Thu nhỏ và phóng to là năng lực thay đổi kích thước cơ thể, hoặc kích thước đồ vật, theo ý muốn: co lại bằng con kiến để lọt qua khe cửa, hay vươn lên cao như toà nhà để nhấc bổng cả chiếc xe. Đây là một trong những năng lực cổ nhất mà con người tưởng tượng ra, vì kích thước là thứ ta cảm nhận rõ nhất trong đời thường: trẻ con thấy mình bé giữa người lớn, người lớn thấy mình bé trước núi non. Trong tiếng Anh, giới hâm mộ gọi chung là size manipulation, tách thành shrinking và growth.
Bài này đi từ những vị thần và anh hùng đổi kích thước trong thần thoại Ấn Độ, Nhật Bản, Trung Hoa, qua hai cuốn sách kinh điển của văn học Anh, tới các nhân vật truyện tranh sống bằng năng lực này. Phần sau bàn câu hỏi mà mọi người viết phải trả lời, khối lượng đi đâu khi cơ thể co lại, cùng những giới hạn quen thuộc và điều sinh học thật nói về một người cao vài phân hay vài chục mét.
Vamana, Hanuman và cậu bé một tấc: đổi kích thước trong thần thoại
Thần thoại Ấn Độ có một trong những câu chuyện thay đổi kích thước nổi tiếng nhất. Thần Vishnu hoá thân thành Vamana, một chàng Bà la môn thấp bé, đến xin vua Bali một mảnh đất rộng bằng ba bước chân. Nhà vua nhận lời vì nghĩ ba bước của người tí hon chẳng đáng là bao. Vamana liền lớn vụt lên che kín trời đất: bước thứ nhất phủ mặt đất, bước thứ hai phủ bầu trời, và bước thứ ba đặt lên đầu nhà vua. Câu chuyện có nhiều dị bản về đoạn kết, nhưng ý chung là thứ trông nhỏ bé có thể chứa sức mạnh vô cùng.
Cũng trong truyền thống Ấn Độ, hai trong tám thần thông được kể trong các văn bản cổ là aṇimā, khả năng thu nhỏ đến cực bé, và mahimā, khả năng phóng to đến cực lớn. Hanuman, vị thần khỉ trong sử thi Ramayana, dùng cả hai: có lúc thu mình lại để lẻn vào thành Lanka, có lúc lớn bằng núi để vượt biển. Đây là nhân vật được tôn kính, nên khi kể lại cần giữ giọng trân trọng.
Nhật Bản có truyện cổ Issun-bōshi, cậu bé cao chỉ một tấc, dùng kim khâu làm kiếm, bát làm thuyền, rồi nhờ chiếc búa may mắn lấy được từ một con quỷ mà lớn lên thành người bình thường. Trong Tây Du Ký, Tôn Ngộ Không giữ cây gậy Như Ý nhỏ như cây kim trong tai và biến nó dài, to tuỳ ý; chính Ngộ Không cũng hay hoá nhỏ để chui vào bụng đối thủ. Ở thần thoại Việt, Thánh Gióng lớn vụt sau ba năm không nói không cười là một hình ảnh phóng to quen thuộc, dù đó là lớn lên một lần chứ không co giãn qua lại.
Gulliver, Alice và Nàng tí hon: kích thước như một cách nhìn xã hội
Năm 1726, nhà văn Ireland Jonathan Swift cho ra đời Gulliver du ký. Gulliver không có năng lực gì; chính thế giới quanh ông đổi kích thước. Ở xứ Lilliput, ông là người khổng lồ giữa những người cao chừng một gang tay; ở xứ Brobdingnag, ông lại thành người tí hon giữa những người khổng lồ. Swift dùng chênh lệch kích thước để chế giễu sự nhỏ nhen của triều đình, chiến tranh và lòng tự phụ. Từ đó, đổi kích thước trong văn học thường mang theo một câu hỏi: khi đứng ở góc nhìn khác, con người trông ra sao.
