Trong truyện tranh và phim siêu anh hùng, đột biến gen là lời giải thích gọn nhất cho câu hỏi vì sao một người có năng lực: nhân vật sinh ra đã mang một thay đổi trong bộ gen, và năng lực bộc lộ khi đến tuổi. Không cần tai nạn, không cần bảo bối, không cần thầy truyền nghề. Năng lực nằm sẵn trong cơ thể, giống như màu mắt hay nhóm máu, và nhân vật không có quyền chọn có hay không.
Bài này nói về đột biến như một nguồn gốc năng lực trong truyện: nó được dùng từ khi nào, vì sao người viết thích, nó mang ý nghĩa gì ngoài những trận đánh, và nó khác đột biến gen ngoài đời ra sao. Bài không kể lại cốt truyện hay cái kết của bộ nào; tên nhân vật và tác phẩm chỉ nêu ở mức người hâm mộ phổ thông đều biết.
Đột biến khác gì các nguồn năng lực khác trong truyện
Nếu xếp các nguồn gốc năng lực trong truyện thành từng nhóm, ta thấy mỗi nhóm trả lời một câu hỏi khác nhau. Tai nạn phóng xạ hay hoá chất trả lời câu hỏi chuyện gì đã xảy ra với nhân vật. Bộ giáp và công nghệ trả lời câu hỏi nhân vật đã làm ra cái gì. Phép thuật trả lời câu hỏi nhân vật đã học được gì. Còn đột biến trả lời một câu hỏi khó chịu hơn nhiều: nhân vật vốn là ai.
Điểm cốt lõi là năng lực đột biến không tháo ra được, không trả lại được và không bị ai lấy mất bằng cách giật một món đồ. Một người mặc giáp có thể cởi giáp về nhà ăn cơm như mọi người. Một nhân vật đột biến thì mang năng lực vào bữa cơm, vào lớp học, vào giấc ngủ. Vì thế truyện đột biến thường xoay quanh căn tính: được chấp nhận hay bị xa lánh, giấu đi hay sống thật.
Người viết còn hay cho năng lực đột biến lộ ra vào tuổi dậy thì, có khi sau một cú sốc cảm xúc. Chi tiết này không phải ngẫu nhiên. Tuổi mười ba, mười bốn vốn là lúc cơ thể thay đổi, người trẻ thấy mình lạ với chính mình và sợ bị bạn bè chê cười. Gắn siêu năng lực vào đúng giai đoạn đó, truyện biến một nỗi lo rất bình thường thành chuyện phiêu lưu, nhưng người đọc tuổi mới lớn vẫn nhận ra mình trong đó.
X-Men và ý tưởng về một loài người mới
Nhóm X-Men ra mắt năm 1963, do Stan Lee viết và Jack Kirby vẽ, là tác phẩm đưa khái niệm dị nhân, tức người đột biến, thành một nguồn gốc năng lực có hệ thống. Thay vì mỗi nhân vật cần một tai nạn riêng, cả nhóm có chung một lý do: họ sinh ra đã khác. Trong các lần kể lại sau này, Stan Lee thường nhắc rằng chọn đột biến giúp ông khỏi phải nghĩ ra một vụ tai nạn mới cho từng người, và câu chuyện ấy được giới hâm mộ truyền tai rất rộng.
Điều làm X-Men khác những nhóm siêu anh hùng cùng thời là thái độ của xã hội trong truyện. Người thường không biết ơn các dị nhân mà sợ hãi và nghi ngờ họ. Các dị nhân bảo vệ một thế giới vốn không ưa mình. Từ đó, nhiều nhà phê bình và người đọc coi bộ truyện là ẩn dụ về những nhóm người bị gạt ra lề xã hội, nhất là khi nó ra đời giữa lúc phong trào dân quyền ở Mỹ đang sôi động.
Về sau, các phiên bản truyện và phim bổ sung thêm cách giải thích gần với sinh học hơn, như một gen riêng quy định năng lực. Nhưng sức hút của dòng truyện này chưa bao giờ nằm ở độ chính xác khoa học. Nó nằm ở câu hỏi đạo đức mà mọi phiên bản đều quay lại: khi một nhóm người mạnh hơn số đông, xã hội nên đối xử với họ ra sao, và họ nên đối xử với xã hội ra sao.
