QuyenNang.comQuyền Năng
Khoa học: siêu năng lực có thể có thật không

Áo choàng tàng hình có thật không: siêu vật liệu bẻ cong ánh sáng và những giới hạn

Tàng hình đã được làm thật trong phòng thí nghiệm, nhưng chỉ với vi sóng, vật nhỏ, một góc nhìn. Siêu vật liệu hoạt động ra sao và vì sao chưa có áo choàng.

Physics laboratory in Hanoi at dusk, a researcher seen from behind adjusting a small glass block on an optical table, green laser beam bending through it, dark blue tones

Tàng hình theo nghĩa khoa học đã có thật, nhưng ở mức rất hẹp: một vật nhỏ, với một dải sóng nhất định, nhìn từ một số hướng nhất định. Năm 2006, một nhóm nghiên cứu ở Đại học Duke (Mỹ) làm được một chiếc vòng che giấu vật thể trước vi sóng, dựa trên lý thuyết của nhà vật lý John Pendry. Từ đó tới nay, các phòng thí nghiệm đã che được những vật cỡ vài centimet trước ánh sáng nhìn thấy, nhưng chưa ai làm ra một tấm áo trùm người, mỏng nhẹ, tàng hình với mọi màu và mọi góc như trong truyện.

Bài này đi theo một câu hỏi đơn giản: muốn biến mất trước mắt người khác thì ánh sáng phải đi đường nào, và vì sao vật lý lại làm khó việc đó đến vậy. Phần cuối có một nghịch lý ít người để ý: một người tàng hình hoàn toàn sẽ không nhìn thấy gì.

Mắt thấy một vật bằng cách nào, và "biến mất" nghĩa là gì

Bạn nhìn thấy chiếc cốc trên bàn vì ánh sáng từ đèn hoặc từ cửa sổ đập vào cốc, một phần bị hấp thụ, một phần bị phản xạ hoặc khúc xạ rồi đi vào mắt bạn. Não so phần ánh sáng đó với ánh sáng từ phông nền xung quanh và nhận ra có một vật ở đó. Vật tối thì nuốt bớt ánh sáng, vật bóng thì hắt lại hình ảnh, vật trong suốt như cốc thuỷ tinh vẫn bị nhận ra vì nó bẻ lệch hình nền phía sau.

Vì vậy, muốn tàng hình thật sự, một vật phải làm được ba việc cùng lúc: không hấp thụ ánh sáng, không phản xạ ánh sáng, và không làm lệch hình nền. Nói cách khác, ánh sáng từ phía sau phải đi vòng qua vật rồi tiếp tục thẳng đường như thể vật không hề có mặt. Người đứng phía trước sẽ nhìn thấy đúng bức tường phía sau, không méo, không mờ, không có bóng.

Cách hình dung dễ nhất là dòng nước chảy quanh một hòn đá: nếu dòng nước tách ra rồi khép lại phía sau đá mà không để lại xoáy hay gợn, người đứng ở hạ lưu sẽ không biết có hòn đá. Các nhà vật lý gọi hướng nghiên cứu này là quang học biến đổi: tính toán một "dòng chảy" của ánh sáng uốn quanh vùng cần che, rồi tìm vật liệu có thể bắt ánh sáng đi đúng dòng chảy ấy.

Siêu vật liệu: vật liệu không có sẵn trong tự nhiên

Siêu vật liệu là gì. Đó là vật liệu nhân tạo được ghép từ những cấu trúc lặp lại nhỏ hơn bước sóng cần điều khiển, thường là các vòng kim loại, thanh dẫn điện hoặc lỗ khoét có hình dạng tính toán sẵn. Tính chất quang học của chúng đến từ hình dạng cấu trúc chứ không chỉ từ chất liệu, nên có thể đạt những chỉ số khúc xạ mà thuỷ tinh hay nước không có.

Vì sao vi sóng đi trước. Vi sóng có bước sóng cỡ centimet, nên các ô cấu trúc chỉ cần cỡ milimet, đủ lớn để chế tạo bằng kỹ thuật mạch in. Thí nghiệm năm 2006 dùng chính cách đó: những vòng đồng nhỏ xếp thành nhiều lớp quanh một trụ kim loại, khiến vi sóng đi vòng qua trụ khá trơn tru.

Vì sao ánh sáng nhìn thấy khó hơn nhiều. Ánh sáng nhìn thấy có bước sóng chỉ vài trăm nanomet, nên mỗi ô cấu trúc phải nhỏ hơn thế, cỡ vài chục nanomet. Chế tạo hàng tỉ ô như vậy, đều nhau, trên một diện tích lớn bằng tấm áo là bài toán vượt xa khả năng sản xuất hiện nay. Kim loại ở kích thước đó cũng hấp thụ ánh sáng, làm vùng che bị tối đi và lộ ra.

Những mẫu che được ánh sáng thật. Một số nhóm đã che được vật nhỏ trước ánh sáng nhìn thấy bằng cách khác: dùng tinh thể tự nhiên có tính lưỡng chiết như canxit ghép lại, hoặc dùng hệ thấu kính đặt khéo để hình nền đi vòng qua một vùng ở giữa. Những thiết bị này hoạt động thật, nhưng vật bị che phải nằm trong một khoang cố định và người xem phải đứng trong một khoảng góc nhất định.

