QuyenNang.comQuyền Năng
Khoa học: siêu năng lực có thể có thật không

Định vị bằng tiếng vang ở người: khi người khiếm thị "nhìn" bằng tiếng tặc lưỡi

Một số người khiếm thị tặc lưỡi rồi nghe tiếng dội để biết phía trước có tường, cột hay lối đi. Kỹ năng này học được, có giới hạn rõ và khác xa giác quan radar.

A blind man seen from behind walking along a quiet tree-lined path at dawn, white cane touching the ground, soft mist, low angle, gentle golden backlight

Định vị bằng tiếng vang ở người là có thật: một số người khiếm thị phát ra tiếng tặc lưỡi ngắn, nghe tiếng dội lại và nhận ra phía trước có bức tường, cái cột, chiếc xe hay một khoảng trống. Đây không phải năng lực bẩm sinh hiếm có mà là kỹ năng luyện được, kể cả với người sáng mắt bịt mắt tập. Nó cho thông tin về hình khối, khoảng cách và độ cứng mềm của vật, nhưng không cho màu sắc, chữ viết hay chi tiết nhỏ.

Truyện tranh thích biến khả năng này thành một thứ "radar" nhìn xuyên mọi thứ. Bài này đi từ âm thanh dội lại hoạt động thế nào, so người với dơi và cá heo, kể những gì người thành thạo làm được, rồi đặt nó cạnh phiên bản trong truyện để thấy chỗ nào là thật, chỗ nào là hư cấu.

Tiếng vang mang về những thông tin gì

Âm thanh đi trong không khí với tốc độ khoảng 343 mét mỗi giây. Khi gặp một bề mặt, một phần năng lượng âm dội ngược lại. Với một bức tường cách mặt một mét, tiếng tặc lưỡi đi tới rồi quay về mất chừng sáu phần nghìn giây. Khoảng trễ ấy quá ngắn để tai nhận ra thành hai tiếng tách rời, nhưng não vẫn cảm được nó như một sự đổi khác trong âm sắc: tiếng tặc lưỡi gần tường nghe "đặc" hơn, ở chỗ trống nghe "loãng" hơn.

Ngoài khoảng trễ, tiếng dội còn mang theo nhiều manh mối khác. Âm dội to hay nhỏ cho biết vật lớn hay bé. Tiếng dội tới tai trái sớm hơn tai phải một chút cho biết vật nằm lệch về bên trái. Bề mặt cứng như kính, đá hắt âm sắc gọn; bề mặt mềm như bụi cây, rèm vải nuốt bớt âm cao nên tiếng dội nghe đục. Người thành thạo gộp những manh mối này lại mà không cần tính toán có ý thức, giống như người sáng mắt không phải "tính" khi nhìn thấy độ xa của một cái cây.

Điều đáng chú ý là ai cũng đã dùng một phần kỹ năng này mà không biết. Bước vào một căn phòng trống, bạn nghe tiếng bước chân vang khác hẳn căn phòng đầy đồ. Đi vào đường hầm, bạn cảm thấy không gian hẹp lại dù không nhìn. Người khiếm thị tập định vị bằng tiếng vang chỉ là đẩy khả năng sẵn có ấy lên mức chủ động và tinh hơn.

Dơi, cá heo và con người: cùng nguyên lý, khác công cụ

Định vị bằng tiếng vang được nghiên cứu kỹ nhất ở dơi và cá heo. Đặt người cạnh hai loài này giúp thấy rõ con người đang ở đâu trên thang năng lực.

Tiêu chíDơi ăn côn trùngCá heoNgười đã luyện
Âm phát raTiếng kêu tần số rất cao, phần lớn vượt ngưỡng tai ngườiChuỗi tiếng lách cách phát qua vùng tránTiếng tặc lưỡi, búng ngón tay, gõ gậy
Môi trườngKhông khí, thường trong đêmNước, nơi âm đi nhanh và xa hơnKhông khí, chủ yếu ở cự ly gần
Phát hiện đượcCôn trùng nhỏ đang bay, sợi dây mảnhCá, vật chôn dưới cát, hình dạng vậtTường, cột, cửa mở, xe đỗ, bụi cây
Cự ly hiệu quảVài mét tới vài chục mét tuỳ loàiHàng chục mét trở lênThường dưới vài mét, vật lớn thì xa hơn
Cơ quan hỗ trợTai và vùng não chuyên biệt cho tiếng dộiKhối mỡ ở trán hội tụ âm, hàm dưới dẫn âmKhông có cơ quan riêng; não tự học

Âm càng cao thì bước sóng càng ngắn, nên dơi "thấy" được vật nhỏ cỡ con muỗi. Tiếng tặc lưỡi của người có bước sóng dài hơn nhiều, vì vậy người chỉ nhận ra được vật cỡ một cái cột, một thân cây hay mép bàn. Đây là giới hạn vật lý, không phải do người tập chưa đủ chăm.

