Nếu năng lực có thật trong thế giới truyện, gần như mọi thứ trong đời sống đều phải đổi theo: luật pháp quản người có năng lực thế nào, ai được thuê làm gì, trường học dạy gì, gia đình giấu hay khoe, và người không có năng lực cảm thấy ra sao. Thế giới đứng vững khi bạn suy ra được những hệ quả ấy, kể cả khi truyện chỉ chạm vào vài cái.
Bài này đưa ra cách suy luận từ một năng lực đến các tầng xã hội, một bảng hệ quả theo từng lĩnh vực, cách xử lý câu hỏi người đọc hay đặt ra là vì sao thế giới vẫn giống hệt thế giới thật, và những đề tài như định kiến, phân biệt đối xử mà truyện có năng lực thường dùng làm ẩn dụ. Ví dụ đều là ví dụ giả định.
Câu hỏi nền: năng lực phổ biến tới mức nào
Mọi suy luận về xã hội bắt đầu từ một con số: trong thế giới của bạn, bao nhiêu người có năng lực. Nếu chỉ vài người trên cả nước, xã hội gần như không đổi, những người ấy sống như bí mật hoặc như người nổi tiếng. Nếu cứ vài trăm người có một, sẽ có luật, có cơ quan quản lý, có nghề nghiệp dành riêng. Nếu một nửa dân số có năng lực, cả kinh tế, kiến trúc, giao thông đều phải được thiết kế lại.
Câu hỏi thứ hai là năng lực xuất hiện từ khi nào. Nếu có từ thuở xa xưa, nó đã thấm vào lịch sử, tín ngưỡng, ngôn ngữ, và người trong truyện coi là bình thường. Nếu mới xuất hiện vài năm, xã hội đang trong cơn chấn động: luật chưa kịp có, người ta hoảng sợ, có kẻ lợi dụng, có người tôn sùng. Hai bối cảnh này cho ra hai kiểu truyện khác hẳn nhau.
Câu hỏi thứ ba là năng lực có thể nhận biết từ bên ngoài không. Nếu người có năng lực mang dấu hiệu trên cơ thể, họ không thể giấu, và xã hội dễ chia thành hai nhóm rõ rệt. Nếu không nhận biết được, sẽ có chuyện giấu giếm, kiểm tra, giấy chứng nhận, và nỗi lo ai đó bên cạnh mình có năng lực mà không nói ra.
Bảng hệ quả theo từng lĩnh vực
Giả định một thế giới nơi cứ khoảng năm trăm người có một người có năng lực, năng lực xuất hiện tuổi dậy thì, và đã như vậy từ nhiều thế hệ. Bảng dưới gợi ý những hệ quả có thể suy ra; bạn có thể thay giả định rồi suy lại.
| Lĩnh vực | Câu hỏi cần trả lời | Hệ quả giả định |
|---|---|---|
| Luật pháp | Dùng năng lực gây hại xử thế nào | Có tội danh riêng; người có năng lực nguy hiểm phải đăng ký |
| Việc làm | Năng lực nào được trả công cao | Người chữa thương làm ở bệnh viện có hợp đồng đặc biệt; người điều khiển nước được thuê mùa hạn |
| Trường học | Trẻ có năng lực học ở đâu | Lớp riêng vài buổi mỗi tuần, vẫn học chung các môn khác |
| Gia đình | Cha mẹ phản ứng ra sao | Có nhà tự hào, có nhà giấu con vì sợ hàng xóm dị nghị |
| Kiến trúc | Nhà cửa có gì khác | Phòng thi năng lực có tường chịu lửa; trụ sở quan trọng có người canh có năng lực dò tìm |
| Thể thao, giải trí | Có cho thi chung không | Giải đấu tách riêng; tranh cãi mãi về người có năng lực nhỏ |
| Tội phạm | Kẻ xấu dùng năng lực ra sao | Trộm cắp xuyên tường khiến nghề làm két sắt đổi khác |
Không cần đưa hết bảng vào truyện. Bạn chỉ cần biết đủ để khi nhân vật đi qua một con phố, vào một bệnh viện, hay bị gọi lên đồn, các chi tiết nhỏ tự nhiên khớp với thế giới. Người đọc cảm nhận được bề dày ấy ngay cả khi không ai giải thích.
Vì sao thế giới vẫn giống hệt thế giới thật
Đây là câu hỏi người đọc tinh ý hay đặt ra cho truyện siêu anh hùng: nếu có người bay được, sao hàng không vẫn như cũ; nếu có người chữa được mọi vết thương, sao bệnh viện vẫn quá tải. Câu hỏi không có nghĩa truyện dở, nhưng nó cho thấy người đọc đang nghĩ, và bạn nên có sẵn câu trả lời, kể cả khi không viết ra.