Các kiểu đột biến hay gặp trong truyện và phim
Không phải truyện nào dùng chữ đột biến cũng hiểu nó giống nhau. Có thể chia làm bốn kiểu chính, mỗi kiểu kéo theo một loại câu chuyện khác nhau.
| Kiểu đột biến | Truyện giải thích thế nào | Ví dụ quen thuộc | Câu hỏi truyện hay đặt ra |
|---|---|---|---|
| Bẩm sinh, lộ ra khi lớn | Sinh ra đã mang gen khác, năng lực xuất hiện ở tuổi dậy thì | Các dị nhân trong X-Men | Mình là ai, có nên giấu đi không |
| Do chất từ bên ngoài | Một chất lạ làm cơ thể biến đổi sau khi tiếp xúc | Bốn chú rùa trong Ninja Rùa (ra mắt năm 1984) | Mình còn là mình như trước không |
| Cả xã hội cùng đột biến | Phần lớn dân số có năng lực, người không có mới là thiểu số | Thế giới của My Hero Academia | Người không có năng lực sống ra sao |
| Bước tiến hoá kế tiếp | Đột biến được coi là hướng phát triển tương lai của loài người | Nhiều truyện khoa học viễn tưởng về loài người mới | Loài cũ có bị thay thế không |
Kiểu thứ hai thật ra nằm giữa đột biến và tai nạn: nhân vật không sinh ra đã khác, nhưng thứ thay đổi họ lại là bộ gen chứ không phải một món đồ. Cách giải thích này phổ biến từ thập niên 1980 trở đi, khi chữ gen bắt đầu quen thuộc với công chúng hơn chữ phóng xạ.
Vì sao người viết thích dùng đột biến
Không cần một cảnh tai nạn cho mỗi nhân vật. Với một đội hình đông người, việc nghĩ mười vụ nổ phòng thí nghiệm khác nhau vừa tốn trang vừa khó tin. Đột biến cho phép giới thiệu nhân vật mới chỉ bằng một dòng: người này sinh ra đã vậy.
Năng lực đa dạng gần như không giới hạn. Vì không bị trói vào một sự kiện cụ thể, đột biến có thể sinh ra bất cứ năng lực gì, từ điều khiển thời tiết đến mọc cánh. Người viết chỉ cần giữ cho mỗi năng lực có giới hạn riêng.
Gắn liền với tuổi lớn. Năng lực xuất hiện cùng lúc với những thay đổi của tuổi dậy thì nên người đọc trẻ dễ đồng cảm, kể cả khi họ chưa từng đọc truyện siêu anh hùng nào.
Có sẵn xung đột xã hội. Một nhóm người khác biệt bẩm sinh kéo theo ngay những chuyện như đăng ký danh tính, kỳ thị, trường học riêng, phe ôn hoà và phe cực đoan. Truyện không phải đi tìm kẻ thù ở đâu xa.
Dễ mở rộng thành cả một thế giới. Một khi đột biến có thể xảy ra ở bất cứ gia đình nào, thế giới truyện có thể có hàng trăm nhân vật mà vẫn giữ được logic chung, điều rất khó làm với những nguồn gốc dựa trên tai nạn riêng lẻ.
Cái giá đi kèm năng lực đột biến
Vì năng lực đột biến không tắt được, truyện thường biến chính năng lực thành gánh nặng. Có nhân vật không thể chạm vào người khác vì chạm vào là hút mất sức sống của họ. Có nhân vật mang ngoại hình khác hẳn số đông nên không thể đi ra đường mà không bị chú ý. Có nhân vật phải đeo kính hay thiết bị suốt ngày để năng lực không gây hại cho người xung quanh.
Cái giá thứ hai đến từ xã hội trong truyện. Các mạch truyện về đạo luật bắt dị nhân đăng ký danh tính, về những cỗ máy được chế tạo để săn họ, hay về việc gia đình từ mặt con khi con lộ năng lực đã trở thành mô-típ quen thuộc. Năng lực mạnh đến đâu cũng không giúp nhân vật được mẹ ôm lại sau khi bà biết sự thật.
Cái giá thứ ba nằm ở bên trong nhân vật. Nhiều truyện đặt câu hỏi liệu có nên dùng thuốc hay phương pháp nào đó để xoá bỏ đột biến nếu có thể. Có nhân vật muốn trở lại làm người bình thường, có nhân vật coi đề nghị đó là sự xúc phạm. Chính sự chia rẽ này khiến đột biến trong truyện hay không chỉ là chuyện sức mạnh, mà là chuyện quyền được là chính mình.
Đột biến gen ngoài đời giống và khác truyện ở đâu
Ngoài đời, đột biến là thay đổi trong trình tự di truyền và xảy ra thường xuyên hơn nhiều người nghĩ. Phần lớn đột biến không gây ảnh hưởng nhận thấy được, một phần gây bệnh, và một số ít đem lại lợi thế trong một môi trường cụ thể. Ví dụ đã được ghi nhận rộng rãi là khả năng tiêu hoá đường sữa khi trưởng thành ở một số cộng đồng, hay giống bò cơ bắp nở nang do đột biến ở gen myostatin.
