Siêu giác quan theo kiểu truyện tranh, nghe thấy nhịp tim cách một con phố hay nhìn xuyên tường, là hư cấu; nhưng ngoài đời có những người mà một giác quan nhạy hơn số đông một cách đo được. Có phụ nữ mang bốn loại tế bào cảm màu thay vì ba, có người nếm vị đắng gắt gấp nhiều lần người khác, có người nghe một âm là gọi được tên nốt nhạc. Những khác biệt này đến từ gen, từ cách não được luyện từ nhỏ, và hầu như luôn đi kèm một cái giá.
Bài này đi qua từng giác quan: thị giác, vị giác, thính giác, khứu giác và xúc giác, xem đâu là mức "siêu" đã được khoa học ghi nhận và nó khác năng lực trong truyện ra sao. Phần định vị bằng tiếng vang ở người khiếm thị được tách thành một bài riêng trong cùng chuyên mục.
Hai nghĩa của chữ "siêu giác quan"
Trong truyện tranh và phim, siêu giác quan thường là một gói năng lực: nhìn xa như ống nhòm, nghe được tiếng thì thầm ở toà nhà bên cạnh, ngửi ra dấu vết người đã đi qua từ hôm trước. Đôi khi nó còn bao gồm những giác quan con người không có, như nhìn tia X hay cảm nhận từ trường. Đây là dạng phóng đại cả về độ nhạy lẫn phạm vi, và gần như luôn được trình bày như một lợi thế thuần tuý.
Trong khoa học, chữ "siêu" khiêm tốn hơn nhiều. Các nhà nghiên cứu nói về những người có độ nhạy hoặc khả năng phân biệt nằm ở rìa ngoài của phân bố trong dân số: phân biệt được nhiều sắc độ màu hơn, phát hiện được nồng độ vị đắng thấp hơn, nhận ra cao độ chính xác hơn. Những khác biệt ấy đo được bằng thí nghiệm có kiểm soát, nhưng không biến người đó thành một nhân vật khác hẳn.
Một điểm nữa thường bị bỏ qua: giác quan nhạy hơn không phải lúc nào cũng dễ chịu hơn. Cơ quan cảm giác chỉ là đầu vào; não còn phải lọc bớt. Người nhận quá nhiều tín hiệu đôi khi mệt hơn, khó chịu hơn trong môi trường mà số đông thấy bình thường. Khi đọc từng trường hợp dưới đây, bạn sẽ thấy cái giá này lặp lại như một quy luật.
Thị giác: người mang bốn loại tế bào cảm màu
Ba loại tế bào nón là chuẩn. Mắt người thường có ba loại tế bào nón, nhạy nhất với vùng ánh sáng xanh lam, xanh lục và đỏ. Mọi màu bạn thấy là cách não so sánh mức kích thích giữa ba loại này. Gen tạo ra hai loại nhạy với lục và đỏ nằm trên nhiễm sắc thể X, nên những biến đổi của chúng ảnh hưởng tới nam và nữ khác nhau.
Một số phụ nữ có loại thứ tư. Vì phụ nữ có hai nhiễm sắc thể X, một số người mang hai phiên bản hơi khác nhau của gen cảm màu đỏ hoặc lục, tức là có bốn loại tế bào nón. Tuy vậy, mang bốn loại chưa đủ: não còn phải dùng được tín hiệu thêm đó. Các thí nghiệm đến nay chỉ xác nhận được rất ít người thật sự phân biệt được những sắc độ mà người ba loại nón thấy giống hệt nhau.
Nhiều tế bào cảm màu chưa chắc nhìn màu tốt hơn. Tôm tít có tới hơn mười loại tế bào cảm quang, nhưng một nghiên cứu năm 2014 cho thấy chúng phân biệt màu gần nhau kém hơn người. Có lẽ chúng nhận màu nhanh theo kiểu "tra bảng" thay vì so sánh tinh. Số lượng đầu vào không quyết định tất cả; cách xử lý mới là then chốt.
Nhìn được một phần tia cực tím. Thuỷ tinh thể trong mắt người chặn phần lớn tia cực tím gần. Một số người sau khi mổ bỏ thuỷ tinh thể mà không thay bằng loại chặn tia này cho biết thấy một số vật có ánh xanh tím lạ. Đây là trường hợp y khoa, không phải năng lực nên tìm cách có, vì tia cực tím có thể làm hại võng mạc.
