QuyenNang.comQuyền Năng
Không gian và thời gian

Du hành thời gian trong truyện và phim: nghịch lý ông nội và các kiểu dòng thời gian

Du hành thời gian từ truyện cổ Urashima đến cỗ máy của H. G. Wells: ba kiểu dòng thời gian, nghịch lý ông nội, vòng nhân quả và điều vật lý cho phép.

Silhouette of an elderly man walking slowly through the ancient citadel gate of Hue at dusk, long shadow on worn stone, swallows in the orange sky, seen from far behind

Du hành thời gian là năng lực, hoặc công nghệ, đưa một người về quá khứ hay tới tương lai mà không phải sống qua quãng thời gian ở giữa. Trong số mọi siêu năng lực, đây là năng lực đặt ra nhiều câu đố nhất, vì nó đụng tới chính trật tự nguyên nhân rồi mới đến kết quả. Đánh một cú thật mạnh thì chỉ làm vỡ tường; quay về quá khứ sửa một việc nhỏ có thể xoá luôn người đã quay về.

Bài này đi từ những câu chuyện cổ về người lạc vào cõi khác rồi trở về thấy cả trăm năm đã trôi qua, tới cỗ máy thời gian của văn chương hiện đại, ba kiểu dòng thời gian mà truyện và phim hay dùng, các nghịch lý nổi tiếng, và cuối cùng là điều vật lý thật sự cho phép.

Truyện cổ về người trở về khi trăm năm đã qua

Người xưa chưa nghĩ tới cỗ máy, nhưng đã kể rất nhiều chuyện về thời gian trôi khác nhau ở hai nơi. Ở Nhật Bản có Urashima Tarō, chàng đánh cá cứu một con rùa, được đưa xuống long cung dưới biển, ở lại vài ngày vui vẻ; khi trở về làng thì đã mấy trăm năm trôi qua, không ai còn nhớ tới chàng. Con số năm khác nhau giữa các bản kể, nhưng hình ảnh chiếc hộp quà mở ra làm chàng già đi trong chốc lát thì gần như bản nào cũng có.

Sử thi và truyện cổ Ấn Độ có chuyện vua Kakudmi đưa con gái lên gặp thần Brahma để hỏi chuyện chọn chồng. Chờ thần nghe nhạc xong chỉ một lát, khi trở về hạ giới thì nhiều thời đại đã qua, những người ông định gả con cho đều đã không còn. Ở Việt Nam, chuyện Từ Thức lạc vào cõi tiên rồi về quê không còn ai quen là bản kể gần gũi nhất; danh mục thần thoại Việt Nam của trang có bài riêng về câu chuyện này.

Phương Tây có Rip Van Winkle trong truyện ngắn của Washington Irving năm 1819, một người ngủ quên trên núi hai mươi năm. Tất cả những câu chuyện này đều là du hành tới tương lai một chiều: nhân vật không chọn được, không quay lại được. Chúng chạm đúng vào nỗi sợ rất người là bị thời gian bỏ lại, và đó cũng là chỗ chúng khác hẳn kiểu du hành chủ động của truyện hiện đại.

Từ cỗ máy của H. G. Wells đến chiếc xe chạy tám mươi tám dặm

Cỗ máy thời gian (1895). Tiểu thuyết của nhà văn Anh H. G. Wells là tác phẩm phổ biến ý tưởng một cỗ máy cho người lái đi tới lui trong thời gian như đi trong không gian. Wells coi thời gian là một chiều giống ba chiều dài, rộng, cao, một cách nhìn mà vài năm sau vật lý cũng đi tới theo con đường riêng của nó.

Doctor Who (từ 1963). Loạt phim truyền hình Anh có nhân vật du hành thời gian trong một cỗ máy mang hình dáng bốt điện thoại cảnh sát, bên trong rộng hơn bên ngoài. Sự kéo dài hàng chục năm của loạt phim khiến nó gần như thành bách khoa toàn thư về các kiểu nghịch lý thời gian.

Back to the Future (1985). Bộ phim có chiếc xe phải đạt tám mươi tám dặm một giờ mới nhảy được qua thời gian, và nhân vật chính lỡ làm xáo trộn chuyện gặp gỡ của bố mẹ mình. Chi tiết tấm ảnh gia đình mờ dần là hình ảnh trực quan dễ nhớ nhất về nghịch lý tự xoá mình.

Năng lực bẩm sinh thay cho máy móc. Truyện tranh và anime về sau hay cho nhân vật tự du hành bằng năng lực của cơ thể hoặc tâm trí, thường kèm giới hạn: chỉ quay về được vài phút, chỉ mang được ý thức chứ không mang được cơ thể, hoặc mỗi lần dùng tốn rất nhiều sức.

Ba kiểu dòng thời gian: sửa được, không sửa được và rẽ nhánh

Gần như mọi tác phẩm về du hành thời gian đều ngầm chọn một trong ba luật dưới đây. Biết tác phẩm đang theo luật nào là chìa khoá để không thấy nó vô lý.

