QuyenNang.comQuyền Năng
Khoa học: siêu năng lực có thể có thật không

Định luật bình phương – lập phương: vì sao người khổng lồ, người tí hon khó tồn tại

Phóng to gấp mười thì cân nặng tăng nghìn lần còn xương chỉ chắc thêm trăm lần. Định luật bình phương – lập phương giải thích giới hạn của năng lực đổi kích thước.

Wide shot of a tiny human silhouette standing beside a giant ancient banyan tree root in Ninh Binh, morning mist, low angle emphasising scale, soft green light

Định luật bình phương – lập phương nói rằng khi một vật được phóng to theo mọi chiều, diện tích tăng theo bình phương của tỉ lệ, còn thể tích và khối lượng tăng theo lập phương. Phóng to một người gấp mười lần, cân nặng tăng một nghìn lần, nhưng tiết diện xương chỉ tăng một trăm lần. Mỗi centimet vuông xương phải gánh nặng gấp mười, và bộ khung đó sẽ gãy khi người khổng lồ cố đứng lên.

Đây là lý do các nhà sinh học thường mỉm cười khi xem phim người khổng lồ, khỉ khổng lồ hay nhân vật thu nhỏ bằng con kiến. Bài này giải thích định luật bằng phép tính đơn giản, rồi áp vào hai năng lực đối xứng: phóng to và thu nhỏ.

Một phép tính nhỏ để thấy vấn đề

Lấy một khối lập phương cạnh 1 cm. Diện tích một mặt là 1 cm vuông, thể tích là 1 cm khối. Tăng cạnh lên 2 cm: diện tích một mặt thành 4 cm vuông, nhưng thể tích thành 8 cm khối. Tăng cạnh lên 10 cm: diện tích thành 100, thể tích thành 1.000. Tỉ lệ giữa thể tích và diện tích tăng đúng bằng hệ số phóng to.

Áp vào cơ thể sống. Sức chịu lực của xương và sức mạnh của cơ phụ thuộc chủ yếu vào tiết diện, tức là một diện tích. Cân nặng phải mang thì phụ thuộc vào thể tích. Vì vậy khi phóng to, khối lượng luôn tăng nhanh hơn sức chống đỡ. Đây không phải chi tiết kỹ thuật nhỏ mà là lý do loài vật to lớn luôn có thân hình khác hẳn loài vật nhỏ.

Galileo Galilei đã nêu ý này trong cuốn sách về hai ngành khoa học mới xuất bản năm 1638. Ông nhận xét rằng xương của một con vật rất lớn phải dày một cách không cân đối so với xương con vật nhỏ, và có giới hạn mà quá đó thì cấu trúc không đỡ nổi chính nó. Gần ba thế kỷ sau, nhà sinh học J. B. S. Haldane viết bài tiểu luận nổi tiếng năm 1926 về chuyện mỗi loài có một "kích thước vừa vặn".

Phóng to một người: điều gì xảy ra với từng bộ phận

Giả định một người cao 1,7 m được phóng to đều theo mọi chiều. Các con số dưới đây chỉ là tỉ lệ theo định luật, không tính các yếu tố sinh học khác.

Hệ số phóng toChiều caoCân nặng tăngTiết diện xương tăngTải trên mỗi đơn vị xương
2 lầnkhoảng 3,4 m8 lần4 lầngấp 2
5 lầnkhoảng 8,5 m125 lần25 lầngấp 5
10 lầnkhoảng 17 m1.000 lần100 lầngấp 10
20 lầnkhoảng 34 m8.000 lần400 lầngấp 20

Ngay ở mức gấp đôi, tải trên xương đã tăng gấp đôi. Người cao nhất từng được ghi nhận đáng tin cậy, Robert Wadlow ở Mỹ, cao khoảng 2,72 m; ông phải dùng nẹp chân và gậy chống, và qua đời khi mới 22 tuổi do biến chứng nhiễm trùng từ một vết thương ở chân. Trường hợp đó cho thấy cơ thể người đã gặp khó khăn rất lớn chỉ khi cao hơn mức trung bình khoảng một mét.

Không chỉ xương: tim, phổi và nhiệt độ

Tim phải bơm xa hơn. Người khổng lồ cao 17 m thì tim phải đẩy máu lên đầu ở độ cao hơn chục mét. Áp lực cần có lớn hơn nhiều lần, thành mạch phải dày hơn, và chỉ một lần đứng dậy nhanh cũng có thể khiến não thiếu máu.

Phổi không theo kịp. Lượng oxy cần dùng tăng theo khối lượng, còn bề mặt trao đổi khí ở phổi nếu chỉ phóng to đều thì tăng theo diện tích. Cơ thể khổng lồ sẽ phải có lá phổi được "gấp nếp" nhiều hơn hẳn, nghĩa là không còn giống người nữa.

