Dịch chuyển lượng tử là kỹ thuật chuyển trạng thái lượng tử của một hạt sang một hạt khác ở xa, dùng hiện tượng rối lượng tử cộng với một kênh truyền tin thông thường. Không có vật chất nào bay qua không gian, không có gì đi nhanh hơn ánh sáng, và trạng thái ở chỗ cũ bị xoá khi xuất hiện ở chỗ mới. Kỹ thuật này đã được làm thật nhiều lần, từ trong phòng thí nghiệm tới giữa mặt đất và vệ tinh.
Cái tên nghe giống năng lực dịch chuyển tức thời trong truyện nên rất dễ gây hiểu lầm. Bài này giải thích kỹ thuật đó thực sự làm gì, khác năng lực trong truyện ở đâu, và vì sao chuyện "chuyển một con người" vướng cả giới hạn kỹ thuật lẫn một câu hỏi triết học khó trả lời.
Rối lượng tử: hai hạt có chung một câu trả lời
Muốn hiểu dịch chuyển lượng tử, trước hết cần hiểu rối lượng tử. Hai hạt, ví dụ hai hạt ánh sáng, có thể được tạo ra trong một trạng thái chung, sao cho khi đo một tính chất ở hạt này, kết quả ở hạt kia luôn liên hệ chặt với nó, dù hai hạt đã cách xa nhau. Trước khi đo, không hạt nào có giá trị xác định riêng; chỉ có mối liên hệ giữa chúng là xác định.
Einstein từng khó chịu với điều này và gọi nó là "tác động ma quái từ xa". Nhiều thí nghiệm về sau, gắn với các kiểm định do John Bell đề xuất, cho thấy mối tương quan đó là thật và không giải thích được bằng các "thông tin ẩn" có sẵn từ đầu. Giải Nobel Vật lý năm 2022 được trao cho ba nhà khoa học có công làm các thí nghiệm này.
Điều quan trọng cần nhớ: rối lượng tử không cho phép gửi tin nhắn tức thời. Người đo ở mỗi đầu chỉ thấy kết quả ngẫu nhiên. Chỉ khi hai bên gọi điện cho nhau, so kết quả bằng kênh thông thường, họ mới thấy mối tương quan. Đây là chi tiết khiến dịch chuyển lượng tử không thể nhanh hơn ánh sáng.
Dịch chuyển lượng tử diễn ra theo các bước nào
Giao thức được đề xuất năm 1993 bởi một nhóm sáu nhà vật lý, trong đó có Charles Bennett. Có thể hình dung bằng hai người, gọi là An ở Hà Nội và Bình ở Huế, theo cách đơn giản hoá:
- An và Bình mỗi người giữ một hạt trong cặp hạt rối lượng tử đã chuẩn bị trước.
- An có thêm một hạt thứ ba mang trạng thái cần chuyển. An không biết trạng thái đó là gì, và cũng không cần biết.
- An thực hiện một phép đo chung lên hạt thứ ba và hạt rối của mình. Phép đo này phá huỷ trạng thái gốc của hạt thứ ba và cho ra một trong bốn kết quả.
- An gửi kết quả đó cho Bình bằng kênh thông thường như cáp quang hay sóng vô tuyến, tức là không nhanh hơn ánh sáng.
- Dựa vào kết quả nhận được, Bình thực hiện một trong bốn phép biến đổi định sẵn lên hạt của mình.
- Sau phép biến đổi, hạt của Bình mang đúng trạng thái mà hạt thứ ba của An mang lúc đầu.
Nhìn lại cả quy trình: không có hạt nào bay từ Hà Nội vào Huế; thứ được chuyển là thông tin lượng tử. Trạng thái gốc biến mất ở An đúng lúc nó có thể được dựng lại ở Bình. Và nếu thiếu tin nhắn ở bước bốn, Bình chỉ có một hạt ngẫu nhiên, không dùng được.
Những gì đã được làm thật
Thí nghiệm đầu tiên. Năm 1997, nhóm của Anton Zeilinger ở Innsbruck (Áo) và một nhóm ở Rome (Ý) công bố các thí nghiệm dịch chuyển trạng thái của hạt ánh sáng. Zeilinger là một trong ba người nhận giải Nobel năm 2022 nói ở trên.
Kéo dài khoảng cách. Các nhóm nghiên cứu sau đó tăng khoảng cách qua cáp quang và qua không khí giữa hai hòn đảo. Năm 2017, các nhà khoa học Trung Quốc công bố dịch chuyển trạng thái giữa trạm mặt đất và một vệ tinh, ở khoảng cách hơn một nghìn ki-lô-mét.
