Phép thuật cứng là hệ năng lực có luật rõ ràng mà người đọc nắm được, nên nhân vật có thể dùng nó để giải quyết vấn đề một cách thuyết phục. Phép thuật mềm là hệ năng lực để ngỏ, bí ẩn, người đọc không biết giới hạn của nó, nên nó tạo cảm giác kỳ diệu và đe doạ nhưng không nên dùng để gỡ nút thắt chính. Hai khái niệm này được nhà văn giả tưởng người Mỹ Brandon Sanderson phổ biến qua các bài viết về nghề, và giờ là từ vựng chung của người viết truyện có năng lực.
Điều quan trọng hơn định nghĩa: cứng và mềm không phải hai cái hộp, mà là hai đầu của một cây thước. Phần lớn truyện nằm đâu đó ở giữa, và chọn đúng vị trí trên thước cho từng loại năng lực trong truyện của bạn là một quyết định ảnh hưởng tới cách bạn viết cao trào.
Phép thuật cứng: khi người đọc hiểu luật như hiểu môn cờ
Một hệ phép thuật cứng có luật được trình bày rõ hoặc người đọc tự suy ra được sau vài chương. Người đọc biết phép cần gì để kích hoạt, làm được tới đâu, tốn gì, và không làm được gì. Vì đã hiểu luật, họ có thể tự đoán trước nhân vật sẽ xoay xở ra sao, và khi nhân vật nghĩ ra một cách dùng luật thông minh mà họ không nghĩ tới, cảm giác thoả mãn giống như xem một nước cờ đẹp.
Phép cứng thường gắn với vật liệu, công thức, đơn vị đo đếm. Ví dụ giả định: trong một thế giới, người có năng lực đốt một lượng muối nhất định để đẩy vật kim loại ra xa; muối càng nhiều, lực càng mạnh, và hết muối là hết phép. Chỉ ba câu ấy đã sinh ra hàng chục tình huống: nhân vật bị lục soát lấy hết muối, nhân vật dùng đồng xu để bay qua tường, nhân vật gặp kẻ thù mặc giáp gỗ.
Điểm mạnh của phép cứng là nó cho phép năng lực tham gia vào việc giải quyết xung đột mà không khiến người đọc thấy tác giả gian lận. Điểm yếu là nó dễ biến truyện thành sách hướng dẫn: nếu người viết mải giải thích, mạch cảm xúc đứt. Một cái bẫy khác là sự kỳ diệu mất đi; khi mọi thứ đã đo được, người đọc ít còn cảm giác đứng trước điều vượt quá hiểu biết.
Phép thuật mềm: khi sự bí ẩn chính là sức mạnh
Hệ phép thuật mềm không cho người đọc biết luật. Năng lực xuất hiện hiếm hoi, vận hành theo cách không giải thích, và giới hạn của nó không rõ. Ví dụ điển hình thường được nhắc là các pháp sư trong những tác phẩm giả tưởng kinh điển của J. R. R. Tolkien: người đọc biết họ có quyền năng lớn, nhưng gần như không biết họ làm được những gì và vì sao họ không làm nhiều hơn.
Phép mềm làm tốt hai việc. Thứ nhất, tạo cảm giác kỳ diệu và rộng lớn, như thể thế giới còn những tầng sâu mà nhân vật và người đọc chưa chạm tới. Thứ hai, tạo đe doạ: một thế lực không rõ giới hạn đáng sợ hơn nhiều so với một thế lực mà người đọc đã đo được sức mạnh. Trong truyện kinh dị và truyện cổ tích, năng lực gần như luôn mềm.
Cái giá của phép mềm là nó không nên được dùng để giải quyết vấn đề chính của nhân vật. Nếu người đọc không biết phép làm được gì, việc phép đột ngột cứu nhân vật ở cao trào sẽ trông như tác giả thò tay vào truyện, điều mà thuật ngữ kịch nghệ gọi là deus ex machina, thần từ cỗ máy hạ xuống. Phép mềm hợp nhất khi nó tạo ra vấn đề, mở ra bí ẩn, hoặc giúp đỡ ở mức nhỏ mà không thay nhân vật làm phần khó.
Ba định luật của Sanderson nói gì
Định luật thứ nhất: khả năng giải quyết xung đột bằng phép thuật tỷ lệ thuận với mức người đọc hiểu phép thuật ấy. Đây là nguyên tắc nền phân biệt cứng và mềm. Người đọc hiểu luật càng rõ, bạn càng được phép để phép thuật gỡ nút thắt mà không làm họ hụt hẫng. Người đọc hiểu ít, phép thuật chỉ nên làm mọi chuyện khó thêm.
Định luật thứ hai: giới hạn thú vị hơn sức mạnh. Điều nhân vật không làm được, và cái giá họ phải trả, thường tạo ra truyện hay hơn danh sách những điều họ làm được. Một nhân vật bay được là ý tưởng; một nhân vật chỉ bay được khi đang buồn là một câu chuyện.