Khó toả nhiệt. Nhiệt sinh ra theo khối lượng, nhiệt thoát ra qua bề mặt da. Phóng to gấp mười thì mỗi centimet vuông da phải thải lượng nhiệt gấp mười. Đây là một lý do voi có đôi tai lớn và da ít lông: chúng cần thêm diện tích để toả nhiệt.

Ngã đau hơn nhiều. Một đứa trẻ vấp ngã thường chỉ trầy xước, nhưng người lớn ngã cùng tư thế dễ gãy tay hơn. Người khổng lồ ngã thì năng lượng va chạm tăng theo khối lượng và độ cao trọng tâm, còn xương chống đỡ chỉ tăng theo diện tích.

Thu nhỏ: những vấn đề ngược lại

Năng lực thu nhỏ bằng con kiến gặp chiều ngược lại của cùng định luật. Khi nhỏ đi, diện tích da trên mỗi gam cơ thể tăng vọt, nên cơ thể mất nhiệt rất nhanh. Những loài thú nhỏ nhất như chuột chù phải ăn gần như liên tục để giữ ấm. Một người thu nhỏ bằng con kiến mà vẫn giữ cơ thể máu nóng sẽ lạnh cóng trong thời gian ngắn, trừ khi trao đổi chất tăng lên gấp nhiều lần.

Thế giới vật lý cũng đổi luật. Ở kích thước côn trùng, sức căng bề mặt của nước trở thành lực lớn: một giọt nước có thể giữ chặt một con vật nhỏ không thoát ra được. Không khí trở nên "đặc" hơn so với cơ thể, đủ để một con vật rơi từ trên cao xuống mà không bị thương nặng. Đây là lý do một con kiến rơi từ mái nhà vẫn bò đi được, còn người thì không thể làm điều tương tự.

Còn một vấn đề ít người nghĩ tới: mắt và não. Con mắt quá nhỏ sẽ không tạo được hình ảnh rõ vì giới hạn nhiễu xạ của ánh sáng, và một bộ não thu nhỏ mà giữ nguyên số tế bào thần kinh thì từng tế bào phải nhỏ hơn mức sinh học cho phép. Truyện thường né hai câu hỏi này bằng cách để vật chất "biến mất vào đâu đó" khi thu nhỏ.

Vì sao kiến khoẻ so với thân hình mà người phóng to thì không

Câu "kiến nâng được vật nặng gấp nhiều lần cơ thể" thường được dùng làm hình mẫu cho siêu sức mạnh. Định luật bình phương – lập phương giải thích vì sao: sức cơ tăng theo tiết diện, cân nặng tăng theo thể tích, nên vật càng nhỏ thì tỉ lệ sức mạnh so với cân nặng càng lớn. Con kiến không có cơ bắp kỳ diệu; nó được lợi nhờ nhỏ.

Điều đó cũng có nghĩa là một người "có sức mạnh của kiến theo tỉ lệ" là điều vô nghĩa nếu cứ giữ kích thước người. Phóng con kiến lên cỡ người, nó sẽ yếu đi rất nhiều so với cân nặng của mình, chân mảnh sẽ không chống đỡ được thân, và hệ thở bằng các ống khí nhỏ trên thân sẽ không đưa đủ oxy vào sâu bên trong.

Với người viết truyện, đây là chất liệu tốt: một nhân vật thu nhỏ có thể khoẻ tương đối so với kích thước nhưng lạnh, đói và dễ bị gió cuốn; một nhân vật phóng to có thể đáng sợ nhưng chậm chạp, mau mệt và phải tìm chỗ dựa. Giới hạn sinh ra từ vật lý thật thường thuyết phục hơn giới hạn đặt tuỳ ý.

Sinh vật lớn nhất và nhỏ nhất ngoài đời giải bài toán thế nào

Cá voi xanh nhờ nước nâng đỡ. Loài vật lớn nhất từng sống trên Trái Đất không sống trên cạn. Lực đẩy của nước gánh gần hết trọng lượng, nên bộ xương cá voi không phải chống lại toàn bộ sức nặng như xương voi. Một con cá voi mắc cạn gặp nguy hiểm một phần vì chính sức nặng của nó đè lên phổi và nội tạng khi không còn nước đỡ.

Voi đi trên những chiếc cột. Voi có chân thẳng như cột, đặt ngay dưới thân, xương chân dày và đặc. Tư thế này để xương chịu lực nén theo chiều dọc, chiều mà xương chịu tốt nhất. Đổi lại, voi không thể nhảy, và chạy nhanh của voi thực chất là bước rất nhanh.

