Tên năng lực trong truyện tiếng Việt nên được chọn theo ba câu hỏi: lớp từ nào hợp không khí truyện (Hán Việt trang trọng cổ kính, thuần Việt gần gũi giàu hình ảnh, tiếng Anh hiện đại đô thị), tên có nói đúng bản chất năng lực không, và đọc to lên có xuôi tai không. Một tên hay không cần kêu; nó cần khớp với thế giới và để lại một hình ảnh trong đầu người đọc.
Bài này so sánh ba lớp từ, chỉ ra những lỗi ghép Hán Việt hay gặp, gợi ý cách tận dụng kho từ thuần Việt từ nghề nghiệp và đời sống, cách dùng thanh điệu cho tên nghe có nhịp, và quy trình dựng một hệ thống tên nhất quán cho cả trường phái năng lực. Mọi ví dụ trong bài là ví dụ giả định, tự đặt.
Vì sao tên năng lực đáng để bỏ công
Tên là thứ đầu tiên người đọc nhớ về một năng lực, và là thứ họ nhắc lại khi bàn với nhau. Một cái tên tốt làm ba việc cùng lúc: gợi hình ảnh về cách năng lực vận hành, cho biết năng lực thuộc về thế giới nào, và nói đôi điều về người đặt ra cái tên đó trong truyện. Một phép do hoàng triều đặt tên sẽ khác hẳn một mẹo do dân chài tự gọi, dù hai thứ có thể giống nhau về bản chất.
Với truyện viết bằng tiếng Việt, việc đặt tên còn có thêm một thách thức: người đọc Việt đã quen với tên chiêu thức trong truyện kiếm hiệp dịch, đa phần là Hán Việt, và gần đây là tên tiếng Anh hoặc tiếng Nhật trong truyện tranh. Vì thế, khi đặt tên, bạn vừa phải chọn lớp từ hợp với truyện, vừa phải tránh tên của mình nghe như bản sao của truyện dịch.
Điều nên nhớ: không phải năng lực nào cũng cần tên riêng. Trong truyện nhẹ nhàng, hiện thực huyền ảo, người ta có thể chỉ gọi là cái khả năng đó, cái tật của cô ấy. Việc nhân vật không đặt tên cho năng lực cũng nói lên điều gì đó về thế giới: ở đây năng lực chưa được hệ thống hoá, còn là điều kỳ lạ riêng tư.
Ba lớp từ và sắc thái của từng lớp
Tiếng Việt có ba nguồn từ chính để đặt tên năng lực. Mỗi nguồn mang một sắc thái và hợp với kiểu truyện khác nhau.
| Lớp từ | Sắc thái | Hợp với | Ví dụ giả định | Rủi ro |
|---|---|---|---|---|
| Hán Việt | Trang trọng, cổ kính, cô đọng | Truyện cổ trang, tu luyện, môn phái, triều đình | Phong Ấn Thủy, Hàn Lâm Bộ | Dễ ghép sai, nghe như truyện dịch |
| Thuần Việt | Gần gũi, giàu hình ảnh, dân dã | Truyện làng quê, cổ tích mới, hiện thực huyền ảo | Sương Muối, Tay Chèo Ngược | Dễ nghe quê nếu dùng sai chỗ |
| Tiếng Anh hoặc từ mượn | Hiện đại, kỹ thuật, quốc tế | Truyện đô thị, khoa học viễn tưởng, tổ chức hiện đại | mã hiệu kiểu Echo, Drift | Lạc giọng nếu cả truyện viết thuần Việt |
Có thể trộn lớp từ, nhưng nên có lý do trong thế giới truyện. Ví dụ: tổ chức chính quyền dùng tên Hán Việt trong văn bản, còn người ngoài đường gọi bằng biệt danh thuần Việt. Sự chênh lệch đó tự nó kể một câu chuyện về giai tầng, và người đọc sẽ cảm nhận được mà không cần giải thích.
Ghép tên Hán Việt sao cho đúng và không sáo
Giữ đúng trật tự Hán Việt. Trong từ ghép Hán Việt chính phụ, yếu tố phụ thường đứng trước: Hỏa Long là rồng lửa, Bạch Mã là ngựa trắng. Đảo trật tự thành Long Hỏa sẽ đổi nghĩa hoặc vô nghĩa. Khi không chắc, tra từ điển Hán Việt từng chữ và kiểm xem tổ hợp đã có nghĩa cố định nào chưa.
Không trộn một chữ thuần Việt vào giữa cụm Hán Việt. Một cái tên như Lửa Long Chưởng nghe lệch vì nửa thuần Việt nửa Hán Việt mà không có lý do. Nếu muốn trộn, giữ cả cụm theo một lớp, rồi đặt biệt danh thuần Việt riêng.
