QuyenNang.comQuyền Năng
Khoa học: siêu năng lực có thể có thật không

Du hành thời gian có thể xảy ra không: tới tương lai thì có, về quá khứ còn bỏ ngỏ

Đi nhanh hơn vào tương lai là chuyện vật lý đã đo được. Quay về quá khứ thì vướng nghịch lý và năng lượng không ai có. Phân tích từng hướng dễ hiểu.

Old clock repair workshop in Hue, hands of an elderly craftsman opening a brass pocket watch under a desk lamp, gears scattered, warm amber light, close-up

Theo vật lý hiện nay, du hành tới tương lai nhanh hơn người khác là điều có thật và đã đo được, còn quay ngược về quá khứ chưa bị loại trừ hoàn toàn trên giấy nhưng không có cách nào khả thi. Một phi hành gia sống nửa năm trên trạm vũ trụ quay quanh Trái Đất trở về "trẻ" hơn người ở mặt đất một khoảng nhỏ cỡ vài phần nghìn giây. Đó là du hành thời gian thật, chỉ có điều nó chậm, nhỏ và chỉ đi một chiều.

Bài này tách năng lực du hành thời gian trong truyện thành hai phần: đi tới tương lai và quay về quá khứ. Mỗi phần có cơ sở vật lý khác hẳn nhau, và khi hiểu rõ, bạn sẽ thấy vì sao nhiều bộ phim chọn những luật chơi rất khác nhau cho cùng một năng lực.

Đi tới tương lai: thời gian không trôi như nhau với mọi người

Thuyết tương đối hẹp của Einstein năm 1905 cho thấy đồng hồ chuyển động nhanh so với bạn sẽ chạy chậm hơn đồng hồ của bạn. Ở tốc độ đời thường, hiệu ứng nhỏ tới mức không cảm nhận được. Nhưng nếu một con tàu bay với tốc độ gần bằng tốc độ ánh sáng, người trên tàu có thể chỉ trải qua vài năm trong khi trên Trái Đất đã trôi qua vài chục năm. Khi họ trở về, họ đã "nhảy" tới tương lai của những người ở lại.

Thuyết tương đối rộng năm 1915 bổ sung một cách nữa: ở gần vật có trọng lực mạnh, thời gian trôi chậm hơn. Đồng hồ ở chân núi chạy chậm hơn đồng hồ trên đỉnh núi một chút, và các đồng hồ nguyên tử đủ nhạy để đo được chênh lệch đó chỉ với độ cao vài chục centimet. Hệ thống định vị vệ tinh phải hiệu chỉnh cả hai hiệu ứng này để tính vị trí chính xác.

Như vậy, "năng lực" đi tới tương lai không cần phép màu, chỉ cần tốc độ cực lớn hoặc trọng lực cực mạnh. Cái khó nằm ở năng lượng: tăng tốc một con tàu chở người tới gần tốc độ ánh sáng đòi hỏi năng lượng vượt xa mọi thứ con người đang làm được. Và đây là vé một chiều: không có cách nào quay lại thời điểm đã rời đi.

Một chuyến bay tới ngôi sao gần nhất: phép tính giãn nở thời gian

Ngôi sao gần Mặt Trời nhất cách chúng ta khoảng 4,2 năm ánh sáng. Giả định một con tàu bay thẳng tới đó với tốc độ không đổi, bỏ qua thời gian tăng tốc và hãm tốc. Các con số làm tròn theo công thức của thuyết tương đối hẹp:

Tốc độ tàuĐồng hồ chậm đi bao nhiêu lầnThời gian một chiều trên Trái ĐấtThời gian một chiều trên tàu
Một nửa tốc độ ánh sángkhoảng 1,15 lầnkhoảng 8,4 nămkhoảng 7,3 năm
90% tốc độ ánh sángkhoảng 2,3 lầnkhoảng 4,7 nămkhoảng 2 năm
99% tốc độ ánh sángkhoảng 7,1 lầnkhoảng 4,3 nămkhoảng 7 tháng
99,9% tốc độ ánh sángkhoảng 22 lầnkhoảng 4,2 nămkhoảng 2,3 tháng

Đi và về ở tốc độ 99% tốc độ ánh sáng, người trên tàu già thêm chừng hơn một năm, còn người ở nhà đã đợi khoảng tám năm rưỡi. Người du hành thật sự đã "nhảy" tới tương lai khoảng bảy năm so với bạn bè. Đây là kết quả trực tiếp từ những công thức đã được kiểm chứng hàng ngày trong máy gia tốc hạt, nơi các hạt bay gần tốc độ ánh sáng sống lâu hơn hẳn so với khi đứng yên.

Con số đẹp nhưng cái giá ở năng lượng thì khổng lồ: đẩy một con tàu chở người tới 99% tốc độ ánh sáng cần năng lượng lớn gấp nhiều lần năng lượng chứa trong chính khối lượng con tàu. Chưa nói tới việc một hạt bụi nhỏ va vào tàu ở tốc độ ấy cũng mang năng lượng như một vụ nổ. Vì vậy, dù vật lý cho phép, chuyến du hành tới tương lai kiểu này vẫn nằm ngoài tầm tay.