Định luật thứ ba: đào sâu cái đã có trước khi thêm cái mới. Thay vì thêm một năng lực mới mỗi khi bí, hãy khai thác hệ quả, cách dùng lạ, tương tác xã hội của năng lực sẵn có. Hệ năng lực sâu một chiều thường đáng nhớ hơn hệ rộng nhiều chiều nhưng nông.
Lưu ý khi dùng các định luật. Sanderson tự nói rõ đây là cách ông làm việc, không phải luật bắt buộc cho mọi người viết. Nhiều truyện hay cố tình đi ngược, nhất là truyện cổ tích và truyện huyền ảo kiểu văn học. Hãy dùng chúng như câu hỏi kiểm tra, không như điều cấm.
So sánh phép thuật cứng và mềm theo từng khía cạnh
Bảng dưới không xếp kiểu nào hơn kiểu nào; nó giúp bạn thấy mỗi kiểu đòi hỏi gì ở người viết.
| Khía cạnh | Phép thuật cứng | Phép thuật mềm |
|---|---|---|
| Người đọc biết luật | Rõ, có thể tự đoán | Mờ hoặc không biết |
| Cảm xúc chính | Thoả mãn khi thấy mẹo thông minh | Kỳ diệu, kính sợ, bất an |
| Dùng để gỡ nút thắt | Được, nếu luật đã gieo trước | Không nên |
| Rủi ro lớn nhất | Biến thành sách hướng dẫn, mất kỳ diệu | Trông như tác giả gian lận |
| Thể loại hợp | Phiêu lưu, hành động, truyện học phép, trinh thám có năng lực | Cổ tích, kinh dị, huyền ảo văn học, sử thi |
| Công việc của người viết | Giữ nhất quán từng chi tiết, gieo luật trước khi dùng | Giữ không khí, tiết chế số lần xuất hiện |
| Nhân vật dùng phép thường là | Nhân vật chính, người học, người thi đấu | Người thầy, kẻ thù, thực thể bí ẩn |
Một mẹo nhỏ suy ra từ bảng: năng lực của nhân vật chính thường nên cứng hơn năng lực của những nhân vật bao quanh họ. Người đọc đi cùng nhân vật chính, cần hiểu họ làm được gì để hồi hộp theo; còn người thầy và kẻ thù có thể giữ chút bí ẩn để thế giới thêm chiều sâu.
Một cây thước chứ không phải hai cái hộp
Khi bàn trên mạng, người ta hay hỏi truyện này cứng hay mềm, như thể phải chọn một. Trên thực tế, một truyện thường có nhiều tầng. Phần năng lực nhân vật chính dùng hằng ngày được giải thích kỹ, còn nguồn gốc của năng lực, những thực thể cổ xưa đứng sau nó, hay những gì xảy ra ở cấp độ cao nhất, lại được để mờ. Cách chia tầng ấy cho bạn cả hai: cảnh hành động có luật để hồi hộp, và thế giới vẫn còn chỗ cho kỳ diệu.
Mức cứng mềm cũng có thể thay đổi theo mạch truyện. Ở đầu truyện, nhân vật chính là người ngoài, chưa hiểu gì, nên năng lực mềm với cả họ lẫn người đọc. Theo thời gian, họ học luật, và hệ cứng dần lên. Đây là cấu trúc quen thuộc của truyện về người học việc: sự bí ẩn ban đầu chuyển thành tri thức, và tri thức ấy trở thành vũ khí ở cao trào. Đến khi người đọc tưởng đã hiểu hết, một tầng bí ẩn mới mở ra.
Điều cần tránh là chuyển ngược chiều mà không báo trước: một hệ đã cứng suốt nửa truyện bỗng có một khả năng mới không theo luật nào để cứu nhân vật. Nếu bạn muốn có tầng sâu hơn, hãy gieo dấu hiệu sớm rằng luật hiện tại chưa phải toàn bộ sự thật, ví dụ một nhân vật già từng làm được điều mà luật không giải thích.
Chọn mức cứng mềm cho truyện của bạn
Năm câu hỏi dưới đây giúp bạn đặt từng loại năng lực lên cây thước. Trả lời riêng cho năng lực của nhân vật chính, của phản diện, và của thế giới nói chung.
- Cao trào của truyện được giải quyết bằng gì? Nếu bằng năng lực, năng lực ấy phải đủ cứng để người đọc hiểu từ trước. Nếu bằng lòng dũng cảm, sự hy sinh, hay mối quan hệ, năng lực có thể mềm hơn.
- Cảm xúc chủ đạo bạn muốn người đọc mang theo là gì? Hồi hộp và thoả mãn trí tuệ nghiêng về cứng; kỳ diệu, buồn, sợ hãi nghiêng về mềm.
- Bạn có thích và có thời gian giữ sổ chi tiết không? Hệ cứng đòi người viết kỷ luật ghi chép. Nếu bạn ghét việc này, đừng tự ép mình vào hệ quá cứng rồi để lộ mâu thuẫn.
