Nhân vật quá mạnh làm truyện nhàm vì câu hỏi nhân vật có thắng không đã có câu trả lời. Cách chữa không phải là làm họ yếu đi, mà là đổi câu hỏi: thắng thì mất gì, thắng để làm gì, và có những trận nào sức mạnh không thắng nổi. Khi câu hỏi kịch tính chuyển từ sức mạnh sang lựa chọn, một nhân vật gần như toàn năng vẫn có thể giữ người đọc tới trang cuối.
Bài này giải thích vì sao nhân vật quá mạnh thường thất bại, đưa ra bảy kỹ thuật cụ thể để giữ kịch tính, phân biệt nhân vật mạnh với kiểu nhân vật hoàn hảo giả tạo mà cộng đồng người viết hay gọi là Mary Sue, và kết thúc bằng một bảng soát để bạn tự kiểm nhân vật của mình.
Vì sao nhân vật quá mạnh làm truyện nhạt
Kịch tính sinh ra từ khoảng cách giữa điều nhân vật muốn và khả năng họ đạt được nó. Khi khoảng cách ấy bằng không, không còn gì để theo dõi. Một nhân vật đấm một cú là hạ mọi kẻ thù thì mọi trận đánh chỉ còn là thủ tục. Người đọc có thể thích thú vài lần vì cảm giác sảng khoái, nhưng sau đó họ bắt đầu lướt.
Vấn đề thứ hai là nhân vật quá mạnh thường không có lý do để thay đổi. Truyện hay là truyện về sự biến chuyển: nhân vật cuối truyện khác nhân vật đầu truyện. Nếu nhân vật đã có tất cả, cả sức mạnh lẫn sự khôn ngoan lẫn sự yêu mến của mọi người, họ không còn chỗ để học. Người đọc khó gắn bó với một người không bao giờ sai.
Vấn đề thứ ba nằm ở thế giới quanh nhân vật. Khi một người mạnh vượt hẳn mọi người, các nhân vật khác trở thành khán giả. Đồng đội không có việc gì để làm, phản diện trở thành bao cát. Thế giới mất chiều sâu vì mọi thứ xoay quanh một trục duy nhất.
Dù vậy, nhân vật quá mạnh không phải là sai. Có những truyện thành công lớn với nhân vật như thế. Một ví dụ hay được nhắc là bộ truyện tranh One-Punch Man do tác giả có bút danh ONE khởi đầu: nhân vật chính hạ mọi đối thủ bằng một cú đấm, và chính sự nhàm chán của anh ta trở thành đề tài, vừa hài hước vừa có chút buồn. Truyện ấy thành công vì nó đổi câu hỏi, không phải vì nó né vấn đề.
Bảy kỹ thuật giữ kịch tính khi nhân vật gần như toàn năng
Đặt họ trước vấn đề sức mạnh không giải quyết được. Một người cha mất con, một mối tình không được đáp lại, một ngôi làng chia rẽ vì tranh chấp. Sức mạnh có thể đập vỡ núi nhưng không làm ai yêu mình. Khi xung đột chính nằm ở đây, nhân vật mạnh cũng bối rối như bất kỳ ai.
Biến sức mạnh thành gánh nặng. Người mạnh nhất phải chịu trách nhiệm cho mọi thứ. Mỗi lần không ra tay, có người chết; mỗi lần ra tay, có người sợ. Kịch tính chuyển sang câu hỏi đạo đức: dùng sức mạnh đến đâu là đúng.
Kể từ góc nhìn một người bình thường. Để người kể là một người bạn, học trò, người hầu, người dân. Người đọc theo dõi qua đôi mắt người có thể bị thương, nên căng thẳng trở lại dù nhân vật trung tâm không bao giờ thua.
Cho đối thủ thắng ở mặt trận khác. Phản diện không cần mạnh hơn về sức; họ có thể khôn hơn về chính trị, giỏi hơn trong việc thao túng dư luận, hoặc nắm điều nhân vật chính quý nhất. Nhân vật thắng mọi trận đánh mà vẫn thua cuộc chiến.
Giữ một giới hạn nội tâm. Nhân vật có thể làm mọi việc nhưng tự cấm mình một điều, và truyện thử thách lời tự cấm ấy. Người đọc hồi hộp không phải vì họ có thắng không, mà vì họ có giữ được mình không.
Đặt họ ở cuối hành trình chứ không phải đầu. Truyện có thể kể về một người từng mạnh nhất nay già yếu, hoặc người đã thắng mọi trận và giờ phải sống với hậu quả. Sức mạnh thành quá khứ, câu chuyện là về hiện tại.
Dùng sự hài hước. Đặt sức mạnh khổng lồ vào việc nhỏ nhặt đời thường, như đi chợ, xin việc, dỗ trẻ ngủ, tạo ra tiếng cười từ sự lệch tông. Hướng này hợp với truyện nhẹ nhàng và cần người viết có tai nghe nhịp hài tốt.