Quay về quá khứ: những lời giải trên giấy

Phương trình cho phép, nhưng với điều kiện lạ. Thuyết tương đối rộng có một số lời giải toán học chứa những "vòng thời gian khép kín", tức là đường đi trong không – thời gian đưa một vật quay về đúng thời điểm nó đã ở đó. Năm 1949, nhà toán học Kurt Gödel tìm ra một lời giải như vậy cho một vũ trụ quay tròn, nhưng các quan sát cho thấy vũ trụ của chúng ta không quay theo kiểu đó.

Lỗ sâu đục. Lỗ sâu đục là một đường tắt giả định nối hai vùng không – thời gian. Cuối thập niên 1980, Kip Thorne và cộng sự phân tích rằng nếu giữ được một lỗ sâu đục mở và làm hai đầu lệch thời gian với nhau, nó có thể trở thành cỗ máy thời gian. Điều kiện là cần một loại vật chất có năng lượng âm với số lượng lớn, thứ chưa ai biết có tồn tại ở quy mô đó hay không.

Giới hạn quan trọng. Ngay cả trong các mô hình này, cỗ máy thời gian thường không cho phép quay về trước thời điểm cỗ máy được dựng lên. Nghĩa là không ai có thể dùng nó để thăm thời của khủng long, trừ khi cỗ máy đã có từ thời đó.

Tình trạng hiện nay. Chưa có bằng chứng quan sát nào về lỗ sâu đục hay vòng thời gian trong tự nhiên. Đây là lĩnh vực của vật lý lý thuyết, nơi các nhà khoa học dùng câu hỏi du hành thời gian để thử độ bền của lý thuyết, chứ không phải để chế tạo máy.

Ba kiểu nghịch lý và cách truyện xử lý

Khó khăn lớn nhất của việc quay về quá khứ không nằm ở năng lượng mà ở logic. Ba nghịch lý thường được nhắc tới, và mỗi loại truyện chọn một cách hoá giải:

Nghịch lýNội dungCách hoá giải thường gặp trong truyện
Nghịch lý ông nộiQuay về ngăn ông nội gặp bà nội thì bạn không ra đời, vậy ai quay về?Mọi cố gắng thay đổi đều thất bại; lịch sử tự sửa
Vòng nhân quả khép kínMột vật hay một ý tưởng không có nguồn gốc, chỉ đi vòng qua thời gianChấp nhận vòng lặp như một phần số phận nhân vật
Thay đổi chồng chấtMỗi lần sửa quá khứ lại sinh ra hệ quả mới phải sửa tiếpRẽ nhánh sang dòng thời gian khác, dòng cũ vẫn còn

Trong vật lý, nhà khoa học Igor Novikov đề xuất nguyên lý tự nhất quán: nếu vòng thời gian tồn tại, chỉ những sự kiện không mâu thuẫn mới có thể xảy ra. Cách giải "rẽ nhánh" thì hay được gắn với một cách diễn giải cơ học lượng tử về nhiều thế giới; đây là diễn giải còn tranh luận, không phải điều đã được chứng minh.

Đối với người đọc truyện, nhận ra bộ truyện đang chọn cách nào giúp bạn đánh giá sự chặt chẽ. Một truyện tuyên bố quá khứ không đổi được thì không thể để nhân vật xoá một sự kiện ở chương sau mà không giải thích.

Lập luận "vì sao chưa thấy ai từ tương lai tới"

Một lập luận phổ biến chống lại khả năng quay về quá khứ là: nếu sau này con người làm được, vì sao chúng ta chưa thấy du khách nào từ tương lai? Stephen Hawking từng đưa ra giả thuyết bảo vệ trình tự thời gian, cho rằng các quy luật vật lý có thể có cơ chế ngăn vòng thời gian hình thành, chẳng hạn bằng những dao động lượng tử phá huỷ cỗ máy ngay khi sắp xong. Đây là giả thuyết, chưa được chứng minh.

Năm 2009, Hawking còn làm một thí nghiệm vui: tổ chức một bữa tiệc chào đón người du hành thời gian, nhưng chỉ gửi giấy mời sau khi bữa tiệc đã kết thúc. Không ai tới. Ông dùng chuyện này như một cách minh hoạ nhẹ nhàng, không phải bằng chứng khoa học nghiêm ngặt, vì có thể có nhiều lý do khiến không ai đến.

Lời đáp thường gặp cho câu hỏi trên chính là giới hạn đã nói: nếu cỗ máy thời gian chỉ cho quay về tới lúc nó được dựng, thì chưa có ai tới đơn giản vì chưa có cỗ máy nào được dựng. Lập luận này cho thấy vật lý lý thuyết không tuyệt đối cấm việc quay về, nhưng mọi kịch bản đều đòi những điều kiện không ai biết cách tạo ra.