Tàng hình trong truyện và tàng hình trong phòng thí nghiệm

Đặt hai phiên bản cạnh nhau sẽ thấy khoảng cách còn rất xa. Bảng dưới so theo những tiêu chí mà người viết truyện ít khi nghĩ tới.

Tiêu chíNăng lực tàng hình trong truyệnThiết bị đã làm được
Dải sóngMọi màu ánh sáng, cả hồng ngoạiThường một dải hẹp; đổi màu là lộ
Góc nhìnTừ mọi phíaMột số hướng, có mẫu chỉ hoạt động trên mặt phẳng
Kích thướcCả người, cả xeTừ vài milimet tới vài chục centimet
Độ dàyNhư tấm vảiKhối vật liệu hoặc hệ thấu kính cồng kềnh
Khi di chuyểnVẫn tàng hìnhPhần lớn phải đứng yên
Người bên trongVẫn nhìn ra ngoàiKhông có ánh sáng lọt vào vùng che

Một hạn chế nằm ở chính vật lý: để ánh sáng đi đường vòng dài hơn mà vẫn tới cùng lúc với ánh sáng đi thẳng, nó phải đi nhanh hơn trong một đoạn. Điều này làm được với một bước sóng, nhưng khó làm đồng thời cho cả dải màu. Vì thế các nhà nghiên cứu nói nhiều tới "giảm khả năng bị phát hiện" hơn là "biến mất hoàn toàn".

Tàng hình kiểu khác: ngụy trang chủ động và tàng hình trước radar

Không cần bẻ ánh sáng, vẫn có cách khiến người khác khó thấy mình. Ngụy trang chủ động dùng camera quay phía sau rồi chiếu hình đó lên mặt trước của vật. Từ đúng một góc, người xem thấy như nhìn xuyên qua. Cách này đã được trình diễn bằng áo phủ vật liệu phản quang và máy chiếu, nhưng chỉ ổn khi người xem đứng đúng chỗ, và hình chiếu luôn trễ một chút khi vật di chuyển.

Trong quân sự, chữ "tàng hình" thường chỉ máy bay hoặc tàu được thiết kế để phản xạ rất ít sóng radar về phía máy thu: bề mặt góc cạnh hắt sóng sang hướng khác, lớp sơn hấp thụ một phần năng lượng. Những chiếc máy bay đó vẫn nhìn thấy rõ bằng mắt thường giữa trời. Đây là ví dụ tốt để thấy "tàng hình" luôn gắn với một loại sóng cụ thể.

Thiên nhiên cũng có những bậc thầy che mình bằng màu da, hoa văn hay cơ thể gần trong suốt. Đó là ngụy trang, không phải tàng hình: chúng hoà vào nền chứ không để ánh sáng đi xuyên qua. Người viết truyện có thể mượn ý này để tạo một năng lực "hoà vào nền" có giới hạn rõ ràng, ví dụ chỉ hiệu quả khi đứng yên, hợp lý hơn nhiều so với biến mất tuyệt đối.

Nghịch lý của người tàng hình: không thấy được ai cả

Võng mạc nhìn thấy được là nhờ hấp thụ ánh sáng. Các tế bào cảm quang chứa sắc tố, mỗi lần một hạt ánh sáng bị sắc tố hấp thụ thì một tín hiệu thần kinh được tạo ra. Một con mắt hoàn toàn trong suốt, để ánh sáng đi xuyên qua không bị giữ lại chút nào, sẽ không ghi nhận được gì. Nói cách khác, một người tàng hình tuyệt đối sẽ mù.

Nhiều nhà văn đã nhận ra chỗ này. Một lối thoát thường gặp trong truyện là để lại một "lỗ nhìn" nhỏ, tức là đôi mắt vẫn hấp thụ ánh sáng và lộ ra như hai đốm mờ. Một lối khác là cho nhân vật nhìn bằng giác quan khác. Cả hai đều là lựa chọn sáng tác, và đều cho thấy một quy luật chung khi phân tích năng lực: muốn biết năng lực có hợp lý không, hãy hỏi nó ảnh hưởng ra sao tới chính người sở hữu.

Cùng lý do, áo choàng tàng hình trong phòng thí nghiệm không cho ánh sáng lọt vào vùng bên trong, vì toàn bộ ánh sáng đã được dẫn vòng ra ngoài. Vật nằm trong vùng che ở trong bóng tối hoàn toàn. Muốn vừa che vừa nhìn ra, phải chấp nhận để lọt một ít ánh sáng, tức là chấp nhận bị phát hiện ở một mức nào đó.