Có vài cách trả lời hợp lý. Năng lực quá hiếm để thay đổi cả hệ thống. Năng lực có giới hạn khiến nó không thay được công nghệ: người bay chỉ bay được mười phút, người chữa thương chỉ chữa được ba người mỗi ngày. Hoặc có một thế lực, như chính quyền, một hội kín, hay chính những người có năng lực, cố ý giữ cho đời sống bình thường vì sợ hỗn loạn.
Cách thứ ba thường mở ra cả một mạch truyện. Nếu có kẻ cố ý giấu năng lực khỏi xã hội, họ làm thế nào, vì sao, và chuyện gì xảy ra khi bí mật bị lộ. Nhiều truyện giả tưởng đô thị xây xương sống trên đúng câu hỏi này: một thế giới song song nằm ngay dưới thế giới quen thuộc, và nhân vật chính là người vô tình bước qua ranh giới.
Năng lực như một tấm gương soi xã hội
Định kiến và phân biệt đối xử. Người có năng lực bị sợ hãi, bị dán nhãn, bị bắt đăng ký, bị cấm vào một số nơi. Truyện có năng lực thường dùng đề tài này để nói về những định kiến có thật ngoài đời, mà không cần chỉ đích danh nhóm người nào. Khi viết, nên cho cả hai phía những lý do con người, tránh vẽ một bên hoàn toàn đúng, một bên hoàn toàn xấu.
Đặc quyền và trách nhiệm. Ngược lại, có thế giới mà người có năng lực là tầng lớp trên, nắm quyền và của cải. Câu hỏi đặt ra là người không có năng lực sống thế nào, và người có năng lực có nợ xã hội điều gì không.
Người không có năng lực. Họ thường là phần đông nhưng ít được kể. Một nhân vật không có năng lực trong thế giới đầy năng lực, như một người mẹ nuôi đứa con có năng lực nguy hiểm, hay một anh thợ sửa chữa chuyên khắc phục hậu quả sau mỗi trận đánh, có thể là góc nhìn tươi mới nhất cho truyện của bạn.
Năng lực như một ẩn dụ cho tuổi lớn. Năng lực xuất hiện tuổi dậy thì, thay đổi cơ thể, khó kiểm soát, khiến cha mẹ lo và bạn bè xa lánh: đây là ẩn dụ quen thuộc cho sự trưởng thành. Nó giúp truyện tuổi mới lớn nói về những thay đổi khó nói bằng ngôn ngữ của phiêu lưu.
Ví dụ giả định: một thị trấn ven biển có người gọi được gió
Hình dung một thị trấn ven biển miền Trung nơi cứ vài chục nhà lại có một người gọi được gió. Năng lực có từ nhiều đời, người dân coi là bình thường. Suy ra hệ quả: thuyền buồm vẫn được dùng nhiều hơn nơi khác, vì người gọi gió rẻ hơn máy; nghề gọi gió được truyền trong gia đình và có phường hội riêng; mỗi mùa bão, người gọi gió phải trực ở đầu làng để đẩy bớt những cơn gió giật.
Đi thêm một tầng: vì người gọi gió có giá, các gia đình có con mang năng lực được nể trọng, và chuyện cưới hỏi bị ảnh hưởng. Một cô gái không có năng lực nhưng sinh ra trong dòng họ gọi gió có thể chịu áp lực lớn. Một chàng trai từ nơi khác đến, mang năng lực khác, có thể bị nghi ngờ. Chỉ từ một năng lực đơn giản, thị trấn đã có kinh tế, phong tục, quan hệ quyền lực và xung đột.
Truyện không cần kể hết những điều trên. Nhưng khi bạn đã biết chúng, một cảnh đơn giản như đám cưới hay buổi chợ sáng cũng mang những chi tiết khiến người đọc tin thế giới có thật: một bà cụ dặn cháu gái đừng mặc áo mỏng khi đi gần nhà người gọi gió, hay chiếc thuyền của nhà giàu treo dải vải màu báo hiệu đã thuê gió cả mùa.
Ngôn ngữ, tục lệ và những chi tiết nhỏ làm thế giới có thật
Một xã hội sống chung với năng lực lâu đời sẽ để lại dấu vết trong ngôn ngữ. Có thể có những thành ngữ mới, như nói ai đó nóng tính là có lửa trong tay, hoặc những từ lóng người trẻ dùng để gọi người có năng lực và người không có. Có những lời chúc, lời răn riêng, như cha mẹ dặn con không được dùng năng lực trong bữa cơm. Những chi tiết như vậy chỉ chiếm một dòng nhưng làm thế giới dày lên rõ rệt.
