Điều khiển đồ vật bằng ý nghĩ đã có thật, nhưng không theo kiểu niệm lực trong truyện: người dùng cần một hệ thống đọc tín hiệu điện của não, máy tính giải mã tín hiệu ấy, rồi chính máy móc mới làm vật chuyển động. Nhờ giao diện não – máy tính, những người bị liệt đã di con trỏ trên màn hình, điều khiển cánh tay robot cầm cốc nước, viết chữ bằng cách tưởng tượng động tác viết tay. Không có hệ thống đó, ý nghĩ không tác động được lên bất cứ vật nào bên ngoài cơ thể.
Bài này phân biệt niệm lực hư cấu với công nghệ thật, giải thích não phát ra tín hiệu gì và người ta đọc nó bằng những cách nào, kể những cột mốc đã đạt được, rồi nói tới giới hạn, rủi ro và câu hỏi về quyền riêng tư của dữ liệu não.
Niệm lực trong truyện và câu hỏi của khoa học
Niệm lực là năng lực di chuyển vật bằng ý nghĩ, không chạm vào. Văn học và điện ảnh dùng nó rất nhiều: cô bé Matilda trong tiểu thuyết thiếu nhi năm 1988 của Roald Dahl làm cốc nước đổ bằng ánh mắt, nhân vật Carrie trong tiểu thuyết đầu tay năm 1974 của Stephen King trút cơn giận bằng niệm lực, cô bé Eleven trong loạt phim truyền hình Stranger Things lật tung đồ đạc khi tập trung. Năng lực thường đi kèm cái giá như chảy máu cam, kiệt sức hay mất kiểm soát khi xúc động.
Khoa học đã thử kiểm tra niệm lực từ thế kỷ trước, phổ biến nhất là các thí nghiệm yêu cầu người tham gia tập trung để ảnh hưởng tới kết quả tung xúc xắc hay tới máy tạo số ngẫu nhiên. Khi các thí nghiệm được kiểm soát chặt và lặp lại ở nhiều nơi, những hiệu ứng nhỏ từng được báo cáo không còn đứng vững. Đến nay chưa có bằng chứng đáng tin cậy nào cho thấy ý nghĩ tự nó làm vật chuyển động.
Lý do vật lý khá đơn giản. Hoạt động của não là những dòng điện rất nhỏ bên trong hộp sọ; đo từ ngoài da đầu, tín hiệu chỉ cỡ vài phần triệu vôn. Năng lượng ấy không đủ để làm lay một sợi tóc ở bên ngoài, chưa nói tới chiếc cốc. Muốn ý nghĩ tác động ra ngoài, phải có một "cây cầu" đọc tín hiệu rồi khuếch đại bằng máy, và đó chính là giao diện não – máy tính.
Ba cách đọc tín hiệu não
Giao diện não – máy tính khác nhau chủ yếu ở chỗ đặt cảm biến. Đặt càng gần tế bào thần kinh, tín hiệu càng rõ nhưng càng phải can thiệp sâu.
| Cách đọc | Đặt ở đâu | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Mũ điện cực đo điện não | Áp lên da đầu, không phẫu thuật | An toàn, rẻ hơn, dùng được ngay | Tín hiệu mờ, chậm, dễ nhiễu khi cử động mắt hay nhai |
| Điện cực trên bề mặt não | Đặt dưới hộp sọ, trên mặt vỏ não | Tín hiệu rõ hơn nhiều, ổn định khá lâu | Cần mở hộp sọ, có nguy cơ nhiễm trùng |
| Vi điện cực cắm vào vỏ não | Kim cực nhỏ cắm sâu vài milimet vào mô não | Ghi được từng tế bào thần kinh, điều khiển tinh nhất | Mô sẹo hình thành quanh kim làm tín hiệu yếu dần theo năm tháng |
| Cảm biến đi qua mạch máu | Luồn qua tĩnh mạch tới gần vùng não vận động | Không cần mở hộp sọ | Tín hiệu kém hơn cấy trực tiếp, còn đang thử nghiệm |
Phần lớn các thành tựu gây ấn tượng nhất đến từ điện cực cấy vào não của người tình nguyện bị liệt nặng, trong các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát. Mũ điện não không phẫu thuật thì đã có ứng dụng đơn giản như chọn chữ trên màn hình chậm rãi hay điều khiển xe lăn bằng vài lệnh cơ bản.
Những gì đã làm được bằng ý nghĩ
Di con trỏ và gõ chữ. Từ đầu những năm 2000, người bị liệt tứ chi cấy điện cực vào vùng não vận động đã điều khiển được con trỏ trên màn hình bằng cách tưởng tượng cử động tay. Sau nhiều năm cải tiến, tốc độ chọn chữ đủ để nhắn tin, đọc thư và lướt web.
Cầm cốc bằng cánh tay robot. Năm 2012, một nhóm nghiên cứu công bố trường hợp một phụ nữ bị liệt nhiều năm sau đột quỵ dùng tín hiệu não điều khiển cánh tay robot, tự đưa cốc nước lên uống. Đó là lần đầu sau gần mười lăm năm bà tự làm việc ấy.
