Xây dựng hệ thống sức mạnh cho truyện là trả lời cho được năm câu: năng lực này phục vụ câu chuyện điều gì, nó từ đâu ra, nó làm được và không làm được gì, dùng nó phải trả giá gì, và ai trong thế giới truyện có nó. Khi năm câu ấy rõ, bạn viết cảnh nào cũng biết nhân vật được phép làm gì, người đọc đoán được phần nào và vẫn bất ngờ ở phần còn lại.
Bài này đi theo trình tự bảy bước, từ lúc bạn chỉ có một hình ảnh mơ hồ (một cô gái nghe được tiếng nói của đồ vật, một cậu bé thở ra khói) tới lúc có một bảng luật một trang để dán cạnh bàn viết. Cuối bài có một hệ năng lực ví dụ giả định được dựng đủ bảy bước, và một bộ câu hỏi thử độ bền trước khi bạn đặt bút viết chương đầu.
Hệ thống sức mạnh là gì và vì sao truyện cần nó
Hệ thống sức mạnh, hay hệ năng lực, là tập hợp những quy ước về việc nhân vật trong truyện có thể làm điều phi thường như thế nào. Nó có thể chi tiết như một cuốn sổ tay kỹ thuật, nơi mỗi phép có điều kiện và hậu quả rõ ràng, hoặc mờ như sương, nơi người đọc chỉ biết rằng một vị pháp sư già có quyền năng lớn và hiếm khi dùng. Dù chi tiết hay mờ, hệ năng lực nào cũng phải nhất quán với chính nó: điều đã xảy ra ở chương ba không được trái ngược với điều xảy ra ở chương ba mươi mà không có lời giải thích.
Truyện cần hệ năng lực vì người đọc chỉ hồi hộp khi họ hiểu nhân vật đang gặp nguy đến mức nào. Nếu nhân vật chính có thể làm bất cứ điều gì vào bất cứ lúc nào, mọi mối nguy đều giả. Ngược lại, khi người đọc biết rằng nhân vật chỉ dịch chuyển được trong tầm mắt và mỗi lần dịch chuyển mất một ngày ký ức, cảnh bị vây trong căn hầm tối bỗng có sức nặng. Hệ năng lực tốt biến điều phi thường thành một nguồn xung đột, chứ không phải lối thoát cho mọi xung đột.
Một lý do nữa ít được nói tới: hệ năng lực là công cụ để bạn, người viết, khỏi bị kẹt. Khi đã có luật, bạn không phải nghĩ lại từ đầu mỗi lần nhân vật ra tay; bạn chỉ cần hỏi luật cho phép điều gì. Nhiều tác giả kể rằng ý tưởng hay nhất của họ đến từ việc ép nhân vật giải quyết vấn đề trong khuôn khổ luật đã đặt, thay vì phát minh thêm một khả năng mới cho tiện.
Bảy bước dựng hệ năng lực từ trang giấy trắng
Bảy bước dưới đây đi từ câu chuyện sang chi tiết, không phải ngược lại. Nhiều người mới bắt đầu bằng việc liệt kê thật nhiều phép cho đẹp, rồi mới tìm câu chuyện để nhét chúng vào; cách ấy thường đẻ ra một bộ sưu tập năng lực không phục vụ gì.
- Xác định vai trò của năng lực trong câu chuyện. Năng lực là trung tâm của truyện (truyện về người học phép), là bối cảnh (thế giới ai cũng có chút năng lực, truyện kể chuyện khác), hay là ẩn dụ (năng lực nói hộ một vấn đề như cô đơn, bệnh tật, quyền lực)? Ghi một câu. Câu này quyết định bạn cần chi tiết đến đâu.
- Chọn nguồn gốc. Năng lực đến từ huyết thống, từ khế ước với thực thể khác, từ luyện tập, từ công nghệ, từ một biến cố tự nhiên hay từ thứ không ai biết? Nguồn gốc kéo theo câu hỏi ai có quyền tiếp cận, và đó là chỗ xung đột xã hội nảy mầm.
- Viết luật cốt lõi trong ba dòng. Năng lực làm được gì, cần điều kiện gì để kích hoạt, và tuyệt đối không làm được gì. Ba dòng thôi; nếu cần nhiều hơn để giải thích phần cốt lõi, hệ đang quá rối.
- Đặt cái giá. Mỗi lần dùng tốn gì: sức lực, thời gian, ký ức, tuổi thọ, một vật hiếm, hay quan hệ với người khác? Cái giá phải là thứ nhân vật thật sự tiếc khi mất, nếu không nó chỉ là trang trí.