Nhân vật mạnh khác nhân vật hoàn hảo giả tạo thế nào
Thuật ngữ Mary Sue ra đời trong cộng đồng truyện do người hâm mộ viết từ những năm 1970, dùng để gọi kiểu nhân vật được tác giả ưu ái quá mức: giỏi mọi thứ mà không cần học, ai gặp cũng quý, khuyết điểm duy nhất là một nét đáng yêu, và thế giới tự uốn cong để họ luôn đúng. Phiên bản nam đôi khi được gọi bằng những tên khác, nhưng bản chất giống nhau.
Điều cần hiểu là Mary Sue không đồng nghĩa với mạnh. Một nhân vật cực mạnh vẫn có thể có khuyết điểm thật, sai lầm thật, và bị thế giới phản kháng. Ngược lại, một nhân vật không có năng lực gì vẫn có thể là Mary Sue nếu mọi người quanh họ chỉ tồn tại để khen họ. Vấn đề không nằm ở mức sức mạnh mà nằm ở việc truyện có cho nhân vật trả giá cho lựa chọn của mình hay không.
Một dấu hiệu dễ nhận: quan sát phản ứng của các nhân vật khác. Nếu ai không thích nhân vật chính đều được viết thành người xấu hoặc ngốc, nếu nhân vật chính không bao giờ phải xin lỗi ai mà người đọc thấy là hợp lý, có lẽ bạn đang ưu ái họ quá. Thế giới truyện cần có những người có lý do chính đáng để phản đối nhân vật chính.
Bảng soát: nhân vật của bạn đang mạnh hay đang được ưu ái
Trả lời từng câu cho nhân vật chính. Không cần đạt hết, nhưng nếu có từ bốn câu trả lời rơi vào cột phải, hãy xem lại.
| Câu hỏi | Dấu hiệu lành mạnh | Dấu hiệu đáng lo |
|---|---|---|
| Nhân vật có học năng lực không? | Có quá trình, có lần thất bại | Giỏi ngay từ lần đầu, không cần luyện |
| Nhân vật có sai lầm gây hậu quả? | Có ít nhất một sai lầm lớn ảnh hưởng người khác | Sai lầm duy nhất là của người khác |
| Có người phản đối nhân vật vì lý do chính đáng? | Có, và lý do được viết công bằng | Ai phản đối đều xấu hoặc ngốc |
| Năng lực có giới hạn được thử thách? | Có cảnh năng lực bất lực | Năng lực luôn đủ dùng |
| Đồng đội có lúc cứu nhân vật? | Có, ở thời điểm quan trọng | Đồng đội chỉ đứng nhìn hoặc được cứu |
| Nhân vật có thay đổi? | Cuối truyện khác đầu truyện về quan niệm | Chỉ mạnh lên, không đổi suy nghĩ |
Bảng này không để bạn đánh giá nhân vật là tốt hay xấu, mà để bạn nhìn ra chỗ truyện đang thiếu ma sát. Mỗi câu trả lời rơi vào cột phải là một cơ hội để thêm một cảnh, một nhân vật, một lựa chọn khó.
Người thầy toàn năng thường vắng mặt, và vì sao
Một kiểu nhân vật quá mạnh rất hay gặp là người thầy, người bảo hộ, vị pháp sư già. Truyện thường xử lý họ theo cách quen thuộc: họ chết, biến mất, bị giam, hoặc có lý do không thể can thiệp. Đây không phải sự lười biếng của người viết mà là một nhu cầu cấu trúc: nếu người mạnh nhất có mặt và sẵn lòng giúp, nhân vật chính không bao giờ phải tự đứng lên.
Cách xử lý hay hơn là cho người thầy một lý do không can thiệp gắn với chính hệ năng lực hoặc với nhân cách của họ. Có thể năng lực của họ quá mạnh để dùng mà không phá huỷ những gì xung quanh, có thể họ đã thề không can thiệp vào chuyện đời, có thể họ tin rằng học trò phải tự tìm đường. Lý do càng thuyết phục, người đọc càng ít cảm thấy đây là mánh của tác giả.
Ví dụ giả định: trong một truyện lấy bối cảnh vùng biển Khánh Hòa, một bà cụ có năng lực gọi gió đủ sức đánh chìm cả đoàn thuyền. Bà không bao giờ dùng nó, vì lần cuối cùng bà dùng, cơn gió đã cuốn đi cả con thuyền của chính chồng bà. Bà dạy cháu gái đọc gió chứ không dạy gọi gió. Sức mạnh của bà vẫn hiện diện như một bóng đen trên truyện, và khoảnh khắc bà buộc phải dùng lại nó sẽ là một cao trào tự nhiên.
Ví dụ giả định: viết lại một cảnh thắng quá dễ
Bản nháp đầu: một chàng trai ở Thanh Hóa có sức mạnh nâng được vật nặng gấp trăm lần người thường. Một nhóm cướp chặn xe chở lúa của làng; anh bước xuống, hất tung chiếc xe chắn đường, bọn cướp bỏ chạy. Cảnh kết thúc sau nửa trang. Người đọc thấy sảng khoái một chút rồi quên ngay, vì không có gì bị đe doạ thật.