Vị giác: người siêu nếm và bát canh khổ qua
Khoảng một phần tư dân số, theo các khảo sát ở nhiều nước, được xếp vào nhóm "siêu nếm": họ cảm nhận một số chất đắng mạnh hơn hẳn người khác, và thường có mật độ nhú vị giác trên lưỡi cao hơn. Một phần khác biệt đến từ một gen quy định thụ thể vị đắng; người mang hai bản "nhạy" của gen này nếm thấy những chất mà người mang hai bản "kém nhạy" gần như không nhận ra.
Ở bữa cơm Việt, sự khác biệt này dễ thấy. Cùng một bát canh khổ qua, người này thấy đắng dịu dễ ăn, người kia thấy đắng gắt khó nuốt. Cải bẹ, rau đắng, trà đặc, cà phê đen cũng vậy. Trẻ nhỏ thường nhạy vị đắng hơn người lớn, nên chuyện một đứa trẻ chê rau đắng không hẳn là "khó tính" mà có phần do sinh học.
Siêu nếm vì thế không phải năng lực đáng ghen tị theo kiểu truyện. Người siêu nếm có thể tránh nhiều loại rau tốt cho sức khoẻ vì thấy quá đắng, hoặc cần nhiều đường, muối hơn để cân vị. Ở chiều ngược lại, một số người làm nghề nếm thử thực phẩm, rượu, trà không nhất thiết là siêu nếm; phần lớn kỹ năng của họ đến từ luyện tập gọi tên và ghi nhớ hương vị, tức là việc của não chứ không chỉ của lưỡi.
Thính giác: cảm âm tuyệt đối và lợi thế của tiếng có thanh điệu
Cảm âm tuyệt đối là khả năng nghe một âm riêng lẻ, chẳng hạn tiếng còi xe hay một phím đàn, rồi gọi đúng tên nốt mà không cần nốt mẫu để so. Người có khả năng này khá hiếm. Phần lớn người học nhạc lâu năm chỉ có cảm âm tương đối: nghe được khoảng cách giữa các nốt khi đã biết một nốt gốc.
Nghiên cứu cho thấy hai yếu tố liên quan mạnh tới cảm âm tuyệt đối: bắt đầu học nhạc rất sớm, thường trước khoảng sáu, bảy tuổi, và lớn lên với một ngôn ngữ có thanh điệu. Trong các ngôn ngữ như tiếng Việt, cao độ của giọng làm thay đổi nghĩa của từ, nên não trẻ được luyện chú ý tới cao độ từ khi tập nói. Một số khảo sát ở trường nhạc cho thấy tỉ lệ cảm âm tuyệt đối trong nhóm sinh viên nói ngôn ngữ thanh điệu cao hơn rõ so với nhóm nói ngôn ngữ không thanh điệu, khi cùng bắt đầu học nhạc sớm.
Cảm âm tuyệt đối cũng có mặt trái. Người có khả năng này đôi khi khó chịu khi nghe một bản nhạc quen bị chuyển giọng, hay khi dàn nhạc lên dây lệch chuẩn một chút. Còn về độ nhạy âm lượng, tai người nghe trong khoảng chừng hai mươi hertz tới hai mươi nghìn hertz khi còn trẻ, và ngưỡng trên tụt dần theo tuổi; không ai "luyện" được để nghe tiếng thì thầm cách cả con phố như nhân vật trong truyện.
Khứu giác, xúc giác và cảm giác kèm: bảng so nhanh
Ba giác quan còn lại cũng có những trường hợp nhạy khác thường. Bảng dưới gom mức đã được ghi nhận, cách hình thành và cái giá đi kèm.
| Khả năng | Mức đã ghi nhận ngoài đời | Đến từ đâu | Cái giá hay gặp |
|---|---|---|---|
| Khứu giác nhạy | Phân biệt được rất nhiều mùi; có người nhận ra mùi lạ ở người thân trước khi bệnh được chẩn đoán | Gen thụ thể mùi, nghề nghiệp, luyện tập | Dễ buồn nôn, đau đầu ở nơi nhiều mùi |
| Xúc giác đầu ngón tay | Người đọc chữ nổi lâu năm phân biệt chấm nổi rất sát nhau | Luyện tập kéo dài, não dành thêm chỗ cho vùng tay | Gần như không có; cần nhiều năm |
| Cảm giác kèm | Nghe âm thanh thấy màu, nhìn chữ số thấy màu cố định | Kết nối khác thường giữa các vùng não, có yếu tố gia đình | Thường không phiền; đôi khi rối khi màu "sai" |
| Thính giác quá nhạy | Âm thanh bình thường gây khó chịu, thậm chí đau | Nhiều nguyên nhân, cần thầy thuốc đánh giá | Mệt mỏi, né nơi đông người |
Người ta hay nói chó có mũi thính hơn người hàng nghìn lần, và điều đó đúng với nhiều loại mùi. Nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy khứu giác người cũng tốt hơn tiếng tăm của nó: với một số mùi, người nhạy không kém các loài thú. Con số "con người phân biệt được bao nhiêu mùi" thì còn tranh cãi giữa các nhóm nghiên cứu, nên nên đọc những con số rất lớn với chút dè dặt.
