Dừng thời gian là năng lực làm mọi thứ xung quanh đứng yên trong khi người dùng vẫn cử động, suy nghĩ và hành động bình thường. Giọt nước lơ lửng giữa không trung, con chim treo cánh trên trời, đối thủ đông cứng giữa cú đấm: đó là những hình ảnh mà phim ảnh rất thích, vì chúng đẹp và dễ hiểu ngay. Trong các bảng xếp năng lực do người hâm mộ lập ra, dừng thời gian thường nằm ở nhóm mạnh nhất, vì về lý thuyết người dùng có thể làm bất cứ điều gì trong khi đối phương không biết gì.
Nhưng chính vì quá mạnh, năng lực này luôn được người viết gắn rất nhiều giới hạn. Và nếu nghĩ kỹ theo vật lý, một thế giới đóng băng thật sự sẽ là nơi rất khó sống. Bài này đi qua nguồn gốc ý tưởng, các kiểu dừng thời gian trong truyện, những giới hạn quen thuộc và các lỗ hổng mà người đọc tinh ý hay chỉ ra.
Từ ván cờ của tiên ông đến viên thuốc tăng tốc
Truyện cổ hiếm khi có ai dừng được thời gian, nhưng rất nhiều chuyện kể về hai cõi có thời gian trôi khác nhau. Chuyện Lạn Kha của Trung Hoa kể một người tiều phu vào núi, dừng lại xem hai người lạ đánh cờ. Ván cờ chưa xong, anh nhìn xuống thì cán rìu đã mục, về làng thì người quen đều không còn. Trong Tây Du Ký có câu nói quen thuộc rằng một ngày trên trời bằng một năm dưới hạ giới. Những câu chuyện này cho thấy người xưa đã hình dung thời gian là thứ có thể co giãn, không trôi đều mọi nơi.
Ý tưởng một người đứng giữa thế giới bất động thì phải đợi văn chương hiện đại. Truyện ngắn The New Accelerator của H. G. Wells năm 1901 kể về một loại thuốc làm người uống hoạt động nhanh gấp hàng nghìn lần. Với họ, thế giới gần như đứng yên: người đi đường như tượng, ly nước rơi chậm như lông chim. Đây thật ra không phải dừng thời gian mà là tăng tốc bản thân, nhưng cảnh tượng nhìn từ bên trong thì giống hệt.
Sự phân biệt ấy về sau trở thành hai trường phái: hoặc cả thế giới dừng lại còn người dùng được miễn, hoặc người dùng chạy nhanh tới mức thế giới gần như dừng. Hai trường phái dẫn đến những giới hạn và lỗ hổng khác nhau, như các phần sau sẽ cho thấy.
Những nhân vật dừng thời gian quen thuộc
Hiro Nakamura trong phim truyền hình Heroes (2006). Một nhân viên văn phòng người Nhật phát hiện mình dừng được thời gian, rồi về sau còn dịch chuyển qua không gian và thời gian. Sự hồn nhiên của nhân vật trước một năng lực lớn là điểm khiến khán giả nhớ lâu.
Dio trong JoJo phần Stardust Crusaders. Bộ manga của Araki Hirohiko có nhân vật phản diện dùng năng lực tên The World để dừng thời gian trong vài giây. Chính giới hạn vài giây, và việc thời lượng ấy tăng dần theo diễn biến, biến năng lực thành một cuộc đấu trí chứ không chỉ là đấu sức.
Các nhân vật siêu tốc độ. Nhiều nhân vật chạy nhanh trong truyện tranh siêu anh hùng được vẽ như đi giữa thế giới đóng băng: giọt mưa đứng yên, viên đạn trôi chậm. Đây là trường phái tăng tốc bản thân của Wells, chỉ khoác áo khác.
Thiết bị dừng thời gian trong phim hài. Một số phim dùng điều khiển từ xa hay đồng hồ đặc biệt để nhân vật dừng hoặc tua thời gian. Kiểu này thường dùng năng lực để nói chuyện đạo đức: nhân vật có thể bỏ qua những phút khó chịu, rồi nhận ra mình đã bỏ qua cả những phút quý giá.