Tránh chuỗi những chữ quen mòn. Thần, Long, Thiên, Ma, Huyết, Kiếm xuất hiện dày trong truyện dịch đến mức ghép chúng lại gần như không còn gợi gì. Thử tìm chữ ít dùng hơn nhưng cụ thể, như những chữ chỉ thời tiết, cây cỏ, nghề thủ công, bộ phận con thuyền.
Kiểm nghĩa đồng âm. Tiếng Hán Việt nhiều chữ đồng âm khác nghĩa. Một tên đọc lên có thể bị hiểu theo nghĩa không mong muốn. Đọc to cho vài người nghe và hỏi họ hình dung ra gì.
Giữ độ dài vừa phải. Hai đến bốn chữ là dễ nhớ. Tên dài sáu bảy chữ chỉ hợp cho cấp độ tối thượng hay bí kíp, và nên có tên gọi tắt mà nhân vật dùng trong lúc gấp.
Kho thuần Việt: tìm tên trong nghề, mùa và đời thường
Tiếng Việt có một kho từ giàu hình ảnh mà truyện giả tưởng ít khai thác: từ ngữ nghề nông, nghề biển, nghề thủ công, từ chỉ thời tiết theo mùa, tên gọi dân gian của cây cỏ, con vật. Gió bấc, gió nồm, mưa ngâu, sương muối, nắng xiên khoai, nước ròng, nước lớn, con nước kém, mỗi từ đã mang sẵn một hình ảnh và một cảm giác. Một năng lực tên Nước Ròng, rút cạn sức đối thủ như thuỷ triều rút, vừa dễ nhớ vừa có chất Việt mà không cần giải thích dài.
Ví dụ giả định cho một hệ năng lực của dân chài vùng biển Quảng Ninh: các kỹ thuật được gọi theo động tác trên thuyền như Quăng Chài (bung một lưới năng lượng bắt giữ), Kéo Neo (giữ chặt bản thân không bị đẩy lùi), Đảo Lái (đổi hướng đòn tấn công của đối phương). Những tên này cho người đọc biết ngay năng lực sinh ra từ đời sống nào, và cho phép bạn mở rộng hệ thống một cách tự nhiên bằng cách tìm thêm động tác nghề.
Ca dao, tục ngữ, đồng dao cũng là nguồn, nhưng cần dùng khéo. Một cụm từ quá quen trong ca dao có thể khiến tên nghe như đùa. Cách an toàn hơn là lấy một hình ảnh trong đó rồi diễn đạt lại theo cách riêng của bạn, thay vì chép nguyên câu.
Một nguồn nữa ít người để ý là tiếng địa phương. Mỗi vùng có những từ riêng cho cùng một sự vật: cái chén, cái bát, cái tô; con heo, con lợn; trái và quả. Nếu thế giới truyện có nhiều vùng đất, bạn có thể cho mỗi trường phái gọi cùng một kỹ thuật bằng từ của vùng mình. Người đọc nghe hai nhân vật gọi khác nhau là biết ngay họ đến từ hai nơi, không cần câu dẫn nào. Chỉ cần lưu ý chọn từ phổ biến, dễ hiểu với người đọc cả nước, và giữ cách gọi ấy nhất quán từ đầu đến cuối truyện.
Dùng thanh điệu để tên có nhịp
Tiếng Việt có sáu thanh, chia thành hai nhóm bằng (ngang, huyền) và trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng). Thơ Việt dựa vào sự luân phiên bằng trắc để tạo nhịp, và tên năng lực cũng hưởng lợi từ điều này. Một tên toàn thanh bằng như Sương Mù Đêm Trăng nghe mềm, trôi, hợp với năng lực ảo ảnh, ru ngủ. Một tên nhiều thanh trắc như Sấm Giật Đá Vỡ nghe gắt, dồn, hợp với năng lực tấn công.
Âm tiết cuối có vai trò lớn. Tên kết thúc bằng thanh bằng thường nghe mở, kéo dài, như vang vọng; kết thúc bằng thanh trắc, nhất là thanh sắc hoặc nặng với phụ âm cuối tắc như c, t, p, nghe dứt khoát như một cú đánh. Bạn có thể tận dụng điều này để tên của năng lực phòng thủ và năng lực tấn công khác nhau về âm hưởng.
Cách kiểm đơn giản nhất là đọc to tên lên, lặp lại ba lần, rồi thử hét nó lên như nhân vật đang ra đòn. Tên nào vấp lưỡi, khó hét, hoặc làm người nghe bật cười không đúng lúc thì nên sửa. Cũng thử đọc tên trong một câu thoại thường ngày, ví dụ khi nhân vật kể với bạn, để chắc nó không quá nặng nề so với giọng truyện.