Viết chữ bằng tưởng tượng viết tay. Năm 2021, một nhóm khác cho thấy người liệt có thể tưởng tượng mình đang cầm bút viết từng chữ, máy giải mã chuyển thành văn bản với tốc độ khoảng chín mươi ký tự mỗi phút, gần bằng tốc độ gõ phím trên điện thoại của người cùng độ tuổi.
Chuyển ý định nói thành lời. Những năm gần đây, các nhóm nghiên cứu đã giải mã tín hiệu ở vùng não điều khiển cơ miệng, lưỡi, thanh quản của người mất khả năng nói, chuyển thành chữ hoặc giọng tổng hợp. Độ chính xác và tốc độ vẫn đang được cải thiện, chưa thay được giọng nói tự nhiên.
Đi lại nhờ cầu nối não – tuỷ sống. Năm 2023, một nhóm ở châu Âu công bố trường hợp người bị tổn thương tuỷ sống đi lại được với khung tập nhờ hệ thống đọc ý định cử động từ não rồi kích thích điện vào tuỷ sống bên dưới chỗ tổn thương.
Người dùng học điều khiển bằng ý nghĩ ra sao
Giao diện não – máy tính không đọc được ý nghĩ ngay khi cắm vào. Cả người và máy phải học lẫn nhau qua nhiều buổi. Quy trình thường gặp trong các thử nghiệm:
- Người dùng quan sát một cánh tay ảo hoặc con trỏ chuyển động trên màn hình và tưởng tượng chính mình đang làm động tác đó, trong khi máy ghi lại tín hiệu não.
- Máy tính dùng thuật toán học máy tìm mối liên hệ giữa từng kiểu tín hiệu và từng hướng chuyển động.
- Quyền điều khiển được giao dần: ban đầu máy hỗ trợ phần lớn, sau đó người dùng tự điều khiển nhiều hơn.
- Mỗi ngày hoặc mỗi tuần, hệ thống được hiệu chỉnh lại, vì tín hiệu ghi được thay đổi theo thời gian, theo mệt mỏi và theo vị trí điện cực.
- Người dùng dần quen tới mức không còn nghĩ "tưởng tượng giơ tay sang phải" mà chỉ nghĩ "lấy cái cốc", giống như cách bạn không nghĩ tới từng cơ khi cầm đũa.
Phần lớn người tham gia mô tả quá trình này là một công việc mệt mỏi đòi hỏi tập trung cao, không phải phép màu. Năng lực "điều khiển bằng ý nghĩ" ngoài đời giống một kỹ năng mới được luyện hơn là một món quà xuất hiện một sớm một chiều.
Giới hạn và rủi ro còn lại
Dù tiến bộ nhanh, giao diện não – máy tính vẫn chủ yếu là thiết bị y tế thử nghiệm cho người khuyết tật nặng. Những trở ngại hiện nay:
- Phẫu thuật mở hộp sọ có nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng; người tham gia phải được theo dõi chặt trong nhiều năm.
- Mô não phản ứng với vật lạ, tạo mô sẹo quanh điện cực, khiến tín hiệu suy giảm dần và có thể phải thay thiết bị.
- Hệ thống thường cần dây nối, máy tính lớn và kỹ thuật viên; các mẫu không dây gọn nhẹ đang được phát triển.
- Tốc độ và độ chính xác vẫn thấp hơn tay và giọng nói của người khoẻ mạnh, nên chưa có lý do để người bình thường cấy thiết bị.
- Dữ liệu não là loại dữ liệu nhạy cảm nhất. Câu hỏi ai giữ dữ liệu, ai được đọc, dùng vào việc gì đang được nhiều nước bàn tới trong luật về quyền riêng tư thần kinh.
Những quảng cáo về thiết bị đeo đầu "điều khiển mọi thứ bằng ý nghĩ" bán cho người tiêu dùng thường chỉ đo được vài trạng thái thô như tập trung hay thư giãn. Đọc kỹ thông số trước khi tin vào lời hứa.
Từ truyện viễn tưởng tới phòng thí nghiệm: khoảng cách còn lại
Truyện khoa học viễn tưởng đi trước công nghệ này rất xa. Phim ảnh từng cho phi công nối não với nhau để cùng điều khiển một cỗ máy khổng lồ, cho nhân vật cắm dây vào gáy để bước vào thế giới ảo, hay tải cả ký ức lên máy tính. Những hình ảnh ấy gợi cùng một ý: một ngày nào đó ranh giới giữa não và máy sẽ biến mất, và ý nghĩ sẽ trở thành lệnh trực tiếp.