- Phân bố trong thế giới. Bao nhiêu người có năng lực, họ được nhìn nhận ra sao, có tổ chức nào quản họ, người thường đối xử với họ thế nào. Một hệ năng lực không phân bố là hệ treo lơ lửng.
- Gắn vào nhân vật. Mỗi nhân vật chính dùng hệ ấy theo một cách riêng, khớp với tính cách và vết thương của họ. Cùng một luật, người cẩn trọng và người liều lĩnh sẽ tạo ra hai lối đánh khác nhau.
- Thử độ bền. Tìm cách phá hệ của chính mình trước khi người đọc phá: nhân vật thông minh nhất trong truyện sẽ lạm dụng luật này thế nào? Nếu có lỗ hổng làm sụp cốt truyện, vá luật hoặc giải thích vì sao không ai dùng lỗ hổng đó.
Bạn không cần làm xong bước bảy mới được viết. Nhiều người viết vài chương thử ở giữa bước bốn và năm để cảm xem hệ có sống không. Điều quan trọng là quay lại bảng luật mỗi khi viết thêm một cảnh dùng năng lực, và ghi lại mọi chi tiết mới vào đó.
Những câu hỏi nền phải trả lời trước khi đặt tên phép
Năng lực có thể học được không? Nếu học được, truyện mở ra đất cho trường lớp, thầy trò, quá trình tiến bộ. Nếu chỉ bẩm sinh, truyện thường xoay quanh đặc quyền, số phận và sự ganh tị. Cả hai đều hay, nhưng trộn lẫn không giải thích thì người đọc sẽ hỏi vì sao kẻ phản diện không đi học cho mạnh lên.
Năng lực có thể mất không? Một năng lực không bao giờ mất là một tài sản cố định; một năng lực có thể bị tước, suy kiệt hoặc trao đi là một thứ nhân vật phải giữ gìn, và giữ gìn tạo ra kịch tính. Câu trả lời này ảnh hưởng thẳng tới cao trào.
Năng lực có thể truyền cho người khác không? Nếu truyền được qua máu, qua vật, qua khế ước, thế giới sẽ có thị trường, có trộm cắp, có thừa kế. Nếu không truyền được, mỗi người có năng lực là duy nhất và cái chết của họ là mất mát vĩnh viễn.
Người thường có cách chống lại không? Một thế giới mà người không năng lực hoàn toàn bất lực thường trượt về hướng tàn bạo hoặc nhàm. Cho người thường một công cụ chống lại, dù thô sơ, sẽ giữ được thế cân bằng và mở ra những nhân vật thú vị không có phép nào.
Năng lực có được nhìn thấy không? Phép phát sáng, kêu vang, để lại dấu vết thì khó che giấu; phép vô hình thì dễ dùng lén nhưng khó viết cho sinh động trên trang giấy. Quyết định này chi phối cả cách bạn tả cảnh lẫn cách xã hội trong truyện phát hiện người có năng lực.
Bảng luật một trang: mẫu để bạn điền
Sau bảy bước, hãy dồn mọi thứ vào một bảng duy nhất. Bảng dưới là khung gợi ý; cột bên phải là ví dụ giả định cho một hệ năng lực tên là Hồi Âm, sẽ được kể kỹ hơn ở phần sau.
| Mục | Câu hỏi cần trả lời | Ví dụ giả định: hệ Hồi Âm |
|---|---|---|
| Vai trò | Năng lực phục vụ câu chuyện điều gì? | Ẩn dụ cho việc lắng nghe người khác mà quên tiếng nói của mình |
| Nguồn gốc | Từ đâu ra, ai có? | Bẩm sinh, xuất hiện ở tuổi mười lăm, khoảng một phần nghìn dân số |
| Luật cốt lõi | Làm được gì, điều kiện kích hoạt? | Chạm vào đồ vật, nghe lại âm thanh nó từng ở gần trong tối đa bảy ngày |
| Điều cấm | Tuyệt đối không làm được gì? | Không nghe được suy nghĩ, không nghe được vật đang chuyển động |
| Cái giá | Mỗi lần dùng mất gì? | Giọng nói của người dùng khàn dần; dùng quá nhiều sẽ câm hẳn |
| Phân bố xã hội | Ai quản, người thường nghĩ gì? | Toà án thuê họ làm nhân chứng, dân gian e ngại và gọi là người hút tiếng |
| Cách chống lại | Người thường đối phó thế nào? | Bọc đồ vật bằng sáp ong làm âm thanh nhoè |
Bảng này nên vừa một trang. Mọi chi tiết phụ như tên gọi từng cấp độ, những trường hợp đặc biệt, lịch sử phát hiện năng lực, bạn ghi vào sổ riêng. Bảng một trang là thứ bạn liếc nhìn trong lúc viết, nên chỉ chứa những gì có thể làm sai lệch cảnh nếu quên.