Điểm khác lớn nhất là truyện bỏ qua giới hạn vật lý. Một thay đổi gen có thể làm cơ bắp to hơn hay xương chắc hơn, nhưng không thể cho cơ thể phóng tia lửa từ mắt hay bay lên không trung, vì những việc đó cần nguồn năng lượng và cơ quan mà sinh học không có. Truyện còn cho đột biến tạo ra năng lực trọn vẹn ngay lập tức, trong khi tiến hoá thật diễn ra qua rất nhiều thế hệ.
Góc khoa học chi tiết hơn về từng năng lực, như cơ bắp mạnh cỡ nào hay tự hồi phục đến đâu, được trình bày ở chuyên mục khoa học của trang. Ở đây chỉ cần nhớ một điều: đột biến trong truyện là công cụ kể chuyện, mượn tên của sinh học để nói về con người, chứ không phải bài học sinh học.
Đọc truyện đột biến cùng trẻ em
Truyện và phim về dị nhân rất hợp để nói với trẻ về sự khác biệt, nếu người lớn để ý vài điểm.
- Nói rõ năng lực trong truyện là hư cấu, đột biến thật không biến ai thành người có phép.
- Không dùng chữ dị nhân hay quái vật để trêu bạn có ngoại hình, giọng nói hay cách học khác mình.
- Phân biệt rõ nhân vật truyện với những bạn mang bệnh di truyền ngoài đời; bệnh thật cần được tôn trọng, không gán với siêu năng lực.
- Hỏi trẻ nghĩ gì về cách người thường trong truyện đối xử với dị nhân, và nếu ở đó con sẽ làm gì.
- Với trẻ nhỏ, chọn phiên bản hoạt hình hay truyện dành cho lứa tuổi phù hợp, vì một số phim người thật có cảnh bạo lực nặng.
Cách đọc như vậy biến một bộ truyện giải trí thành cuộc trò chuyện về lòng tử tế, mà không cần giảng giải dài dòng.
Câu hỏi thường gặp
Dị nhân và người đột biến trong truyện có phải là một không?
Trong cách dịch phổ biến ở Việt Nam, dị nhân thường dùng để gọi các nhân vật đột biến của dòng truyện X-Men. Về nghĩa, cả hai chỉ người sinh ra đã mang năng lực do thay đổi di truyền, khác với người có năng lực nhờ tai nạn hay công nghệ.
X-Men ra mắt năm nào và do ai sáng tạo?
Nhóm X-Men xuất hiện lần đầu trong truyện tranh năm 1963, do Stan Lee viết kịch bản và Jack Kirby vẽ. Từ đó dòng truyện mở rộng thành hàng chục nhóm, nhiều loạt phim hoạt hình và phim điện ảnh với các phiên bản khác nhau.
Vì sao năng lực đột biến thường xuất hiện ở tuổi dậy thì?
Đây là lựa chọn kể chuyện: tuổi dậy thì vốn là lúc cơ thể và cảm xúc thay đổi mạnh, người trẻ dễ thấy mình lạc lõng. Gắn năng lực vào giai đoạn này khiến truyện vừa phiêu lưu vừa chạm tới nỗi lo rất thật của người đọc tuổi mới lớn.
Ngoài đời có đột biến gen nào tạo ra siêu năng lực không?
Không có đột biến nào tạo ra năng lực kiểu truyện tranh như bay hay phóng tia lửa. Một số đột biến đem lại lợi thế nhỏ như cơ bắp phát triển hơn hay tiêu hoá sữa tốt khi lớn, nhưng chúng nằm trong giới hạn sinh học bình thường.
Ninja Rùa có phải là truyện đột biến không?
Có, theo kiểu đột biến do chất từ bên ngoài. Bộ truyện ra mắt năm 1984 kể về bốn chú rùa nhỏ tiếp xúc với một chất lạ rồi biến đổi thành hình người biết nói. Đây là cách giải thích lai giữa tai nạn và đột biến gen.
Truyện về dị nhân có phù hợp cho trẻ em không?
Tuỳ phiên bản. Nhiều phim hoạt hình và truyện cho thiếu nhi phù hợp và giàu thông điệp về chấp nhận sự khác biệt, nhưng một số phim người thật có cảnh bạo lực. Phụ huynh nên xem phân loại độ tuổi và cùng xem, cùng trò chuyện với con.