Người thành thạo làm được những gì

Nhận ra có vật và vật ở đâu. Đây là mức cơ bản nhất: biết phía trước một hai mét có bức tường, biết bên phải có một chiếc xe đỗ, biết chỗ nào trên vỉa hè có cột điện. Nhiều người dùng tiếng tặc lưỡi kết hợp với gậy trắng: gậy dò mặt đất ngay trước chân, tiếng vang báo những gì ở ngang ngực và ngang đầu mà gậy không chạm tới.

Ước lượng kích thước và hình dạng. Người luyện lâu có thể phân biệt một cái cột tròn với một tấm bảng phẳng, một chiếc ô tô con với một chiếc xe tải, nhờ cách tiếng dội đổi khi họ xoay đầu quét qua vật. Động tác quay đầu chậm sang hai bên là đặc trưng của người đang "nghe hình".

Phân biệt chất liệu. Kim loại, kính, tường gạch, hàng rào gỗ và bụi cây trả về tiếng dội khác nhau. Khả năng này giúp nhận ra lối vào toà nhà, nơi tường chuyển sang cửa kính, hay khoảng trống giữa hai bụi cây.

Đi lại độc lập hơn ở nơi quen. Một số người thành thạo đi bộ đường dài trong rừng, leo núi cùng nhóm, thậm chí đạp xe ở những cung đường quen có người hỗ trợ. Họ không làm được những việc này chỉ bằng tiếng vang mà nhờ cộng thêm trí nhớ không gian, thính giác, xúc giác qua bàn chân và nhiều năm luyện tập.

Não bộ học tiếng vang: vùng thị giác được giao việc mới

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã chụp hoạt động não của vài người khiếm thị định vị bằng tiếng vang thành thạo khi họ nghe lại bản ghi tiếng tặc lưỡi cùng tiếng dội của chính mình. Vùng vỏ não vốn xử lý hình ảnh ở người sáng mắt hoạt động mạnh khi họ nghe tiếng dội, trong khi vùng xử lý âm thanh không khác biệt nhiều giữa bản ghi có tiếng dội và bản ghi đã xoá tiếng dội. Người sáng mắt chưa luyện thì không có kiểu hoạt động đó.

Kết quả này thường được kể như "não của họ nhìn bằng tai", và cách nói ấy dễ gây hiểu lầm. Điều các nhà nghiên cứu thấy là vùng não chuyên xử lý thông tin không gian, vốn thường nhận tín hiệu từ mắt, có thể nhận thêm tín hiệu không gian từ tai khi mắt không cung cấp. Đây là một ví dụ của tính mềm dẻo thần kinh: não không chia việc cố định như các ngăn kéo mà phân lại theo nhu cầu.

Những nghiên cứu sau đó với người sáng mắt và người khiếm thị tham gia khoá tập ngắn cho thấy cả hai nhóm đều tiến bộ rõ sau khoảng hai, ba tháng tập đều, và tuổi tác không phải rào cản lớn. Tuy vậy, số người tham gia các nghiên cứu này nhỏ, nên những gì đã biết vẫn đang được bổ sung chứ chưa phải kết luận cuối cùng.

Người ta tập định vị bằng tiếng vang theo trình tự nào

Các lớp hướng dẫn cho người khiếm thị thường đi từ đơn giản tới phức tạp. Trình tự dưới đây mô tả cách tập phổ biến để bạn hiểu kỹ năng hình thành ra sao, không thay cho hướng dẫn của người có chuyên môn phục hồi chức năng.

  1. Tập một tiếng tặc lưỡi gọn và đều: chạm đầu lưỡi lên vòm miệng rồi bật ra thật nhanh. Tiếng cần ngắn, sắc và giống nhau mỗi lần, vì tiếng phát ra thay đổi thì tiếng dội cũng thay đổi theo, não khó so sánh.
  2. Ngồi trong phòng yên tĩnh, người hướng dẫn đưa một vật phẳng như cái mâm hay tấm bìa cứng lại gần rồi rút ra trước mặt. Người tập chỉ cần trả lời có vật hay không có vật.
  3. Khi đã đoán đúng đều, chuyển sang ước lượng xa hay gần, rồi trái hay phải, rồi vật to hay nhỏ.
  4. Tập quét đầu chậm qua lại để dò mép vật, ví dụ tìm khe hở giữa hai tấm bìa đặt cạnh nhau.
  5. Ra hành lang, sân rộng có người đi kèm: nhận ra cửa mở, góc tường, cột. Chỉ đi ra đường phố khi đã vững và luôn kết hợp gậy trắng.

Người sáng mắt muốn tự trải nghiệm thì nên bịt mắt ngồi yên trong phòng và luôn có người trông, không đi lại ngoài sân hay gần cầu thang. Mục đích là hiểu và cảm phục một kỹ năng của người khác, không phải thử thách bản thân.

Giác quan "radar" trong truyện khác người thật ở đâu

Hình mẫu nổi tiếng nhất của năng lực này là Daredevil, nhân vật luật sư khiếm thị trong truyện tranh Marvel ra mắt năm 1964, có các giác quan còn lại nhạy lên sau một tai nạn hoá chất và một "giác quan radar" cảm nhận mọi vật xung quanh. Trong loạt hoạt hình Avatar: The Last Airbender, nhân vật Toph khiếm thị cảm nhận thế giới qua rung động truyền trong đất. Cả hai là sáng tạo hay vì dựa trên một hạt nhân có thật rồi phóng đại lên.