Hai trường phái: thế giới dừng hay người dùng tăng tốc
Cùng hình ảnh mọi thứ đứng yên, nhưng hai cách giải thích dẫn tới hệ quả rất khác nhau. Người viết truyện nghiêm túc thường phải chọn rõ một bên.
| Câu hỏi | Thế giới dừng lại | Người dùng tăng tốc |
|---|---|---|
| Người dùng có già đi trong lúc đó không | Thường được bỏ qua hoặc coi như có | Có, già đi theo đồng hồ của chính mình |
| Không khí có cản trở không | Về lý, không khí cũng đứng yên như bức tường | Có, gió cản cực lớn, ma sát làm nóng |
| Chạm vào vật khác thì sao | Vật có thể không nhúc nhích, hoặc nhận lực dồn lại khi thời gian chạy tiếp | Vật bị tác động với lực rất mạnh, dễ vỡ |
| Người dùng có nhìn thấy không | Ánh sáng đứng yên nên về lý không tới được mắt | Thấy được nhưng ánh sáng tới mắt chậm lại một cách tương đối |
| Ai giải thích dễ hơn | Dễ kể, khó giải thích | Khó kể, nhưng có logic vật lý hơn |
Phần lớn tác phẩm chọn trường phái thế giới dừng vì nó cho những cảnh đẹp, rồi lặng lẽ bỏ qua các câu hỏi khó. Điều này không sai: truyện là hư cấu, và khán giả chấp nhận một số quy ước. Nhưng khi một tác phẩm tự nhận là "khoa học", những câu hỏi ấy sẽ quay lại.
Lỗ hổng vật lý: mù, ngạt và bức tường không khí
Lỗ hổng đầu tiên là thị giác. Mắt nhìn thấy được vì ánh sáng đi từ vật tới võng mạc. Nếu thời gian dừng với mọi thứ trừ người dùng, thì các hạt ánh sáng cũng dừng giữa đường. Không có ánh sáng mới đi tới mắt, người dùng về lý sẽ chìm trong bóng tối. Nhiều người hâm mộ đã chỉ ra chi tiết này, và một số tác phẩm hiếm hoi giải quyết bằng cách cho ánh sáng quanh người dùng được miễn trừ cùng họ.
Lỗ hổng thứ hai là hơi thở. Không khí là các phân tử chuyển động. Nếu chúng đứng yên hoàn toàn, phổi không kéo được không khí vào, và mỗi bước đi giống như đẩy qua một khối rắn. Nếu cho không khí quanh người dùng được chuyển động, câu hỏi tiếp theo là vùng miễn trừ rộng bao nhiêu và vì sao lại dừng đúng ở đó.
Lỗ hổng thứ ba là lực tác động. Nếu người dùng đẩy một vật đang đứng yên trong thời gian dừng, vật đó có nhúc nhích không? Có tác phẩm cho rằng vật bất động như núi, có tác phẩm cho lực "dồn lại" rồi bùng ra khi thời gian chạy tiếp. Mỗi lựa chọn đều thay đổi cách nhân vật chiến đấu. Biết những lỗ hổng này không làm truyện kém hay; nó giúp bạn nhận ra tác phẩm nào đã nghĩ tới nơi tới chốn và tác phẩm nào chỉ mượn hình ảnh.
Giới hạn hay gặp để năng lực không phá hỏng câu chuyện
Thời lượng ngắn. Vài giây, vài nhịp thở. Thời lượng ngắn biến năng lực thành công cụ chiến thuật thay vì nút giải quyết mọi chuyện.
Thời gian chờ giữa hai lần dùng. Dùng xong phải đợi mới dùng lại được. Đối thủ thông minh sẽ đếm nhịp và tấn công đúng khoảng trống ấy.
Tốn sức hoặc tuổi thọ. Mỗi giây dừng thời gian lấy đi một phần sức lực, có truyện còn cho người dùng già nhanh hơn người thường. Cái giá ấy làm năng lực mang màu bi kịch.
Không tác động được vật đang dừng. Người dùng đi lại thoải mái nhưng không gây sát thương, không lấy được đồ. Năng lực lúc đó thành công cụ quan sát, chạy trốn, chứ không phải vũ khí.
Có người miễn nhiễm. Một nhân vật khác cũng di chuyển được trong thời gian dừng, vì có năng lực tương tự hoặc vì lý do riêng. Đây là cách cổ điển để dựng một trận đấu cân sức.
Phim ảnh dựng cảnh thời gian ngừng trôi như thế nào
Trước khi có hiệu ứng máy tính, cảnh thời gian dừng trên phim thường được làm bằng cách đơn giản nhất: diễn viên đứng im hết mức có thể trong khi nhân vật chính đi lại giữa họ. Khán giả tinh mắt luôn thấy ai đó chớp mắt hay lắc lư nhẹ, và chính những sơ hở ấy trở thành chuyện vui quen thuộc của người xem phim.
