QuyenNang.comQuyền Năng
Nguồn gốc năng lực trong truyện tranh và phim

Năng lực theo huyết thống trong truyện và phim: dòng tộc, gia tộc và thiên phú

Năng lực truyền qua dòng máu: gia tộc ninja, phù thuỷ bẩm sinh, á thần con của thần linh. Vì sao mô-típ huyết thống hấp dẫn và những tranh luận quanh nó.

Wooden stilt house in Cần Thơ, grandmother and granddaughter seen from behind turning pages of an old family photo album on a woven mat, afternoon light through shutters

Năng lực theo huyết thống là kiểu nguồn gốc trong đó sức mạnh truyền từ cha mẹ sang con cái, từ đời này sang đời khác trong một dòng tộc, gia tộc hay giống loài. Nhân vật có năng lực vì họ là con của ai đó, cháu của ai đó, mang dòng máu của một tộc người đặc biệt. Đây là mô-típ cổ xưa có mặt từ thần thoại, sử thi, đến manga, tiểu thuyết kỳ ảo và phim ảnh hiện nay.

Bài viết bàn về các kiểu năng lực huyết thống trong truyện và phim, vì sao người viết thích dùng, nó khác gì đột biến bẩm sinh, và những tranh luận mà mô-típ này gợi ra: định mệnh hay nỗ lực, đặc quyền hay gánh nặng. Tác phẩm chỉ được nhắc ở mức sự thật phổ biến, không kể lại cốt truyện.

Huyết thống khác đột biến bẩm sinh ở đâu

Thoạt nhìn, năng lực huyết thống và năng lực đột biến giống nhau: cả hai đều có từ khi sinh ra, không cần tai nạn hay vật báu. Nhưng chúng kể hai câu chuyện khác hẳn. Đột biến là sự ngẫu nhiên: một đứa trẻ bỗng khác cha mẹ mình. Huyết thống là sự kế thừa: đứa trẻ giống cha mẹ mình, giống ông bà mình, mang theo cả lịch sử của dòng họ.

Vì vậy truyện đột biến hay xoay quanh cảm giác lạc loài, còn truyện huyết thống xoay quanh kỳ vọng và di sản. Nhân vật đột biến phải tìm chỗ đứng trong một thế giới không hiểu mình. Nhân vật huyết thống thì sinh ra đã có chỗ đứng, nhưng phải gánh tên tuổi, ân oán và bí mật của những người đi trước.

Mô-típ huyết thống cũng kéo theo cả một bối cảnh xã hội: gia tộc có thứ bậc, có luật lệ riêng, có kẻ thù truyền đời, có những cuộc hôn nhân sắp đặt để giữ dòng máu. Người viết có sẵn một thế giới nhiều tầng lớp mà không phải dựng từ đầu, và người đọc châu Á vốn quen với văn hoá gia đình, dòng họ nên dễ cảm nhận sức nặng của những ràng buộc ấy.

Các kiểu năng lực huyết thống hay gặp

Bảng dưới đây gom các kiểu chính, ví dụ nêu ở mức giới thiệu. Năm là năm tác phẩm gốc ra mắt.

KiểuNăng lực truyền thế nàoVí dụ quen thuộcMặt trái hay được khai thác
Gia tộc có năng lực riêngNăng lực đặc trưng chỉ người trong tộc mới cóCác gia tộc ninja trong Naruto (1999)Tranh giành, bị săn lùng vì dòng máu
Phù thuỷ, pháp sư bẩm sinhCó năng lực phép từ khi sinh, cần học để dùngThế giới phù thuỷ của Harry Potter (1997)Định kiến về dòng máu thuần chủng
Á thần, con của thần linhMột nửa dòng máu là của thầnPercy Jackson (2005), nhiều anh hùng thần thoại Hy LạpCha mẹ thần linh vắng mặt
Nửa người nửa yêuMang dòng máu của hai giống loàiInuyasha (1996)Không thuộc hẳn về bên nào
Dòng dõi được chọnNăng lực mạnh nhất tập trung ở một dòng họDòng họ Skywalker trong Chiến tranh giữa các vì sao (1977)Áp lực định mệnh, sợ lặp lại lỗi cha ông

Có thể thấy mô-típ này xuyên qua mọi nền văn hoá và mọi thể loại, từ manga ninja, tiểu thuyết phù thuỷ cho tới phim không gian. Người viết thay đổi bối cảnh, nhưng câu hỏi trung tâm vẫn là mình được quyết định bởi dòng máu đến mức nào.