Không chỉ với ánh sáng. Dịch chuyển lượng tử cũng đã được làm giữa các nguyên tử bị bẫy, giữa các ion và trong các mạch siêu dẫn. Đây là thao tác nền tảng trong máy tính lượng tử, nơi thông tin cần được chuyển giữa các phần của bộ xử lý mà không làm hỏng nó.
Mục tiêu thật của nghiên cứu. Ứng dụng được nhắm tới là mạng lượng tử: kết nối các máy tính lượng tử với nhau và truyền khoá mã hoá có tính bảo mật dựa trên vật lý. Không nhóm nghiên cứu nghiêm túc nào đặt mục tiêu chuyển đồ vật hay sinh vật.
Vì sao không chuyển được một con người
Cơ thể một người trưởng thành có khoảng bảy tỉ tỉ tỉ nguyên tử, tức là số 7 kèm hai mươi bảy chữ số không phía sau. Để dịch chuyển kiểu lượng tử, mỗi hạt cần một cặp rối sẵn sàng ở nơi nhận, một phép đo chung, và một gói thông tin gửi đi. Hiện nay, giữ được vài chục hạt ở trạng thái lượng tử ổn định đã là việc khó; trạng thái lượng tử rất dễ bị phá bởi nhiệt, rung, va chạm với không khí.
Kể cả khi bỏ qua yêu cầu lượng tử và chỉ muốn ghi lại vị trí từng nguyên tử để dựng lại ở nơi khác, khối dữ liệu cũng lớn tới mức vượt mọi hệ lưu trữ con người từng xây. Truyền khối dữ liệu đó qua một đường truyền thông thường có thể mất thời gian dài hơn tuổi của vũ trụ, tuỳ giả định về tốc độ. Đây là phép ước lượng thô, nhưng đủ cho thấy khoảng cách giữa công nghệ hiện tại và năng lực trong truyện.
Có một giới hạn sâu hơn nữa: nguyên lý không sao chép trong cơ học lượng tử. Không thể tạo một bản sao hoàn hảo của một trạng thái lượng tử chưa biết mà vẫn giữ bản gốc. Vì vậy, nếu một ngày nào đó dịch chuyển lượng tử áp dụng được cho vật lớn, bản gốc ở nơi gửi nhất thiết phải bị xoá trạng thái.
Năng lực dịch chuyển trong truyện và dịch chuyển lượng tử
Bảng này giúp tách hai khái niệm thường bị gộp làm một:
| Khía cạnh | Dịch chuyển tức thời trong truyện | Dịch chuyển lượng tử |
|---|---|---|
| Thứ được chuyển | Cơ thể, đồ vật | Trạng thái lượng tử của hạt |
| Tốc độ | Tức thì, kể cả xuyên hành tinh | Không nhanh hơn ánh sáng vì cần kênh tin thường |
| Chuẩn bị trước | Thường không cần | Cần cặp hạt rối đặt sẵn ở nơi nhận |
| Bản gốc | Biến mất khỏi chỗ cũ | Trạng thái gốc bị xoá khi đo |
| Quy mô đã làm được | Không giới hạn | Từng hạt hoặc vài hạt |
| Mục đích thực tế | Đi lại, trốn chạy | Máy tính và mạng lượng tử |
Điểm giống nhau duy nhất đáng kể là bản gốc biến mất ở chỗ cũ. Chính điểm này lại mở ra câu hỏi khó nhất của năng lực dịch chuyển khi đem phân tích nghiêm túc.
Một khác biệt nữa ít được để ý là yêu cầu chuẩn bị. Trong truyện, nhân vật dịch chuyển tới bất cứ đâu, kể cả nơi chưa từng đặt chân. Trong phòng thí nghiệm, nơi nhận phải được dựng sẵn thiết bị, giữ sẵn hạt rối, và nối sẵn kênh liên lạc với nơi gửi. Nếu muốn mượn ý này cho truyện, bạn có thể đặt luật: chỉ dịch chuyển được tới nơi đã đánh dấu từ trước. Luật đó vừa gần khoa học hơn, vừa tạo ra những tình huống căng thẳng khi điểm đánh dấu bị phá.
Câu hỏi triết học: người bước ra ở đầu kia có còn là bạn
Giả sử có một cỗ máy đọc toàn bộ cấu trúc cơ thể bạn, xoá bản gốc, rồi dựng lại ở nơi khác từ nguyên tử tại chỗ. Người bước ra có đủ ký ức, tính cách, vết sẹo của bạn và tin chắc mình vừa đi một chuyến. Nhưng đó là bạn được di chuyển, hay là một người giống hệt bạn vừa ra đời, còn bạn thì đã không còn?