Phần phóng đại nằm ở ba chỗ. Thứ nhất là độ phân giải: nhân vật trong truyện nhận ra nét mặt, nhịp tim hay đồng xu rơi ở xa, còn tiếng vang thật chỉ cho hình khối thô. Thứ hai là sự liên tục: người thật phải phát tiếng mới có tiếng dội, chỗ ồn ào như chợ, công trường hay trời mưa to thì gần như mất hẳn "tầm nhìn". Thứ ba là chất liệu: kính phẳng, mặt nước lặng hay vật nằm sát đất rất khó nhận ra bằng âm.

Với người viết truyện, những giới hạn thật này là chất liệu quý. Một nhân vật định vị bằng tiếng vang sẽ căng thẳng trong cơn mưa, bối rối trước bức tường kính, phải lựa lúc im lặng để tặc lưỡi mà không lộ chỗ đứng. Năng lực có cái giá rõ ràng như vậy thường thuyết phục hơn một chiếc radar toàn năng.

Những điều nên hiểu đúng về định vị bằng tiếng vang

Vì chủ đề này hay được kể như chuyện kỳ lạ, có vài điểm cần nói rõ để tôn trọng người khiếm thị và tránh hiểu sai:

  • Đây là kỹ năng, không phải năng lực siêu nhiên. Người dùng nó thành thạo đã bỏ ra rất nhiều thời gian luyện tập, giống như người chơi nhạc luyện ngón đàn.
  • Không phải người khiếm thị nào cũng dùng hoặc cần dùng. Gậy trắng, chó dẫn đường, thiết bị hỗ trợ và người đi kèm đều là lựa chọn chính đáng tuỳ hoàn cảnh mỗi người.
  • Tiếng vang không thay gậy trắng. Bậc thềm, ổ gà, vũng nước gần như không trả tiếng dội rõ, nên gậy vẫn là công cụ dò mặt đất cần thiết.
  • Tiếng tặc lưỡi có thể làm người xung quanh thấy lạ. Nhiều người khiếm thị kể rằng họ ngại dùng nơi đông người vì bị nhìn, nên thái độ cởi mở của người sáng mắt cũng là một cách hỗ trợ.
  • Kỹ năng này không giúp đọc chữ, nhận màu hay nhận mặt người. Những việc đó cần chữ nổi, thiết bị đọc hoặc sự giúp đỡ trực tiếp.

Nhìn từ góc từ điển siêu năng lực, định vị bằng tiếng vang là một trong số ít "giác quan đặc biệt" có bằng chứng khoa học rõ ràng, và câu chuyện thật của nó nằm ở sự kiên nhẫn của con người hơn là ở phép màu.

Câu hỏi thường gặp

Người sáng mắt có học được định vị bằng tiếng vang không?

Có. Các nghiên cứu với người sáng mắt bịt mắt tập cho thấy họ tiến bộ rõ sau vài tuần tới vài tháng, dù thường chậm hơn người khiếm thị đã quen dựa vào thính giác. Khi tập cần ngồi yên trong phòng và có người trông.

Vì sao người định vị bằng tiếng vang dùng tiếng tặc lưỡi chứ không vỗ tay?

Tiếng tặc lưỡi ngắn, sắc, phát ra từ ngay chỗ tai và giống nhau mỗi lần, nên tiếng dội dễ so sánh. Tiếng vỗ tay hay giậm chân cũng dùng được nhưng bận tay, khó giữ đều và phát ra ở vị trí khác với đầu.

Định vị bằng tiếng vang có giúp người khiếm thị đọc được chữ không?

Không. Tiếng vang chỉ cho thông tin về hình khối, khoảng cách và độ cứng mềm của vật ở cỡ khá lớn. Đọc chữ vẫn cần chữ nổi, thiết bị chuyển chữ thành giọng nói hoặc sự trợ giúp của người khác.

Con người có nghe được tiếng kêu định vị của dơi không?

Phần lớn là không, vì nhiều loài dơi dùng âm có tần số vượt ngưỡng tai người. Một số loài phát ra âm thấp hơn nên đôi khi người có thính giác tốt nghe được tiếng lách tách nhỏ, nhưng đó chỉ là phần rìa của tín hiệu.

Giác quan radar như nhân vật Daredevil có thể có thật không?

Ở dạng hạt nhân thì có, vì người thật vẫn định vị được bằng tiếng vang. Nhưng nhận ra nét mặt, nhịp tim hay vật nhỏ ở xa là phóng đại của truyện, do âm thanh người phát ra có bước sóng quá dài để thấy chi tiết nhỏ.

Ở chỗ ồn ào thì định vị bằng tiếng vang còn dùng được không?

Rất khó. Tiếng xe cộ, tiếng người nói, tiếng mưa lớn che lấp tiếng dội vốn đã nhỏ. Vì vậy người dùng kỹ năng này luôn kết hợp với gậy trắng, trí nhớ đường đi và các giác quan khác thay vì chỉ trông vào tiếng vang.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138