Năm 1865, Lewis Carroll viết Alice ở xứ sở thần tiên. Alice uống chai nước thì co lại, ăn miếng bánh thì cao vọt, và suốt truyện cô loay hoay không đúng cỡ với nơi mình đứng: quá to để vào khu vườn, quá nhỏ để với tới chìa khoá. Nhiều người đọc thấy ở đó cảm giác rất thật của tuổi lớn, khi cơ thể và vị trí của mình trong thế giới cứ thay đổi mà không ai hỏi ý.
Truyện Nàng tí hon của Hans Christian Andersen kể về cô gái bé bằng ngón tay sinh ra từ một bông hoa. Cô không chọn được kích thước của mình, và chính sự nhỏ bé khiến cô bị cóc, bọ hung, chuột đồng giành giật. Ba tác phẩm này để lại một bài học cho người viết sau này: kích thước không chỉ là chiều cao, mà là quyền lực, sự an toàn và chỗ đứng.
Ant-Man, Atom và Giant-Man: thay đổi kích thước thành năng lực có luật
Hank Pym và hạt Pym. Nhân vật nhà khoa học của Marvel ra mắt đầu thập niên 1960, thu nhỏ bằng một loại hạt do chính mình chế tạo, rồi về sau dùng nó để lớn lên với tên Giant-Man. Cái tên "hạt Pym" trở thành lời giải thích chung cho mọi kiểu đổi cỡ trong vũ trụ truyện ấy.
Atom của DC. Ra mắt cùng thời, nhân vật này là một nhà vật lý co mình lại nhờ vật liệu từ một ngôi sao lùn. Atom có thể nhỏ tới mức đi vào thế giới hạ nguyên tử, biến năng lực thu nhỏ thành cửa ngõ sang một cõi khác.
Wasp. Người đồng hành của Pym thu nhỏ và mọc cánh, bắn tia năng lượng. Nhân vật cho thấy năng lực thu nhỏ thường được ghép thêm một năng lực phụ để không bị lép vế khi chiến đấu.
Thu nhỏ cả nhóm người. Có những phim kể chuyện cả một tổ lái và con tàu bị thu nhỏ để đi vào trong cơ thể người, hay một nhóm trẻ con bị biến bé bằng hạt đậu trong vườn sau nhà. Ở đây năng lực không thuộc về nhân vật mà là một cỗ máy, và nó biến không gian quen thuộc thành vùng đất phiêu lưu.
Tiểu thuyết tiên hiệp. Pháp tướng khổng lồ, thân ngoại hoá thân, pháp bảo phóng to thu nhỏ là chi tiết rất quen trong truyện tiên hiệp. Ở đó kích thước thường gắn với cảnh giới tu luyện: càng mạnh, pháp tướng càng to.
Khối lượng đi đâu: năm cách giải thích hay gặp
Câu hỏi đầu tiên người đọc tinh ý đặt ra là: khi một người nặng sáu mươi cân co lại bằng con kiến, sáu mươi cân ấy đi đâu? Mỗi tác phẩm chọn một lời giải, và lời giải ấy quyết định năng lực mạnh yếu ra sao.
| Cách giải thích | Hệ quả trong truyện | Điểm yếu về lôgic |
|---|---|---|
| Giữ nguyên khối lượng | Người tí hon đấm mạnh như người lớn, nhưng đứng đâu cũng lún, giẫm vỡ nền gạch | Áp lực dồn lên đôi chân bé xíu sẽ làm thủng mọi bề mặt |
| Giảm khối lượng theo cỡ | Người tí hon nhẹ, bị gió thổi bay, nhưng nhanh nhẹn | Phần khối lượng mất đi phải chuyển đi đâu đó, thường bị bỏ qua |
| Gửi khối lượng sang chiều khác | Cơ thể "mượn" hoặc "gửi" phần dư vào một không gian ngoài | Mở ra câu hỏi không gian ấy là gì, nhưng gọn cho người viết |
| Thu hẹp khoảng cách giữa các hạt | Cơ thể đặc lại, cứng hơn, nặng như cũ | Cấu trúc sinh học sẽ không còn hoạt động như bình thường |
| Không giải thích | Phép thuật, pháp bảo, chai nước lạ | Hợp với truyện cổ, khó dùng cho truyện viễn tưởng cứng |
Không có lời giải nào đúng tuyệt đối, vì chính năng lực đã là hư cấu. Điều quan trọng là truyện phải giữ một lời giải từ đầu đến cuối. Nếu nhân vật vừa nhẹ đến mức bị gió cuốn ở chương này, vừa đấm mạnh như người lớn ở chương sau mà không có lý do, người đọc sẽ thấy năng lực được dùng theo kiểu tiện đâu dùng đó.