Tục lệ cũng thay đổi. Có thể có một nghi thức nhỏ khi năng lực của một đứa trẻ lần đầu xuất hiện, giống như lễ đầy tháng hay thôi nôi. Có thể có những ngày lễ tưởng nhớ những người từng dùng năng lực cứu làng. Khi đưa tục lệ vào truyện, nên giữ giọng tôn trọng với tín ngưỡng thật mà bạn lấy cảm hứng, và nói rõ trong truyện đây là phong tục của thế giới tưởng tượng.
Cuối cùng là đồ vật thường ngày. Một xã hội có người xuyên tường sẽ có cửa két làm bằng vật liệu đặc biệt; một xã hội có người đọc ý nghĩ có thể có những chiếc mũ đan sợi kim loại mà người già vẫn đội khi đi chợ, dù không ai chắc chúng có tác dụng. Đồ vật như vậy kể chuyện về nỗi lo của con người mà không cần một câu giải thích.
Quy trình suy hệ quả trong một buổi
Quy trình dưới đây giúp bạn đi từ một năng lực đến một xã hội có chiều sâu mà không phải viết cả bộ bách khoa cho thế giới truyện.
- Chốt ba giả định nền: năng lực phổ biến tới mức nào, có từ bao giờ, có nhận biết được từ bên ngoài không.
- Chọn năm lĩnh vực đời sống mà nhân vật chính sẽ đi qua trong truyện, như nhà, trường, chợ, nơi làm việc, đồn canh.
- Viết mỗi lĩnh vực một hệ quả trực tiếp và một hệ quả gián tiếp. Trực tiếp: có lớp học riêng. Gián tiếp: giáo viên dạy lớp ấy được trả thêm, và có người ganh tị.
- Tìm một chỗ căng. Ở đâu trong xã hội này có người thiệt, người lợi, người giấu điều gì. Đó là nơi truyện của bạn nên đặt chân.
- Viết ba chi tiết đời thường có thể rải trong các cảnh mà không cần giải thích.
- Đọc lại và hỏi: điều gì trong thế giới thật đáng lẽ phải khác mà chưa khác. Hoặc sửa, hoặc chuẩn bị một câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Có cần giải thích toàn bộ xã hội cho người đọc không?
Không cần, và thường không nên. Người đọc cần biết đủ để hiểu câu chuyện, phần còn lại nên được cảm nhận qua chi tiết. Bạn biết nhiều hơn những gì viết ra là điều tốt, vì nó giúp mọi chi tiết khớp nhau mà không phải dừng mạch truyện để giảng giải.
Truyện đặt bối cảnh ở Việt Nam có năng lực thì nên chú ý gì?
Nghĩ xem năng lực sẽ đi vào phong tục, gia đình, làng xóm theo kiểu Việt thế nào: chuyện họ hàng, chuyện hàng xóm dị nghị, chuyện con cái nối nghề. Nếu nêu tên tỉnh thành, nên dùng tên theo cách sắp xếp hành chính hiện hành để tránh lỗi thời. Tôn trọng tín ngưỡng địa phương khi đưa năng lực vào lễ hội.
Làm sao tránh vẽ người không có năng lực thành phản diện cả nhóm?
Cho họ những lý do có thể hiểu được để lo sợ, như từng mất người thân vì một tai nạn năng lực, và cho thấy trong họ cũng có người tốt, người đứng giữa. Tương tự, đừng vẽ mọi người có năng lực là nạn nhân vô tội. Xã hội thật luôn có nhiều sắc độ.
Thế giới có năng lực nên có chính quyền quản lý hay không?
Tuỳ câu chuyện. Một cơ quan quản lý tạo ra quy định, giấy tờ, người thực thi và những vùng xám, rất hợp với truyện điều tra, truyện chính trị. Thế giới không có ai quản lý thì hợp với truyện hoang dã, truyện về những người tự lập ra luật riêng. Cả hai đều cần suy luận nhất quán.
Nên bắt đầu dựng thế giới hay viết truyện trước?
Nhiều người viết thấy dễ nhất là phác ba giả định nền, viết vài chương, rồi quay lại dựng thêm khi truyện cần. Dựng thế giới quá lâu trước khi viết dễ biến thành việc trì hoãn. Viết mà không có giả định nền thì dễ mâu thuẫn. Cân bằng giữa hai việc là thói quen tốt.
Có nên để năng lực thay đổi cả lịch sử thế giới trong truyện không?
Có thể, và đây là hướng thú vị cho truyện lịch sử giả tưởng. Nếu năng lực có từ xưa, các cuộc chiến, triều đại, phát minh đều có thể khác. Khi làm vậy, nên nói rõ trong truyện đây là lịch sử tưởng tượng, và tôn trọng những nhân vật, sự kiện có thật nếu bạn nhắc tới.