- Độc giả của thể loại bạn viết quen với gì? Người đọc truyện học phép, truyện mạng nhiều chương thường thích hiểu hệ thống; người đọc truyện ngắn văn học ít quan tâm luật.
- Bạn để phần nào là bí ẩn lâu dài? Chọn trước một hai điều sẽ không bao giờ được giải thích trọn, và giữ chúng mềm đến cuối.
Ghi kết quả lên bảng luật: mỗi năng lực một dòng kèm chữ cứng, nửa cứng hoặc mềm. Khi viết cảnh, liếc dòng đó để biết bạn được phép để năng lực làm gì trong cảnh này.
Ví dụ giả định: một năng lực, viết theo hai cách
Lấy một năng lực đơn giản: điều khiển sương mù. Viết theo kiểu cứng, nó có thể như sau. Người có năng lực chỉ gọi được sương khi độ ẩm cao, tức là sáng sớm hoặc sau mưa; sương lan tối đa bằng tầm một tiếng gọi; giữ sương càng lâu, thân nhiệt người dùng càng hạ, quá nửa canh giờ sẽ run lẩy bẩy. Với luật này, một cảnh trốn chạy ở cao nguyên Lâm Đồng lúc bình minh sẽ có tính toán rõ: nhân vật phải ra tay trước khi nắng lên, và phải chọn giữa giữ sương cho bạn trốn hay giữ sức cho mình.
Viết theo kiểu mềm, cùng năng lực ấy trở thành thứ khác. Trong làng có một bà cụ, mỗi lần bà buồn thì sương dày đặc, người ta không biết bà có cố ý không. Có lần sương ấy che cả làng khỏi một đoàn người lạ, có lần nó làm một đứa trẻ lạc trong rừng ba ngày. Không ai, kể cả bà, giải thích được. Năng lực không giúp nhân vật chính thắng ai; nó đặt ra câu hỏi về mất mát, về điều con người không kiểm soát được.
Cả hai cách đều hay, nhưng phục vụ hai câu chuyện khác nhau. Điều không nên làm là bắt đầu bằng bà cụ bí ẩn rồi ở cao trào để bà gọi sương với độ chính xác của người lính được huấn luyện, khi người đọc chưa từng được biết bà có khả năng ấy. Nếu muốn bà làm vậy, hãy gieo từ trước một cảnh nhỏ cho thấy bà điều khiển được nhiều hơn mọi người nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Phép thuật mềm có phải là lười dựng luật không?
Không. Hệ mềm tốt vẫn có luật trong sổ của người viết, chỉ là người đọc không được thấy hết. Người viết cần biết phép không làm được gì để không vô tình dùng nó sai lúc. Phép mềm lười là khi chính tác giả cũng không biết, và nó cứu nhân vật mỗi khi bí.
Truyện siêu anh hùng thường cứng hay mềm?
Phần lớn ở mức nửa cứng. Người đọc biết đại khái mỗi nhân vật làm được gì, như bay, mạnh, nhanh, nhưng giới hạn chính xác thường co giãn theo nhu cầu câu chuyện qua nhiều đời tác giả. Đây là lý do người hâm mộ hay tranh luận ai mạnh hơn ai mà không có câu trả lời dứt khoát.
Có cần đọc sách của Sanderson mới hiểu được khái niệm này không?
Không cần. Ý chính đã gói trong ba định luật, và chúng được bàn rất nhiều trong cộng đồng người viết. Đọc các bài viết về nghề của ông bằng tiếng Anh sẽ giúp hiểu sâu hơn, nhưng điều quan trọng hơn là tự thử viết một năng lực theo hai cách và so cảm giác khi đọc lại.
Truyện cổ tích Việt Nam có phép thuật cứng không?
Hầu hết là mềm. Ông Bụt hiện lên khi nhân vật khóc, phép biến hoá không giải thích, vật thần làm được điều lạ mà không ai hỏi vì sao. Điều này hợp với chức năng của cổ tích: dạy đạo lý và an ủi, không phải đố người nghe tính toán. Một số chi tiết như lời nói phải đúng câu mới linh nghiệm thì mang chút màu cứng.
Có thể chuyển một truyện đã viết từ mềm sang cứng không?
Có thể, nhưng phải rà lại toàn bộ. Viết bảng luật cho năng lực, đọc lại từng cảnh dùng năng lực và kiểm xem nó có phạm luật mới không. Thường bạn sẽ phải viết lại vài cảnh then chốt và thêm những cảnh nhỏ gieo luật ở phần đầu để người đọc hiểu trước khi cao trào đến.
Năng lực của phản diện nên cứng hay mềm?
Tuỳ vai trò. Phản diện cần bị đánh bại bằng mưu trí thì năng lực của họ nên đủ cứng để người đọc thấy điểm yếu. Phản diện là mối đe doạ mơ hồ, như một thế lực cổ xưa, thì năng lực mềm làm họ đáng sợ hơn. Nhiều truyện để phản diện mềm ở đầu rồi cứng dần khi nhân vật chính khám phá ra bí mật.