Giới hạn và cái giá của việc đổi kích thước
Mất sức hoặc mất tỉnh táo. Nhiều truyện cho nhân vật đau đầu, choáng váng, khó thở khi đổi cỡ quá nhanh hoặc giữ cỡ quá lâu. Có nơi còn cho trí óc bị ảnh hưởng, càng to càng nóng nảy, càng nhỏ càng lạc lõng.
Giới hạn hai đầu. Thường có một mức nhỏ nhất và một mức lớn nhất. Vượt qua mức ấy là rơi vào vùng nguy hiểm: nhỏ quá thì lạc vào cõi không quay lại được, to quá thì cơ thể không chịu nổi sức nặng của chính mình.
Phụ thuộc vào thứ bên ngoài. Hạt, thuốc, bộ đồ, chiếc búa hay pháp bảo. Mất món đồ là mất năng lực, và đó là cách đơn giản để tạo tình huống căng thẳng.
Thế giới không đổi theo mình. Người khổng lồ không vào được nhà, không ăn đủ no, không lẩn được giữa phố. Người tí hon gặp mưa như gặp đá rơi, gặp mèo như gặp quái vật.
Áo quần và đồ mang theo. Truyện phải trả lời quần áo có đổi cỡ theo không. Nhiều tác phẩm chọn cho bộ đồ đặc biệt đổi theo, còn đồ thường thì không, tạo ra vài cảnh dở khóc dở cười.
Sinh học nói gì về người tí hon và người khổng lồ
Rắc rối lớn nhất của người khổng lồ đã được nhiều bài viết khoa học bàn kỹ qua định luật bình phương – lập phương: khi chiều cao tăng gấp mười, khối lượng tăng gấp một nghìn mà tiết diện xương chỉ tăng gấp một trăm, nên xương sẽ gãy dưới chính sức nặng cơ thể. Ở đây chỉ xin nói thêm vài điều về phía ngược lại, người tí hon, vì phía này ít được để ý hơn.
Một người cao vài phân sẽ gặp khó với chính đôi mắt. Mắt nhìn rõ nhờ con ngươi và võng mạc đủ lớn để gom ánh sáng; thu nhỏ đi hàng chục lần thì ảnh mờ nhoè do hiện tượng nhiễu xạ, giống như nhìn qua một lỗ kim. Côn trùng giải quyết bằng mắt kép, một cấu tạo hoàn toàn khác mắt người. Bộ não thu nhỏ cũng có ít tế bào thần kinh hơn hẳn nếu giữ nguyên cỡ mỗi tế bào; còn nếu tế bào cũng co lại, thì các phân tử bên trong lại không co theo được.
Sinh vật nhỏ còn mất nhiệt rất nhanh vì diện tích da lớn so với khối cơ thể. Chuột nhắt phải ăn liên tục để giữ ấm. Một người tí hon giữ nguyên cơ chế của người thường sẽ lạnh cóng trong căn phòng mà ta thấy dễ chịu. Vì thế thay đổi kích thước là năng lực hư cấu hoàn toàn, và những truyện hay thường khôn ngoan không giải thích quá sâu, chỉ giữ cho luật của mình nhất quán.
Viết một cảnh đổi kích thước cho hay
Năng lực này cho người viết một món quà hiếm: biến nơi quen thuộc thành nơi xa lạ. Vài bước dưới đây giúp tận dụng món quà ấy thay vì chỉ dùng nó để đánh đấm.