Ví dụ giả định: dựng hệ Hồi Âm đủ bảy bước
Hãy hình dung một truyện lấy bối cảnh vùng sông nước Đồng Tháp ở một thời không xác định. Nhân vật chính là một cô gái mười sáu tuổi, sống với bà ngoại làm nghề dệt chiếu. Bước một: năng lực ở đây là ẩn dụ, nói về một người quen lắng nghe tất cả mọi người mà chưa từng nói ra mong muốn của mình. Câu chuyện vì thế không cần một bộ phép đồ sộ; nó cần một năng lực duy nhất có sức nặng cảm xúc.
Bước hai và ba: năng lực Hồi Âm xuất hiện tự nhiên ở tuổi dậy thì, không học được. Người có nó chạm tay vào một đồ vật và nghe lại những âm thanh từng vang lên gần đồ vật ấy trong bảy ngày qua, như nghe một cuộn băng mờ. Điều cấm được đặt rõ: không nghe được ý nghĩ, không nghe được vật đang di chuyển. Điều cấm thứ hai trông nhỏ nhưng là chìa khoá của nhiều cảnh, vì kẻ gian chỉ cần giữ món đồ trong túi khi đi lại là xoá được dấu vết.
Bước bốn là chỗ hệ có hồn. Cái giá của Hồi Âm là giọng nói của chính người dùng. Mỗi lần nghe, cổ họng khàn đi một chút; nghỉ thì hồi lại, nhưng lạm dụng sẽ câm vĩnh viễn. Câu chuyện về một cô gái không dám nói nay có thêm một tầng: càng giúp người khác bằng năng lực, cô càng mất khả năng nói cho mình. Bước năm đặt cô vào xã hội: toà án thuê người có Hồi Âm làm nhân chứng, nên cô bị kéo vào một vụ tranh chấp đất đai của cả xóm. Bước sáu gắn với tính cách: cô cẩn trọng, chỉ nghe những vật đã được chủ cho phép, khác với một nhân vật đối lập cũng có Hồi Âm nhưng nghe lén để bán tin.
Bước bảy thử độ bền và tìm ra một lỗ hổng: nếu ai cũng biết Hồi Âm, sao kẻ gian không đơn giản là im lặng? Câu trả lời được vá bằng chính đời sống: người ta không thể im lặng suốt bảy ngày, và tiếng thở, tiếng bước chân, tiếng ho vẫn để lại dấu. Lỗ hổng ấy thậm chí trở thành một cảnh hay khi kẻ gian cố tình nói sai để gài bẫy người nghe.
Những lỗi thường gặp khi dựng hệ năng lực lần đầu
Các lỗi dưới đây lặp đi lặp lại ở bản thảo của người mới, kể cả người đã đọc nhiều truyện giả tưởng. Phần lớn sửa được chỉ bằng việc quay lại bảng luật.
- Năng lực mới mọc ra đúng lúc cần. Nhân vật đang bị dồn vào chân tường thì bỗng thức tỉnh một khả năng chưa từng được gợi ý. Người đọc cảm thấy bị lừa. Nếu muốn có khả năng ẩn, hãy gieo dấu hiệu từ trước, càng sớm càng tốt.
- Cái giá chỉ có trên giấy. Truyện nói dùng phép rất mệt, nhưng nhân vật dùng liên tục mà không bao giờ ngã quỵ vào lúc tệ nhất. Cái giá phải thật sự cản trở ít nhất một lần quan trọng.
- Quá nhiều loại năng lực ngay từ chương đầu. Mười hai trường phái, ba mươi phép, năm cấp độ, tất cả được giới thiệu trong hai chương đầu. Người đọc không cần biết hết; họ cần hiểu cái đang dùng trong cảnh này.
- Luật không ảnh hưởng tới xã hội. Nếu có người dịch chuyển tức thời, nghề đưa thư, nghề canh gác và cả kiến trúc thành phố sẽ khác. Bỏ qua điều ấy làm thế giới trông như sân khấu dựng vội.
- Phản diện ngu đi để nhân vật chính thắng. Kẻ thù có cùng hệ năng lực nhưng không bao giờ nghĩ ra mẹo mà nhân vật chính nghĩ ra. Cho phản diện dùng luật thông minh ngang hoặc hơn, chiến thắng sẽ đáng giá hơn.