Những ứng dụng thật của nghiên cứu tàng hình

Dù chưa có áo choàng, hướng nghiên cứu này đã sinh ra nhiều thứ hữu ích hơn việc biến mất. Những hướng được bàn nhiều trong giới nghiên cứu:

  • Che bớt những vật cản sóng, chẳng hạn cột ăng-ten hay khung đỡ làm nhiễu tín hiệu của ăng-ten bên cạnh.
  • Thấu kính phẳng và thấu kính mỏng hơn cho camera, kính hiển vi, nhờ cấu trúc nano điều khiển ánh sáng trên bề mặt.
  • Điều khiển âm thanh: cùng ý tưởng có thể áp dụng cho sóng âm, giúp giảm tiếng ồn hoặc che vật trước sóng siêu âm dưới nước.
  • Che chắn rung động: một số đề xuất dùng cấu trúc tương tự để làm lệch sóng địa chấn quanh công trình, hiện vẫn ở mức mô hình và thử nghiệm nhỏ.
  • Cảm biến nhạy hơn, vì những vật liệu này có thể tập trung năng lượng sóng vào vùng rất nhỏ.

Điểm chung là chúng đều làm việc với một loại sóng, trong điều kiện được kiểm soát. Đó cũng là bài học khi đọc tin "đã chế tạo được áo tàng hình": hãy hỏi tàng hình với sóng gì, vật to bao nhiêu, nhìn từ đâu.

Đọc tin tức về áo tàng hình thế nào cho đúng

Tin tức khoa học về tàng hình hay được đặt tiêu đề rất hấp dẫn, kèm ảnh minh hoạ một người biến mất nửa thân. Khi đọc, bạn nên tìm năm chi tiết trong bài gốc: dải sóng hoạt động, kích thước vật được che, góc nhìn hiệu quả, vật có di chuyển được không, và thiết bị là mô phỏng máy tính hay mẫu vật thật. Thiếu một trong năm chi tiết đó, nhiều khả năng bài viết đang phóng đại.

Cũng cần phân biệt sản phẩm ngụy trang thương mại với nghiên cứu siêu vật liệu. Một số tấm vật liệu thấu kính nhiều lớp có thể làm mờ, nhoè vật phía sau khi nhìn từ xa; chúng hoạt động như kính mờ có chủ đích, không bẻ ánh sáng đi vòng. Hiệu ứng nhìn trong video có thể ấn tượng, nhưng nguyên lý khác hẳn.

Với người yêu truyện siêu năng lực, biết những giới hạn này không làm mất hứng. Ngược lại, nó cho bạn cách đánh giá một bộ truyện: tác giả nào để năng lực tàng hình đi kèm cái giá cụ thể, như phải nín thở, phải đứng yên, hay bị lộ khi trời mưa, thường xây thế giới chặt chẽ hơn tác giả để nhân vật biến mất tuỳ ý.

Câu hỏi thường gặp

Con người có thể tàng hình hoàn toàn trong tương lai không?

Chưa có cơ sở để nói chắc. Các nguyên lý đã được chứng minh với vật nhỏ và dải sóng hẹp, nhưng che một người với mọi màu ánh sáng, mọi góc nhìn, khi đang di chuyển vẫn gặp giới hạn vật lý và giới hạn chế tạo rất lớn. Phần lớn nhà nghiên cứu nói về giảm khả năng bị phát hiện chứ không hứa biến mất.

Áo choàng tàng hình đầu tiên được làm năm nào?

Mẫu được nhắc nhiều nhất là thiết bị của một nhóm ở Đại học Duke công bố năm 2006, che một trụ kim loại trước vi sóng. Thiết bị đó không tàng hình trước mắt người, và chỉ hoạt động tốt trong một dải tần nhất định, trên một mặt phẳng.

Máy bay tàng hình có tàng hình trước mắt người không?

Không. Máy bay tàng hình được thiết kế để phản xạ ít sóng radar về phía trạm thu, nhờ hình dáng góc cạnh và lớp vật liệu hấp thụ sóng. Nhìn bằng mắt thường hay bằng camera vẫn thấy chúng bình thường, nên chữ tàng hình ở đây chỉ đúng với radar.

Vì sao người tàng hình trong truyện lại không thể nhìn thấy?

Vì mắt nhìn được là nhờ võng mạc hấp thụ ánh sáng. Nếu mọi bộ phận trong suốt hoàn toàn, ánh sáng đi xuyên qua mà không bị giữ lại, võng mạc không tạo được tín hiệu nào. Nhiều tác giả xử lý bằng cách để đôi mắt vẫn lộ ra mờ mờ.

Siêu vật liệu khác vật liệu thường ở điểm nào?

Vật liệu thường có tính chất quang học do thành phần hoá học quyết định. Siêu vật liệu có tính chất đến từ hình dạng và cách sắp xếp những cấu trúc nhỏ hơn bước sóng, nhờ vậy có thể đạt chỉ số khúc xạ khác thường và dẫn sóng đi theo đường đã tính toán.

Ngụy trang chủ động bằng camera và màn chiếu có phải là tàng hình không?

Chỉ là tàng hình trước một góc nhìn. Camera ghi hình phía sau rồi chiếu lên mặt trước, nên người đứng đúng chỗ thấy như nhìn xuyên qua. Đứng lệch sang bên, trời đổi sáng hay vật di chuyển nhanh là hình chiếu lộ ngay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138