Năm 1999, The Matrix phổ biến kỹ thuật thường gọi là bullet time: đặt rất nhiều máy ảnh tĩnh thành vòng cung quanh diễn viên, chụp gần như cùng lúc, rồi nối các khung hình lại để máy quay như lượn quanh một khoảnh khắc đóng băng. Cảnh viên đạn trôi chậm, nhân vật ngả người né đạn đã được bắt chước và nhại lại vô số lần. Kỹ thuật này về bản chất là trường phái tăng tốc bản thân: thời gian không dừng hẳn mà chậm lại tới mức mắt kịp theo dõi.
Ngày nay hiệu ứng số cho phép dựng những cảnh rất chi tiết: giọt nước vỡ đóng băng thành từng mảnh, tia lửa treo lơ lửng, bụi đứng yên trong ánh nắng. Người làm phim thường thêm một chi tiết nhỏ để khán giả hiểu ngay thời gian đã dừng, như một con chim treo giữa không trung hay tiếng ồn tắt hẳn. Âm thanh đột ngột biến mất là thủ pháp được dùng nhiều đến mức chỉ cần nghe im lặng, khán giả đã đoán được năng lực vừa được kích hoạt.
Vật lý thật nói gì về chuyện thời gian ngừng trôi
Trong vật lý hiện nay không có cơ chế nào làm thời gian dừng hẳn ở một vùng còn vùng bên cạnh vẫn chạy. Điều gần nhất mà thuyết tương đối mô tả là thời gian trôi chậm đi tương đối: gần một hố đen, hoặc khi chuyển động gần tốc độ ánh sáng, đồng hồ chạy chậm hơn so với người quan sát ở xa. Với người quan sát bên ngoài, một vật rơi về phía chân trời sự kiện của hố đen dường như chậm dần mãi. Nhưng với chính vật đó, thời gian vẫn trôi bình thường.
Nói cách khác, thời gian chậm hay nhanh luôn là chuyện so sánh giữa hai người quan sát, không có chiếc công tắc nào tắt thời gian cho riêng một vùng. Trường phái tăng tốc bản thân của Wells vì thế gần thực tế hơn về mặt ý tưởng, dù cơ thể người tăng tốc hàng nghìn lần sẽ gặp vấn đề nhiệt, ma sát và năng lượng không thể vượt qua.
Một câu hỏi thú vị hơn là não người cảm nhận thời gian thế nào. Nhiều người kể rằng trong khoảnh khắc nguy hiểm mọi thứ như chậm lại. Các nhà tâm lý học đã làm thí nghiệm và có kết quả gợi ý rằng đó chủ yếu là cảm giác khi nhớ lại, chứ não không thực sự xử lý nhanh hơn. Đây là phần thật duy nhất của năng lực dừng thời gian: một ảo giác của trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Năng lực dừng thời gian có mạnh nhất không?
Về lý thuyết thì rất mạnh, vì người dùng hành động khi đối phương không biết gì. Nhưng truyện thường gắn thời lượng ngắn, thời gian chờ, cái giá về sức lực hoặc có người miễn nhiễm, nên trong câu chuyện cụ thể nó không phải lúc nào cũng thắng.
Vì sao người dừng thời gian về lý sẽ không nhìn thấy gì?
Mắt thấy được nhờ ánh sáng đi tới võng mạc. Nếu mọi thứ dừng trừ người dùng thì ánh sáng cũng dừng giữa đường, không có ánh sáng mới tới mắt. Đây là lỗ hổng nhiều người hâm mộ chỉ ra, và ít tác phẩm giải thích.
Dừng thời gian khác siêu tốc độ thế nào?
Dừng thời gian là cả thế giới đứng yên còn người dùng được miễn. Siêu tốc độ là người dùng chạy nhanh tới mức thế giới gần như đứng yên. Nhìn từ bên trong giống nhau, nhưng siêu tốc độ vẫn chịu sức cản không khí và người dùng vẫn già đi theo đồng hồ của mình.
Truyện ngắn nào của H. G. Wells nói về thế giới đóng băng?
Đó là The New Accelerator, viết năm 1901, kể về loại thuốc làm người uống hoạt động nhanh gấp hàng nghìn lần nên thế giới xung quanh gần như đứng yên. Truyện thường được nhắc như tiền thân của các cảnh dừng thời gian trong phim ảnh hiện đại.
Cảm giác mọi thứ chậm lại khi gặp nguy hiểm có thật không?
Cảm giác ấy có thật với người trải qua, nhưng các thí nghiệm tâm lý học gợi ý rằng não không xử lý nhanh hơn trong khoảnh khắc đó. Cảm giác chậm lại chủ yếu đến từ cách trí nhớ ghi lại sự kiện đáng sợ với nhiều chi tiết hơn bình thường.