- Đổi luật giữa chừng mà không thừa nhận. Đôi khi viết xong mới thấy luật cũ cản trở. Sửa luật là quyền của người viết, nhưng phải sửa ngược lên các chương trước, không vá bằng một câu giải thích lấp liếm.
Thử độ bền hệ năng lực trước khi viết chương một
Một buổi thử độ bền nên làm trên giấy, tốt nhất là với một người bạn chịu cãi. Mục tiêu là tìm chỗ gãy khi việc sửa còn rẻ.
- Đặt nhân vật chính vào ba tình huống nguy hiểm khác nhau (bị bắt giữ, bị đuổi, phải cứu người) và hỏi: năng lực có giải quyết ngay mọi tình huống không? Nếu có, hệ quá mạnh hoặc cái giá quá nhẹ.
- Hỏi người bạn đọc cùng: nếu bạn có năng lực này, việc đầu tiên bạn làm để giàu lên hoặc để có quyền là gì? Những câu trả lời ấy chính là những gì nhân vật tham vọng trong truyện sẽ làm.
- Tìm một tình huống mà năng lực trở nên vô dụng hoặc có hại. Truyện nên có ít nhất một cảnh như thế ở đoạn giữa.
- Viết lại luật cốt lõi bằng lời của một đứa trẻ mười tuổi. Nếu không làm được, phần cốt lõi đang quá phức tạp cho người đọc nắm.
- Đếm số lần trong dàn ý mà năng lực giải quyết vấn đề chính. Nếu nhiều hơn số lần nhân vật giải quyết bằng trí khôn, lòng can đảm hoặc quan hệ với người khác, hãy cân lại.
Sau buổi thử, cập nhật bảng luật một trang và đánh dấu ngày sửa. Khi bản thảo dài ra, việc ghi ngày giúp bạn biết những chương nào viết theo luật cũ và cần rà lại.
Câu hỏi thường gặp
Nên dựng hệ năng lực trước hay viết truyện trước?
Tuỳ cách làm việc của bạn. Người quen lập dàn ý thường dựng hệ trước rồi mới viết; người viết theo cảm hứng hay viết vài chương rồi mới rút ra luật. Cả hai đều ổn, miễn là trước khi viết bản sửa, bạn có một bảng luật nhất quán và rà lại các chương cũ theo bảng đó.
Một truyện có thể có nhiều hệ năng lực cùng lúc không?
Có, nhưng mỗi hệ cần một vai trò riêng và một luật tương tác với hệ kia. Nếu hai hệ chạm nhau, bạn phải trả lời được hệ nào thắng trong trường hợp nào. Người mới nên bắt đầu với một hệ chính, sau đó mới thêm hệ thứ hai khi truyện đã đứng vững.
Có cần giải thích hệ năng lực cho người đọc ngay từ đầu không?
Không. Người đọc học luật qua cảnh, không qua bài giảng. Mỗi khi năng lực xuất hiện, cho họ thấy một mảnh luật, đặc biệt là mảnh sắp quan trọng. Phần lớn bảng luật của bạn có thể không bao giờ được viết ra thành chữ mà vẫn chi phối mọi cảnh.
Làm sao biết hệ năng lực của mình quá giống truyện nổi tiếng?
Liệt kê ba truyện bạn thích nhất có năng lực, rồi so từng dòng trong bảng luật: nguồn gốc, cái giá, điều cấm, cách phân bố. Nếu nhiều dòng trùng với một truyện, hãy đổi ít nhất hai yếu tố cốt lõi. Ý tưởng chung như bay hay tàng hình không thuộc riêng ai, nhưng cách tổ hợp cụ thể thì nên là của bạn.
Truyện ngắn có cần hệ năng lực chi tiết như tiểu thuyết không?
Thường không. Truyện ngắn chỉ cần một năng lực và một cái giá rõ, vì không có chỗ để giới thiệu nhiều luật. Bảng một trang vẫn hữu ích, nhưng bạn chỉ dùng hai ba dòng trên bảng. Phần còn lại là để chính bạn hiểu thế giới, giúp chi tiết nhỏ trong truyện nhất quán.
Hệ năng lực có bắt buộc phải logic như khoa học không?
Không bắt buộc giống khoa học, chỉ cần nhất quán với chính nó. Một năng lực dựa trên lời hứa, trên tình thương hay trên mùa trăng vẫn hợp lệ, miễn là người đọc thấy nó vận hành giống nhau ở mọi lần. Sự phi lý chỉ chấp nhận được khi chính truyện thừa nhận nó là bí ẩn.