Đặt cạnh phòng thí nghiệm, khoảng cách hiện ra rõ. Các hệ thống thật đọc được tín hiệu từ vài trăm tới vài nghìn tế bào thần kinh, trong khi não người có khoảng tám mươi sáu tỉ tế bào. Máy giải mã được ý định cử động hay ý định nói vì đó là những tín hiệu có quy luật, tập trung ở vài vùng não đã được nghiên cứu kỹ. Ký ức, cảm xúc và suy nghĩ trừu tượng thì phân tán khắp não, và chưa ai biết cách "đọc" chúng một cách có nghĩa.
Chiều ngược lại, đưa thông tin từ máy vào não, còn khó hơn. Một số thử nghiệm đã kích thích điện vào vùng cảm giác để người dùng cánh tay robot cảm nhận được áp lực ở đầu ngón tay giả, hoặc kích thích vùng thị giác để người mù thấy những đốm sáng đơn giản. Đó là bước đầu đáng kể, nhưng còn rất xa việc "tải" một kỹ năng hay một ký ức vào đầu như trong phim.
Hiệu ứng ý vận: vì sao có lúc ta tưởng vật tự chuyển theo ý mình
Có một hiện tượng thật thường bị nhầm với niệm lực. Hãy cầm sợi chỉ treo một chiếc nhẫn, giữ tay thật yên rồi nghĩ thật mạnh "nhẫn đung đưa qua lại". Nhiều người sẽ thấy nhẫn bắt đầu đung đưa đúng hướng mình nghĩ. Đó không phải ý nghĩ tác động lên chiếc nhẫn, mà là những cử động cơ cực nhỏ ở ngón tay mà chính bạn không nhận ra. Các nhà khoa học gọi đây là hiệu ứng ý vận, đã được mô tả từ thế kỷ mười chín.
Thí nghiệm kiểm tra rất đơn giản: khi người cầm sợi chỉ bị bịt mắt và không biết hướng nào là "đúng", chiếc nhẫn thôi đung đưa theo ý. Những màn như con lắc trả lời câu hỏi hay que dò mạch nước đều có thể giải thích bằng hiệu ứng này. Người dùng hoàn toàn thật lòng tin rằng mình không cử động; chính sự thật lòng ấy khiến hiện tượng thuyết phục.
Biết về hiệu ứng ý vận giúp bạn thưởng thức truyện niệm lực mà vẫn tỉnh táo trước những màn trình diễn ngoài đời. Nó cũng cho thấy một điều thú vị: ranh giới giữa nghĩ và làm mỏng hơn ta tưởng. Ý nghĩ không làm vật chuyển động, nhưng ý nghĩ chuẩn bị cho cơ thể chuyển động, và giao diện não – máy tính khai thác đúng tín hiệu chuẩn bị ấy.
Câu hỏi thường gặp
Giao diện não – máy tính có đọc được mọi suy nghĩ không?
Không. Các hệ thống hiện nay được huấn luyện để giải mã một loại tín hiệu cụ thể, chủ yếu là ý định cử động hoặc ý định nói của người dùng, sau nhiều buổi tập. Chúng không đọc được ký ức, cảm xúc phức tạp hay những ý nghĩ người dùng không muốn thể hiện.
Người bình thường có nên cấy thiết bị điều khiển bằng ý nghĩ không?
Hiện nay thì không. Các thiết bị cấy vào não là thiết bị y tế thử nghiệm dành cho người khuyết tật nặng, có rủi ro phẫu thuật và nhiễm trùng. Với người khoẻ mạnh, tay và giọng nói vẫn nhanh và chính xác hơn nhiều.
Mũ điện não bán ngoài thị trường làm được gì?
Phần lớn chỉ đo được vài trạng thái thô như tập trung, thư giãn hay buồn ngủ, và dùng cho bài tập thư giãn, theo dõi giấc ngủ hoặc nghiên cứu. Chúng không cho phép điều khiển đồ vật phức tạp bằng ý nghĩ như quảng cáo đôi khi gợi ý.
Niệm lực có từng được chứng minh trong phòng thí nghiệm không?
Chưa. Một số thí nghiệm từng báo cáo hiệu ứng nhỏ trên xúc xắc hay máy tạo số ngẫu nhiên, nhưng khi kiểm soát chặt và lặp lại độc lập, các hiệu ứng ấy không còn. Đến nay niệm lực vẫn là năng lực hư cấu.
Vì sao con lắc treo dây lại đung đưa theo ý mình nghĩ?
Đó là hiệu ứng ý vận: khi bạn nghĩ tới một chuyển động, các cơ ở ngón tay co rất nhẹ mà bạn không nhận ra, đủ để con lắc đung đưa. Khi người cầm bị bịt mắt và không biết đáp án, hiện tượng biến mất.
Dữ liệu từ giao diện não – máy tính có cần bảo vệ riêng không?
Có. Tín hiệu não có thể tiết lộ tình trạng sức khoẻ và phản ứng của một người, nên nhiều chuyên gia đề nghị coi đây là loại dữ liệu nhạy cảm nhất. Một số nơi đã bắt đầu soạn luật về quyền riêng tư thần kinh cho loại dữ liệu này.