- Chọn một không gian thật bình thường, như gian bếp, ngăn kéo bàn học hay bãi cỏ trước nhà, rồi tả lại nó từ góc nhìn của người cao vài phân: hạt cơm thành tảng đá, giọt nước thành quả cầu trong suốt.
- Cho các giác quan đổi theo. Tiếng bước chân người lớn thành tiếng sấm, mùi thức ăn dày đặc như sương, mặt bàn lạnh như sân băng.
- Đặt một mục tiêu rất nhỏ nhưng rất khó, ví dụ lấy lại chiếc chìa khoá rơi dưới tủ lạnh. Mục tiêu đời thường làm năng lực trở nên gần gũi.
- Cho nhân vật trả giá. Giữ cỡ nhỏ quá lâu thì mệt, lớn lên giữa căn phòng chật thì làm đổ vỡ, và người khác sẽ không tin chuyện mình kể.
- Dùng sự chênh lệch để nói về con người. Người khổng lồ dễ bị sợ hãi dù hiền lành; người tí hon dễ bị coi thường dù thông minh. Đó là phần giúp truyện ở lại trong lòng người đọc.
Với các bạn nhỏ thích tưởng tượng mình bé như con kiến, một hoạt động vui là chụp ảnh đồ chơi tí hon đặt giữa bãi cỏ, khe đá, rồi kể chuyện phiêu lưu cho chúng. Không cần năng lực nào, chỉ cần đổi góc nhìn sát mặt đất là thế giới đã khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Năng lực thu nhỏ có trong thần thoại nào?
Thần thoại Ấn Độ kể về thần thông aṇimā, khả năng thu nhỏ đến cực bé, và vị thần khỉ Hanuman thu mình để vào thành Lanka. Tây Du Ký có Tôn Ngộ Không hoá nhỏ chui vào bụng đối thủ, còn truyện cổ Nhật Bản có cậu bé một tấc Issun-bōshi.
Ant-Man và Atom khác nhau ở điểm nào?
Cả hai đều thu nhỏ nhờ khoa học, nhưng Ant-Man của Marvel dùng loại hạt do nhân vật chế tạo và còn điều khiển được côn trùng, còn Atom của DC dùng vật liệu từ một ngôi sao lùn và nổi tiếng với chuyến đi vào thế giới hạ nguyên tử.
Khi thu nhỏ thì cân nặng của nhân vật đi đâu?
Mỗi truyện chọn một lời giải: giữ nguyên khối lượng, giảm theo cỡ, gửi phần dư sang một chiều không gian khác, hoặc không giải thích. Không cách nào đúng với vật lý thật, điều quan trọng là truyện dùng nhất quán một cách từ đầu đến cuối.
Người khổng lồ ngoài đời có thể tồn tại không?
Theo sinh học và cơ học, một người cao gấp mười lần bình thường mà giữ nguyên tỉ lệ cơ thể sẽ gãy xương dưới sức nặng của chính mình, vì khối lượng tăng nhanh hơn nhiều so với độ chắc của xương. Vì vậy người khổng lồ là hình tượng hư cấu.
Thánh Gióng lớn vụt có phải là năng lực phóng to không?
Có thể xếp vào nhóm này, nhưng Thánh Gióng lớn lên một lần để đánh giặc rồi bay về trời, không co giãn qua lại như các nhân vật truyện tranh. Truyền thuyết có nhiều dị bản và gắn với tín ngưỡng thờ Thánh Gióng, nên khi kể lại cần giữ giọng tôn trọng.
Làm sao kể chuyện thu nhỏ cho trẻ nhỏ mà không khiến trẻ sợ hãi?
Nên chọn những truyện có nhân vật tí hon thông minh, được bạn bè giúp đỡ, và cùng trẻ nhìn lại các đồ vật quen thuộc từ góc thấp sát mặt đất. Khi trẻ thấy sợ cảnh bị mèo hay chim đuổi, hãy nhắc rằng nhân vật luôn có cách thoát và người lớn ở ngay bên cạnh.