Bản sửa giữ nguyên sức mạnh nhưng đổi câu hỏi. Bọn cướp không chặn bằng xe mà giữ một đứa trẻ trong làng làm con tin, đứng sát mép đê. Sức mạnh của anh giờ là mối nguy: một cú ra tay mạnh có thể làm sạt đê, cuốn cả đứa trẻ xuống nước. Anh phải chọn giữa đánh nhanh và nói chuyện, giữa sức mạnh và sự kiên nhẫn. Người giải quyết tình huống cuối cùng có thể là cô em gái không có năng lực gì, người biết tên mẹ của tên cướp trẻ nhất.
Bản sửa dài hơn bản đầu chừng ba trang, nhưng nó làm được ba việc mà bản đầu không làm: cho thấy sức mạnh có thể gây hại, cho đồng đội một khoảnh khắc riêng, và gieo một chi tiết về tên cướp trẻ có thể quay lại ở chương sau. Nhân vật chính vẫn mạnh nhất làng, chỉ là truyện không còn để sức mạnh ấy trả lời mọi câu hỏi.
Sửa một nhân vật đã lỡ viết quá mạnh
Nếu bản thảo đã xong mà bạn thấy nhân vật chính quá dễ thắng, không cần viết lại từ đầu. Các bước dưới đây theo thứ tự từ ít tốn công tới nhiều tốn công.
- Đọc lại và đánh dấu mọi cảnh nhân vật thắng dễ. Chọn hai ba cảnh quan trọng nhất và viết lại để họ thắng với cái giá, hoặc thua một phần.
- Thêm một giới hạn nhỏ được gieo từ chương đầu, và cho giới hạn ấy cản trở ở ít nhất một cảnh giữa truyện.
- Tăng sức nặng cho đồng đội: cho mỗi người một khoảnh khắc làm được điều mà nhân vật chính không làm được.
- Viết lại phản diện để họ thắng ở mặt trận nhân vật chính yếu, như lòng tin của người khác, tiền bạc, thông tin.
- Đổi câu hỏi kịch tính ở cao trào: từ liệu có thắng không thành sẽ trả giá gì để thắng hoặc sẽ chọn cứu ai.
Sau mỗi bước, đọc lại một mạch. Thường chỉ cần hai ba bước đầu là nhân vật đã bớt cảm giác được ưu ái, mà bạn không phải đụng tới khung truyện.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật quá mạnh có luôn là lỗi không?
Không. Có nhiều truyện thành công với nhân vật gần như toàn năng, nhất là truyện hài, truyện nhại thể loại, hoặc truyện tập trung vào hệ quả xã hội của sức mạnh. Nó chỉ thành lỗi khi truyện vẫn dựa vào câu hỏi ai thắng ai, trong khi câu trả lời đã quá rõ.
Mary Sue là gì và từ đâu ra?
Mary Sue là tên gọi kiểu nhân vật được tác giả ưu ái quá mức, giỏi mọi thứ mà không cần cố gắng, ai cũng yêu quý, và không bao giờ phải chịu hậu quả. Tên gọi bắt nguồn từ cộng đồng truyện do người hâm mộ viết ở Mỹ những năm 1970, sau đó lan ra thành thuật ngữ phê bình phổ biến.
Truyện tu luyện nhiều chương có nhân vật quá mạnh, có sao không?
Thể loại này có quy ước riêng: người đọc chấp nhận và thậm chí chờ đợi nhân vật mạnh dần lên. Kịch tính thường đến từ việc mỗi cấp mới có đối thủ mới. Vấn đề chỉ xảy ra khi nhân vật mạnh lên quá nhanh so với thế giới, khiến cả nửa sau truyện không còn đối thủ xứng tầm.
Làm sao để phản diện đủ sức đối đầu với nhân vật chính rất mạnh?
Không nhất thiết làm phản diện mạnh hơn về năng lực. Cho họ ưu thế ở chỗ khác: thông tin, quyền lực xã hội, con tin, thời gian, sự kiên nhẫn, hoặc khả năng hiểu điểm yếu tâm lý của nhân vật chính. Một phản diện biết nhân vật chính không nỡ làm hại người vô tội có thể nguy hiểm hơn bất kỳ đối thủ mạnh nào.
Có nên làm nhân vật chính yếu đi giữa truyện để tạo kịch tính?
Có thể, nhưng cần lý do gắn với câu chuyện, như cái giá của năng lực tích luỹ, một vết thương, một lời nguyền, hay sự mất niềm tin vào bản thân. Mất năng lực vô cớ làm người đọc thấy bị lừa. Mất năng lực vì chính lựa chọn của nhân vật thường mạnh hơn cả.
Người kể chuyện ngôi thứ nhất có giúp gì với nhân vật quá mạnh không?
Nếu người kể chính là nhân vật quá mạnh, ngôi thứ nhất cho người đọc thấy nỗi cô đơn, sự nhàm chán hay gánh nặng bên trong, nên có thể tạo kịch tính nội tâm. Nếu người kể là một người bình thường bên cạnh, ngôi thứ nhất giúp giữ căng thẳng vì người kể có thể bị thương bất cứ lúc nào.