Dựng một hệ thống tên nhất quán cho cả trường phái
Khi truyện có nhiều năng lực cùng một gốc, đặt tên từng cái một dễ dẫn đến hỗn loạn. Quy trình dưới đây giúp các tên nghe như cùng một nhà.
- Chọn một trường nghĩa làm gốc cho cả trường phái: thời tiết, nghề dệt, nhạc cụ dân tộc, các bộ phận của cây lúa. Mọi tên sau đó lấy từ trường nghĩa này.
- Đặt quy tắc ghép: bao nhiêu chữ, lớp từ nào, có từ chỉ cấp độ đứng đầu hay đứng cuối. Ghi quy tắc ra giấy.
- Đặt tên chính thức và tên gọi thường ngày cho mỗi năng lực. Người trong truyện hiếm khi dùng tên đầy đủ khi đang đánh nhau.
- Xếp tên theo cấp độ và đọc liền một lượt từ thấp đến cao. Tên cấp cao nên nghe nặng hơn nhưng vẫn rõ là cùng họ với tên cấp thấp.
- Tra xem tên đã quá nổi tiếng trong một truyện, phim hay sản phẩm có thương hiệu nào chưa, và đổi nếu trùng. Bạn không muốn người đọc nghĩ đến tác phẩm khác mỗi lần nhân vật ra tay.
- Viết một đoạn thoại ngắn có ba bốn tên trong đó và nhờ người khác đọc. Hỏi họ nhớ tên nào, quên tên nào, và tên nào nghe lạc.
Một hệ thống tên tốt cho phép bạn thêm năng lực mới mà không phải nghĩ lại từ đầu: chỉ cần tìm thêm một từ trong trường nghĩa gốc và ghép theo quy tắc. Nó cũng cho người đọc cảm giác thế giới có lịch sử, vì những cái tên trông như được đặt bởi cùng một truyền thống.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng tên tiếng Anh cho năng lực trong truyện tiếng Việt không?
Được, nếu thế giới truyện là đô thị hiện đại hoặc khoa học viễn tưởng, nơi tiếng Anh là một phần đời sống. Nên có lý do trong truyện, như một tổ chức quốc tế đặt mã hiệu. Truyện bối cảnh làng quê hoặc cổ trang dùng tên tiếng Anh sẽ lệch giọng nếu không có lời giải thích.
Làm sao kiểm tra một tên Hán Việt có ghép đúng không?
Tra từng chữ trong từ điển Hán Việt, xác định chữ nào là chính, chữ nào là phụ, rồi kiểm trật tự: yếu tố phụ thường đứng trước. Nếu tổ hợp đã có nghĩa cố định trong tiếng Việt, xem nghĩa đó có hợp không. Hỏi một người đọc nhiều sách Hán Việt cũng là cách nhanh.
Tên năng lực có được bảo hộ bản quyền không?
Theo nguyên tắc chung, quyền tác giả bảo hộ cách thể hiện tác phẩm chứ thường không bảo hộ một tên ngắn đứng riêng, nhưng tên có thể được đăng ký nhãn hiệu cho sản phẩm thương mại. Dù sao, dùng lại tên năng lực nổi tiếng của truyện khác sẽ khiến truyện của bạn trông như bắt chước, nên vẫn nên tránh.
Nhân vật có nên tự đặt tên cho năng lực của mình không?
Đó là một chi tiết khắc hoạ tính cách rất tốt. Người khoa trương sẽ đặt tên kêu, người khiêm tốn có thể không đặt tên, người hài hước sẽ đặt tên nhảm. Khi tên do nhân vật đặt, nó không cần đẹp, chỉ cần đúng với con người họ.
Có nên hô tên chiêu thức mỗi lần ra đòn không?
Đó là quy ước của một số thể loại và có thể tạo nhịp hào hứng. Nhưng trong văn xuôi, lặp lại tên mỗi lần sẽ nhanh chóng gây mệt. Nên dùng tên khi giới thiệu năng lực và ở những khoảnh khắc then chốt, còn lại tả động tác và hiệu quả.
Nên dùng chữ hoa thế nào khi viết tên năng lực?
Phổ biến là viết hoa chữ cái đầu mỗi âm tiết khi đó là tên riêng của một kỹ thuật, như với tên riêng. Nếu năng lực chỉ là một khả năng chung, viết thường như danh từ bình thường. Quan trọng nhất là giữ một cách viết thống nhất suốt truyện và ghi vào bảng luật.