Dừng thời gian và tua chậm: những năng lực "họ hàng"

Trong truyện, du hành thời gian thường đi cùng các năng lực điều khiển thời gian khác. Soi qua góc khoa học, mỗi loại có một vấn đề riêng:

  • Dừng thời gian cả thế giới, chỉ mình cử động: không khí cũng đứng yên, nên về nguyên tắc nhân vật không thở được và không nhìn thấy gì vì ánh sáng không tới mắt.
  • Làm chậm thời gian quanh mình để di chuyển siêu nhanh: thực chất là năng lực siêu tốc độ; cơ thể vẫn phải chịu lực cản không khí, nhiệt và va chạm.
  • Tua lại vài giây để sửa sai: đây là dạng quay về quá khứ quy mô nhỏ, vướng đúng các nghịch lý ở trên, chỉ là ít người để ý hơn.
  • Nhìn thấy tương lai: không cần di chuyển vật chất, nhưng vướng câu hỏi tương lai đã định sẵn hay có thể thay đổi, gần với nghịch lý ông nội.
  • Già nhanh hay trẻ lại theo ý muốn: thuộc về sinh học tế bào hơn là vật lý thời gian, và không liên quan tới thuyết tương đối.

Bạn để ý sẽ thấy truyện hay nhất thường giữ một luật nhất quán cho mỗi loại năng lực, kể cả khi luật đó không khớp với vật lý thật.

Đọc tin "các nhà khoa học tạo ra du hành thời gian" thế nào

Thỉnh thoảng có tin tức với tiêu đề kiểu "lần đầu tiên gửi thông tin về quá khứ" hay "hạt ánh sáng đi ngược thời gian". Đọc kỹ bài gốc, phần lớn các thí nghiệm này mô phỏng vòng thời gian trên máy tính lượng tử, hoặc đo những hiện tượng mà thứ tự nguyên nhân – kết quả ở cấp hạt trở nên mờ đi trong toán học. Không thí nghiệm nào gửi được một tin nhắn có ích về quá khứ.

Cách kiểm nhanh là tìm xem bài báo nói tới "mô phỏng", "tương tự" hay "mô hình" không. Nếu có, đó là công cụ nghiên cứu lý thuyết. Cũng nên để ý chữ "du hành thời gian" có nằm trong tiêu đề của chính bài báo khoa học hay chỉ trong tiêu đề của tin tức viết lại.

Còn với du hành tới tương lai, những gì bạn đọc về đồng hồ nguyên tử, phi hành gia hay vệ tinh định vị đều là đo đạc thật. Chênh lệch nhỏ, nhưng chính xác tới mức đời sống hằng ngày phụ thuộc vào nó mỗi khi bạn mở bản đồ trên điện thoại.

Câu hỏi thường gặp

Phi hành gia có thật sự du hành tới tương lai không?

Có, theo nghĩa vật lý. Do chuyển động nhanh quanh Trái Đất, đồng hồ trên trạm vũ trụ chạy chậm hơn đồng hồ dưới đất một chút, dù trọng lực yếu hơn làm bù lại một phần. Sau nửa năm, chênh lệch chỉ cỡ vài phần nghìn giây, quá nhỏ để cảm nhận.

Nghịch lý ông nội là gì?

Đó là câu hỏi: nếu bạn quay về quá khứ và ngăn ông bà mình gặp nhau, bạn sẽ không ra đời, vậy ai đã quay về? Nghịch lý này cho thấy thay đổi quá khứ dẫn tới mâu thuẫn logic, nên nhiều mô hình cho rằng chỉ sự kiện tự nhất quán mới xảy ra.

Lỗ sâu đục có thật không?

Lỗ sâu đục là lời giải toán học của thuyết tương đối rộng, chưa từng được quan sát. Để giữ nó mở và đi qua được, các phân tích cho thấy cần vật chất có năng lượng âm với lượng rất lớn, điều chưa ai biết cách tạo ra.

Có thể quay về thời khủng long bằng cỗ máy thời gian không?

Trong các mô hình lý thuyết đã biết, cỗ máy thời gian kiểu lỗ sâu đục thường chỉ đưa về được tới thời điểm cỗ máy được dựng lên. Vì vậy ngay cả khi làm được, nó cũng không mở được cánh cửa tới quá khứ xa trước đó.

Vì sao vệ tinh định vị cần tính đến thuyết tương đối?

Đồng hồ trên vệ tinh chạy lệch so với đồng hồ dưới đất do cả tốc độ bay lẫn trọng lực yếu hơn. Nếu không hiệu chỉnh, sai số vị trí sẽ tích luỹ từng ngày và bản đồ trên điện thoại nhanh chóng chỉ sai đường.

Dừng thời gian như trong phim có hợp lý về khoa học không?

Không. Nếu mọi thứ trừ một người đứng yên, không khí cũng đứng yên nên không thở được, và ánh sáng không đi tới mắt nên không nhìn thấy gì. Đây là năng lực thuần hư cấu, giá trị của nó nằm ở luật chơi trong truyện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138