Cây cao có giới hạn. Những cây cao nhất thế giới dừng ở khoảng trên trăm mét. Ngoài sức chống đỡ của thân, cây còn gặp giới hạn khi đưa nước từ rễ lên tận ngọn; càng lên cao, việc kéo nước càng khó, lá ở ngọn thường nhỏ hơn lá phía dưới.

Côn trùng bị giới hạn bởi hơi thở. Côn trùng thở bằng hệ ống khí nhỏ, oxy chỉ khuếch tán đi được một quãng ngắn. Các nhà khoa học cho rằng đây là một lý do côn trùng ngày nay không lớn hơn nữa; thời xa xưa, khi không khí có nhiều oxy hơn, từng có loài chuồn chuồn sải cánh lớn như chim.

Những cách truyện và phim "lách" định luật

Phần lớn tác phẩm có nhân vật đổi kích thước không bỏ qua định luật một cách vô tình; họ chọn một lối giải thích. Một số lối hay gặp:

  • Khối lượng không đổi khi đổi kích thước: nhân vật thu nhỏ vẫn nặng như người thường, đấm mạnh như người thường. Lối này giải quyết vấn đề sức mạnh nhưng sinh ra vấn đề khác, như sàn nhà phải chịu cả trọng lượng dồn vào một điểm nhỏ.
  • Vật chất mượn từ chiều không gian khác: khối lượng thêm vào hay bớt đi được gửi tạm ở nơi khác. Đây là hư cấu thuần tuý nhưng nhất quán nếu tác giả giữ luật.
  • Cơ thể khổng lồ được làm từ vật liệu khác: đá, kim loại hoặc năng lượng, nên không cần tuân theo sinh học xương thịt.
  • Chỉ đổi kích thước trong thời gian ngắn, sau đó kiệt sức: cách gắn cái giá vào năng lực, phù hợp với việc cơ thể gánh tải quá lớn.
  • Đặt câu chuyện ở thế giới có trọng lực thấp hơn: trên một hành tinh nhỏ, sinh vật lớn hơn có thể đứng vững.

Khi đọc, bạn có thể thử đoán tác phẩm đang dùng lối nào. Nếu không lối nào được nhắc, đó là chỗ tác giả mong bạn tạm gác câu hỏi khoa học để theo dõi câu chuyện.

Câu hỏi thường gặp

Định luật bình phương – lập phương do ai đưa ra?

Ý tưởng được Galileo Galilei trình bày trong cuốn sách về hai ngành khoa học mới năm 1638, khi bàn về sức bền của xương và dầm gỗ theo kích thước. Tên gọi định luật bình phương – lập phương là cách gọi phổ biến về sau.

Người khổng lồ cao vài chục mét có sống được không?

Với cơ thể xương thịt như người, các phân tích theo định luật cho thấy là không. Xương phải chịu tải gấp hàng chục lần, tim phải bơm máu lên quá cao và cơ thể không toả được nhiệt. Muốn tồn tại, sinh vật đó phải có hình dạng và vật liệu khác hẳn.

Vì sao con kiến rơi từ trên cao xuống mà không chết?

Vì cân nặng của kiến rất nhỏ so với diện tích bề mặt, nên lực cản không khí làm nó rơi chậm và chạm đất với năng lượng thấp. Theo cùng định luật, vật càng lớn thì rơi càng nguy hiểm, nên người tuyệt đối không thử nhảy từ trên cao.

Nếu thu nhỏ con người bằng con kiến thì chuyện gì xảy ra?

Theo định luật, cơ thể thu nhỏ sẽ mất nhiệt rất nhanh vì diện tích da lớn so với khối lượng, phải ăn liên tục để giữ ấm. Mắt quá nhỏ cũng nhìn mờ vì giới hạn của ánh sáng, và sức căng bề mặt của nước trở thành mối nguy.

Khủng long rất lớn thì sao vẫn đứng được?

Vì cơ thể chúng thích nghi với kích thước đó: chân to như cột đặt thẳng dưới thân, xương có cấu trúc nhẹ mà chắc, và nhiều loài có hệ túi khí giúp giảm khối lượng. Chúng không phải con thằn lằn nhỏ được phóng to đều.

Có ứng dụng nào của định luật bình phương – lập phương trong đời sống không?

Có nhiều. Kỹ sư dùng nó khi thiết kế cầu, nhà cao tầng và máy bay, vì mô hình thu nhỏ trong phòng thí nghiệm không chịu lực giống công trình thật. Đầu bếp cũng gặp nó khi miếng thịt to cần thời gian nấu lâu hơn hẳn miếng nhỏ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138