Gia tộc và năng lực đặc trưng trong manga

Manga và anime đặc biệt ưa chuộng mô-típ gia tộc. Trong Naruto, bộ truyện của Masashi Kishimoto ra mắt năm 1999, một số gia tộc sở hữu năng lực về mắt hay về cơ thể mà người ngoài không thể học được. Những năng lực này khiến gia tộc vừa được nể trọng vừa bị nhòm ngó, và chính lịch sử của các gia tộc trở thành một phần lớn của câu chuyện.

Điểm hay của cách xây dựng này là năng lực huyết thống được đặt cạnh năng lực luyện tập. Trong cùng một thế giới, có người mạnh nhờ dòng máu và có người mạnh nhờ khổ luyện. Người đọc tự nhiên đặt câu hỏi: ai đáng ngưỡng mộ hơn, và liệu sự chăm chỉ có thể vượt qua thiên phú không. Câu hỏi này được nhiều tác giả manga dùng như sợi chỉ xuyên suốt tác phẩm.

Mô-típ gia tộc cũng hay đi kèm bi kịch. Một năng lực quý hiếm có thể là lý do khiến cả gia tộc bị tiêu diệt hay bị lợi dụng. Người mang năng lực vì thế không chỉ thừa hưởng sức mạnh, mà thừa hưởng cả những mối thù, những món nợ và những lời thề của thế hệ trước. Huyết thống trở thành sợi dây trói buộc nhiều hơn là món quà.

Phù thuỷ bẩm sinh và cuộc tranh luận về dòng máu thuần chủng

Bộ tiểu thuyết Harry Potter, cuốn đầu tiên ra mắt năm 1997, xây dựng một thế giới trong đó năng lực phép thuật có từ khi sinh ra. Điều thú vị là năng lực ấy không chỉ xuất hiện ở con nhà phù thuỷ. Có những đứa trẻ sinh ra trong gia đình hoàn toàn không biết phép thuật vẫn mang năng lực, và có người sinh ra trong gia đình phù thuỷ lại không có.

Chi tiết này mở ra một trong những chủ đề nghiêm túc nhất của bộ truyện: tư tưởng coi trọng dòng máu thuần chủng. Trong thế giới truyện, một số nhân vật cho rằng chỉ phù thuỷ có cha mẹ đều là phù thuỷ mới xứng đáng, và tư tưởng đó dẫn tới kỳ thị, bạo lực. Truyện đặt người đọc về phía những nhân vật phản đối định kiến này.

Cách xử lý ấy cho thấy mô-típ huyết thống có thể bị dùng để phản biện chính nó. Năng lực có thể di truyền, nhưng giá trị con người thì không đo bằng dòng máu. Rất nhiều tác phẩm hay về huyết thống cuối cùng đều nói một điều tương tự: điều quyết định một người là lựa chọn của họ, không phải họ được sinh ra trong gia đình nào.

Á thần và những anh hùng con của thần linh

Trong thần thoại Hy Lạp, nhiều anh hùng nổi tiếng được kể là con của một vị thần và một người phàm. Sức mạnh, tài năng hay sự che chở mà họ có thường được giải thích bằng dòng máu thần. Mô-típ á thần vì thế là một trong những dạng huyết thống cổ xưa nhất, và truyện hiện đại vẫn mượn lại nó.

Loạt tiểu thuyết Percy Jackson của Rick Riordan, cuốn đầu ra mắt năm 2005, đưa các á thần vào nước Mỹ hiện đại: những đứa trẻ tuổi học trò phát hiện cha hoặc mẹ mình là thần. Cách làm này vừa giới thiệu thần thoại cho người đọc trẻ, vừa dùng mô-típ cha mẹ vắng mặt để nói về những gia đình không trọn vẹn. Các chi tiết thần thoại đã được biến tấu, nên không thể dùng truyện để học thần thoại gốc.

Ở Việt Nam, truyền thuyết cũng có những nhân vật mang dòng dõi phi thường, như câu chuyện con Rồng cháu Tiên về nguồn gốc của người Việt. Truyền thuyết ấy có nhiều dị bản và mang ý nghĩa cội nguồn dân tộc hơn là năng lực cá nhân. Chi tiết về quyền năng trong thần thoại Việt Nam được trình bày ở chuyên mục riêng của trang.

Ngoài đời: thứ gì truyền qua dòng máu, thứ gì không

Người Việt có câu "con nhà nòi" để nói về đứa trẻ giỏi đúng nghề của cha mẹ, và ngoài đời quả thật có những gia đình nhiều đời làm nhạc, chơi thể thao hay theo nghề y. Di truyền có góp phần vào chiều cao, vóc dáng, một số đặc điểm của cơ thể và có thể cả xu hướng thích một kiểu hoạt động nào đó. Nhưng không có gen nào chứa sẵn khả năng chơi đàn, đánh cờ hay chữa bệnh theo kiểu năng lực gia tộc trong truyện.