Các nhà triết học bàn câu hỏi này dưới tên bài toán đồng nhất cá nhân. Derek Parfit, triết gia người Anh, dùng chính hình ảnh cỗ máy dịch chuyển để lập luận rằng điều quan trọng có thể là sự liên tục của tâm trí chứ không phải của vật chất. Người khác phản bác rằng nếu máy hỏng ở bước xoá, sẽ có hai người cùng nhận là bạn, và điều đó cho thấy bản sao không phải là bạn.
Câu hỏi không có đáp án được thống nhất, nhưng nó rất hữu ích cho người đọc và người viết truyện. Một nhân vật biết rằng mỗi lần dịch chuyển là một lần "chết đi và sinh lại" sẽ có những giằng co nội tâm mà nhân vật dịch chuyển thoải mái không có. Đó là cái giá đi kèm năng lực, sinh ra từ chính logic của nó.
Hiểu lầm hay gặp khi đọc tin về dịch chuyển lượng tử
Tin tức về chủ đề này thường được đặt tiêu đề kiểu "các nhà khoa học đã dịch chuyển tức thời". Những hiểu lầm phổ biến cần tránh:
- Hiểu lầm: có vật chất bay từ nơi này sang nơi khác. Thực tế: chỉ trạng thái được chuyển, hạt ở nơi nhận đã có sẵn từ trước.
- Hiểu lầm: thông tin đi nhanh hơn ánh sáng. Thực tế: thiếu tin nhắn qua kênh thường thì nơi nhận không dựng lại được gì.
- Hiểu lầm: đây là bước đầu của việc dịch chuyển con người. Thực tế: mục tiêu của ngành là truyền thông tin lượng tử, quy mô và độ khó khác nhau hàng chục bậc độ lớn.
- Hiểu lầm: rối lượng tử cho phép liên lạc tức thời giữa hai người. Thực tế: mỗi bên chỉ thấy kết quả ngẫu nhiên, tương quan chỉ lộ ra khi so sánh.
- Hiểu lầm: kỹ thuật này tạo ra bản sao. Thực tế: nguyên lý không sao chép bảo đảm bản gốc bị xoá.
Nắm năm điểm này, bạn sẽ đọc được hầu hết tin tức về mạng lượng tử mà không bị tiêu đề dẫn đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Dịch chuyển lượng tử có nhanh hơn ánh sáng không?
Không. Bên gửi phải báo kết quả đo cho bên nhận qua một kênh thông thường như cáp quang hay sóng vô tuyến. Kênh này không vượt quá tốc độ ánh sáng, và thiếu nó bên nhận không dựng lại được trạng thái, nên toàn bộ quy trình vẫn tuân theo giới hạn tốc độ ánh sáng.
Ai là người đầu tiên làm thí nghiệm dịch chuyển lượng tử?
Giao thức được một nhóm sáu nhà vật lý, trong đó có Charles Bennett, đề xuất năm 1993. Năm 1997, nhóm của Anton Zeilinger ở Innsbruck và một nhóm ở Rome công bố các thí nghiệm đầu tiên với hạt ánh sáng.
Rối lượng tử có dùng để nhắn tin tức thời được không?
Không. Khi đo hạt của mình, mỗi người chỉ nhận một kết quả ngẫu nhiên, không chứa thông điệp nào do bên kia chọn. Mối tương quan giữa hai bên chỉ hiện ra khi họ so kết quả với nhau qua một kênh thông thường.
Dịch chuyển lượng tử được dùng vào việc gì?
Chủ yếu cho máy tính lượng tử và mạng lượng tử: chuyển thông tin giữa các bộ phận của bộ xử lý, nối các máy tính lượng tử ở xa, và phân phối khoá mã hoá có độ an toàn dựa trên nguyên lý vật lý.
Nếu dịch chuyển được người thì bản gốc có còn không?
Theo nguyên lý không sao chép của cơ học lượng tử, không thể sao chép hoàn hảo một trạng thái lượng tử chưa biết mà giữ nguyên bản gốc. Vì vậy trong mọi phiên bản dịch chuyển lượng tử, trạng thái ở nơi gửi đều bị xoá.
Vì sao truyện viễn tưởng vẫn dùng chữ dịch chuyển lượng tử?
Vì cái tên gợi cảm giác khoa học và có một điểm giống thật: bản gốc biến mất ở nơi gửi. Người viết thường mượn cái tên để tạo không khí, còn cơ chế trong truyện là hư cấu và khác xa kỹ thuật trong phòng thí nghiệm.