Vì sao truyện cần cho siêu giác quan một cái giá
Các trường hợp ngoài đời cho thấy một quy luật nhất quán: giác quan nhạy hơn kéo theo nhiều tín hiệu hơn, và não phải trả giá để lọc. Người siêu nếm khó ăn rau đắng, người thính giác quá nhạy mệt ở chỗ ồn, người cảm âm tuyệt đối khó chịu với bản nhạc lệch giọng. Ngay cả phụ nữ mang bốn loại tế bào nón cũng chỉ hưởng lợi khi não học được cách dùng chúng.
Nhiều tác phẩm khai thác đúng chỗ này. Nhân vật có thính giác siêu phàm thường phải học cách "tắt bớt" thế giới, đeo vật che tai, hoặc phát hoảng trong lần đầu năng lực xuất hiện vì không chịu nổi tiếng ồn của cả thành phố. Nhân vật có khứu giác như loài thú gặp khó trong đám đông, chợ cá, quán ăn. Những chi tiết như vậy làm năng lực có trọng lượng và gần với trải nghiệm thật của người nhạy cảm.
Nếu bạn đang tự xây một nhân vật có siêu giác quan, hãy bắt đầu từ câu hỏi: nhân vật này phải chịu đựng gì trong một ngày bình thường. Câu trả lời thường sinh ra nhiều tình huống hay hơn câu hỏi năng lực mạnh tới đâu. Và nếu bản thân bạn là người nhạy với âm thanh, mùi hay vị, biết rằng đó là một khác biệt có thật, có tên gọi và có người hiểu, cũng đã là điều đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình có phải người siêu nếm không?
Cách chắc chắn là thử nghiệm với chất thử vị đắng chuẩn trong phòng thí nghiệm. Ở nhà, nếu bạn thường thấy cà phê đen, trà đặc, khổ qua, cải bẹ đắng gắt hơn hẳn người cùng mâm, đó là một gợi ý nhưng chưa phải kết luận.
Đàn ông có thể có bốn loại tế bào cảm màu không?
Rất khó, vì hai gen cảm màu đỏ và lục nằm trên nhiễm sắc thể X, mà đàn ông chỉ có một nhiễm sắc thể X. Vì vậy những biến đổi ở gen này ở nam giới thường dẫn tới mù màu một phần hơn là thêm một loại tế bào nón.
Người lớn có luyện được cảm âm tuyệt đối không?
Người lớn có thể cải thiện khả năng nhận nốt qua luyện tập, nhưng đạt tới mức cảm âm tuyệt đối thật sự như người học nhạc từ rất nhỏ là điều hiếm. Cảm âm tương đối thì ai luyện đều đặn cũng tiến bộ được.
Nói tiếng Việt có giúp nghe nhạc tốt hơn không?
Các nghiên cứu gợi ý rằng lớn lên với ngôn ngữ có thanh điệu như tiếng Việt liên quan tới tỉ lệ cảm âm tuyệt đối cao hơn ở người học nhạc sớm. Nhưng nói tiếng Việt không tự động làm ai giỏi nhạc; luyện tập vẫn là phần chính.
Cảm giác kèm, như nghe nhạc thấy màu, có phải là bệnh không?
Phần lớn người có cảm giác kèm sống bình thường và coi đó là một nét riêng trong cách cảm nhận thế giới. Nếu một cảm giác lạ mới xuất hiện đột ngột ở người trước đó không có, nên đi khám để thầy thuốc đánh giá.
Nhìn xuyên tường hay nghe tiếng thì thầm cách cả con phố có thể có thật không?
Không với cơ thể người. Mắt chỉ nhận ánh sáng nhìn thấy đi tới nó, mà tường chặn ánh sáng; tai cũng có ngưỡng nghe giới hạn. Những năng lực ấy là hư cấu, chỉ thiết bị như máy dò hay micro định hướng mới làm được một phần.