Phần lớn cái gọi là "nòi" thật ra là môi trường. Đứa trẻ lớn lên giữa tiếng đàn được nghe nhạc mỗi ngày, được dạy từ sớm, được người lớn sửa từng lỗi nhỏ. Đứa trẻ trong nhà làm nghề y nghe chuyện bệnh viện trong bữa cơm. Lợi thế ấy có thật, nhưng nó đến từ thời gian và sự kèm cặp, không phải từ dòng máu theo nghĩa phép màu.

Hiểu điều này giúp đọc truyện huyết thống tỉnh táo hơn, và giúp người lớn tránh đặt lên con một gánh nặng giống nhân vật trong truyện. Con không nhất thiết phải giỏi đúng thứ cha mẹ giỏi, và đứa trẻ sinh ra trong gia đình không có truyền thống gì vẫn có thể đi rất xa bằng sự chăm chỉ. Đó cũng chính là thông điệp mà những truyện huyết thống hay nhất thường chọn.

Những tranh luận quanh mô-típ huyết thống

Định mệnh hay nỗ lực. Nếu năng lực do dòng máu quyết định, người không có dòng máu ấy liệu có cơ hội không? Nhiều người đọc thấy khó chịu khi nhân vật chính hoá ra mạnh vì là con của một người nổi tiếng, nhất là khi trước đó truyện đề cao sự cố gắng.

Đặc quyền hay gánh nặng. Huyết thống có thể là lợi thế bất công, nhưng cũng có thể là xiềng xích. Tác phẩm hay thường cho thấy cả hai mặt: nhân vật được hưởng nhiều thứ, nhưng cũng bị tước quyền tự chọn con đường riêng.

Nguy cơ cổ xuý tư tưởng phân biệt. Đề cao dòng máu cao quý quá mức có thể vô tình gợi lại những tư tưởng phân biệt nguồn gốc từng gây hại trong lịch sử. Vì vậy nhiều tác giả cố ý đặt nhân vật phản diện ở phía bảo vệ dòng máu thuần chủng.

Di sản có thể từ chối. Một hướng đi ngày càng phổ biến là cho nhân vật từ chối hoặc viết lại di sản của gia đình, dùng năng lực theo cách khác với cha ông. Huyết thống cho năng lực, nhưng không quyết định cách dùng.

Câu hỏi thường gặp

Năng lực huyết thống khác năng lực đột biến thế nào?

Đột biến là thay đổi ngẫu nhiên khiến một người khác hẳn cha mẹ mình. Huyết thống là năng lực truyền từ cha mẹ, dòng họ sang con cháu. Truyện đột biến hay nói về cảm giác lạc loài, còn truyện huyết thống nói về kỳ vọng, di sản và ràng buộc gia đình.

Vì sao manga hay dùng mô-típ gia tộc có năng lực riêng?

Vì gia tộc kéo theo sẵn một bối cảnh xã hội có thứ bậc, luật lệ, ân oán truyền đời. Đặt năng lực huyết thống cạnh năng lực luyện tập còn tạo ra câu hỏi hấp dẫn về thiên phú và nỗ lực, rất hợp với các bộ truyện dài kỳ.

Trong Harry Potter, phù thuỷ có phải chỉ sinh ra từ gia đình phù thuỷ không?

Không. Trong truyện, có những đứa trẻ sinh ra trong gia đình không biết phép thuật vẫn có năng lực phép. Bộ truyện dùng chi tiết này để phê phán tư tưởng coi trọng dòng máu thuần chủng mà một số nhân vật theo đuổi.

Á thần là gì?

Á thần là nhân vật mang một nửa dòng máu thần linh, thường là con của một vị thần và một người phàm. Mô-típ này có từ thần thoại Hy Lạp và được truyện hiện đại như loạt Percy Jackson mượn lại, với nhiều chi tiết đã biến tấu.

Truyền thuyết con Rồng cháu Tiên có phải chuyện năng lực huyết thống không?

Truyền thuyết này nói về nguồn gốc chung của người Việt, mang ý nghĩa cội nguồn và tình đoàn kết dân tộc hơn là năng lực cá nhân. Truyền thuyết có nhiều dị bản và nên được kể với thái độ trân trọng.

Mô-típ huyết thống có làm truyện kém hấp dẫn không?

Không nhất thiết. Nếu dòng máu được dùng như lối tắt để nhân vật chính thắng mọi thứ, người đọc dễ thất vọng. Nhưng nếu nó trở thành gánh nặng, xung đột và lựa chọn khó khăn, huyết thống lại là chất liệu rất giàu cảm xúc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138