thể tự tin hoàn toàn vào một chi tiết sai, và độ tự tin không đi đôi với độ chính xác. Đây là lý do nhiều nước thận trọng với lời khai chỉ dựa trên trí nhớ người chứng kiến.

Đặt cạnh từ điển siêu năng lực, điều này đem lại một góc nhìn thú vị: ngay cả người có trí nhớ phi thường nhất cũng không có quyền năng "xem lại quá khứ" như nhìn vào gương thần. Trí nhớ mạnh nghĩa là dựng lại được nhiều mảnh hơn, không có nghĩa là mảnh nào cũng đúng.

Cái giá của việc nhớ quá nhiều

Khó buông chuyện buồn. Một số người có trí nhớ tự truyện phi thường kể rằng những ngày tồi tệ trong đời hiện về với đủ chi tiết như mới hôm qua. Thời gian không làm nỗi buồn phai đi như ở người khác, và họ phải học cách sống chung với điều đó.

Quên giúp ta hiểu khái quát. Các nhà nghiên cứu trí nhớ cho rằng quên không chỉ là lỗi mà còn là một chức năng. Bỏ bớt chi tiết giúp não rút ra cái chung: nhận ra một con chó dù nó khác mọi con chó đã gặp. Nhớ mọi thứ quá chi tiết có thể làm việc khái quát hoá khó hơn.

Văn chương đã hình dung trước. Trong truyện ngắn năm 1942 của nhà văn Argentina Jorge Luis Borges, nhân vật Funes nhớ tuyệt đối mọi điều mình thấy và vì thế gần như không suy nghĩ được, bởi suy nghĩ là quên đi những khác biệt nhỏ. Đây là một trong những phác hoạ sớm và sắc sảo nhất về cái giá của siêu trí nhớ.

Mệt mỏi khi sắp xếp. Một số người nhớ quá nhiều có xu hướng sắp xếp, ghi chép đời mình rất kỹ, đôi khi tới mức tốn nhiều thời gian và năng lượng. Ranh giới giữa khả năng đặc biệt và gánh nặng ở đây khá mỏng.

Viết nhân vật có trí nhớ siêu phàm cho thuyết phục

Truyện trinh thám và phim truyền hình rất ưa nhân vật thám tử nhớ mọi chi tiết, thậm chí dựng hẳn một "cung điện ký ức" trong đầu để tra cứu. Chi tiết này lấy cảm hứng từ phương pháp loci có thật, chỉ được phóng đại lên về tốc độ và dung lượng. Nhân vật như vậy hấp dẫn vì họ biến trí nhớ thành công cụ phá án.

Nếu bạn viết một nhân vật như thế, hãy chọn rõ nhân vật thuộc dạng nào trong bảng ở đầu bài. Một người nhớ từng ngày đời mình sẽ khác hẳn một người luyện kỹ thuật ghi nhớ: người đầu có thể đau khổ vì quá khứ, người sau có thể quên chuyện nhà nhưng thuộc bản đồ cả thành phố. Cho nhân vật một chỗ nhớ sai đúng lúc quan trọng cũng là cách tạo bước ngoặt hợp lý, vì trí nhớ thật vốn có thể sai.

Với người đọc, đặc biệt các bạn học sinh, bài học thực tế từ chuyên mục này là: trí nhớ tốt phần lớn được luyện mà thành. Ôn cách quãng, liên tưởng hình ảnh, ngủ đủ giấc và hiểu bài trước khi học thuộc là những cách có bằng chứng, hiệu quả hơn bất kỳ lời hứa "siêu trí nhớ trong bảy ngày" nào.

Câu hỏi thường gặp

Trí nhớ chụp ảnh có thật không?

Ở người lớn thì chưa có trường hợp nào được xác nhận qua kiểm tra nghiêm ngặt. Một tỉ lệ nhỏ trẻ em có khả năng lưu giữ hình ảnh trong ít phút, nhưng hình ảnh mờ dần, có sai sót và khả năng này thường mất đi khi lớn lên.

Phương pháp cung điện ký ức có khó tập không?

Không khó để bắt đầu. Bạn chỉ cần chọn một nơi quen thuộc, một lộ trình cố định và tập gắn hình ảnh sống động vào từng vị trí. Tập vài tuần là thấy nhớ danh sách tốt hơn rõ, còn đạt tới mức vận động viên thì cần luyện rất lâu.

Người có trí nhớ tự truyện phi thường có học giỏi hơn không?

Không nhất thiết. Các nghiên cứu cho thấy họ nhớ xuất sắc chuyện đời mình nhưng không giỏi hơn số đông khi học thuộc danh sách từ, dãy số hay kiến thức không gắn với trải nghiệm cá nhân.

Vì sao có lúc nhớ rất rõ mà vẫn sai?

Vì mỗi lần nhớ, não dựng lại ký ức từ nhiều mảnh và lấp chỗ trống bằng điều mình biết hoặc được gợi ý. Cảm giác chắc chắn không đảm bảo ký ức đúng, nên với việc quan trọng nên đối chiếu với ghi chép hoặc người khác.

Có thuốc hay thực phẩm nào tạo ra siêu trí nhớ không?

Chưa có bằng chứng đáng tin cậy nào cho thấy một loại thuốc hay thực phẩm bổ sung biến người khoẻ mạnh thành người có trí nhớ phi thường. Ngủ đủ, vận động, ôn bài cách quãng và hiểu nội dung là những cách cải thiện trí nhớ có cơ sở.

Các vận động viên trí nhớ có trí não khác người thường không?

Các nghiên cứu chụp não không thấy họ có cấu trúc não khác thường rõ rệt. Khác biệt chủ yếu nằm ở cách họ dùng não, đặc biệt các vùng liên quan tới trí nhớ không gian, nhờ luyện phương pháp liên tưởng hình ảnh trong thời gian dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138