KiểuLuật của câu chuyệnCảm giác mang lại
Một dòng, sửa đượcQuá khứ thay đổi thì hiện tại đổi theo, kể cả xoá người du hànhHồi hộp, sợ làm hỏng mọi thứ
Một dòng, cố địnhMọi việc nhân vật làm ở quá khứ vốn đã nằm trong lịch sử; cố sửa lại chính là nguyên nhân của điều muốn tránhĐịnh mệnh, bi kịch, những vòng khép kín
Rẽ nhánhMỗi thay đổi tạo ra một dòng thời gian mới; dòng cũ vẫn còn nguyênÍt nghịch lý hơn, nhưng mất cảm giác "sửa được sai lầm"

Kiểu cố định gắn với một nguyên tắc mà nhà vật lý Igor Novikov đề xuất từ những năm 1980, thường gọi là nguyên tắc tự nhất quán: nếu có du hành về quá khứ thì chỉ những sự kiện không tự mâu thuẫn mới xảy ra được. Kiểu rẽ nhánh thì hay được gắn, đôi khi khá dễ dãi, với cách diễn giải đa thế giới trong cơ học lượng tử. Một tác phẩm lẫn lộn hai luật trong cùng câu chuyện là lúc khán giả bắt đầu thấy "lủng".

Nghịch lý ông nội và vòng nhân quả không có điểm đầu

Nghịch lý nổi tiếng nhất là nghịch lý ông nội: bạn quay về quá khứ và ngăn ông nội mình gặp bà nội. Nếu thành công thì bố mẹ bạn không ra đời, bạn không tồn tại, vậy ai đã quay về để ngăn cản? Nếu không có ai quay về thì ông bà gặp nhau bình thường, bạn ra đời, rồi lại quay về. Câu chuyện tự cắn đuôi mình. Kiểu dòng thời gian cố định giải nghịch lý bằng cách nói rằng bạn sẽ luôn thất bại; kiểu rẽ nhánh giải bằng cách nói rằng ông bà bạn ở một dòng khác.

Nghịch lý thứ hai ít người biết tên hơn nhưng lạ hơn: vòng nhân quả, đôi khi gọi là nghịch lý tự khởi động. Giả sử một người từ tương lai mang về cho chính mình thời trẻ một cuốn sổ ghi cách chế tạo cỗ máy thời gian. Người trẻ làm theo, chế tạo xong, sau này già đi lại mang cuốn sổ về quá khứ. Câu hỏi là kiến thức trong cuốn sổ do ai nghĩ ra? Nó không có điểm bắt đầu, cứ thế tồn tại trong vòng tròn.

Hai nghịch lý này không chỉ là trò đố mẹo. Chúng là lý do khiến nhiều nhà vật lý nghi ngờ rằng du hành về quá khứ có thể bị tự nhiên ngăn cấm. Còn với người viết, chúng là kho tình huống: một nhân vật cố cứu người thân rồi phát hiện chính mình là nguyên nhân của tai nạn là kiểu cốt truyện xuất hiện đi xuất hiện lại trong nhiều nền văn hoá.

Giới hạn hay gặp của năng lực du hành thời gian

Chỉ đi một chiều. Nhiều truyện cho phép tới tương lai nhưng không cho quay về quá khứ, hoặc ngược lại. Giới hạn này tôn trọng trực giác rằng quá khứ đã khép lại.

Chỉ quay về trong một khoảng ngắn. Vài giây, vài phút, vài ngày. Năng lực nhỏ như vậy vẫn đủ làm nên những cảnh rất căng, vì nhân vật biết trước chuyện sắp xảy ra nhưng không có nhiều thời gian để chuẩn bị.

Chỉ ý thức được quay về. Nhân vật trở về sống lại trong cơ thể của chính mình lúc trẻ hơn, mang theo ký ức. Kiểu này né được chuyện hai người giống nhau gặp nhau, và rất phổ biến trong tiểu thuyết mạng châu Á.

Không được gặp chính mình. Một số tác phẩm coi việc gặp bản thân là nguy hiểm, có thể gây hỗn loạn. Đây là cách người viết khép lại những nghịch lý khó xử lý.

Cái giá về sức khoẻ, tuổi thọ, ký ức. Mỗi lần du hành làm nhân vật già đi, mất một phần ký ức, hoặc khiến người khác quên mình. Cái giá càng riêng tư thì câu chuyện càng có sức nặng.

Xem phim du hành thời gian mà không bị rối

Phim và truyện du hành thời gian nổi tiếng là khó theo dõi, nhất là khi có nhiều phiên bản của cùng một nhân vật. Vài thói quen dưới đây giúp bạn giữ được mạch mà không cần đọc trước lời giải thích của ai.

  • Xác định sớm tác phẩm theo kiểu dòng thời gian nào: sửa được, cố định hay rẽ nhánh. Thường những phút đầu đã gài sẵn câu trả lời qua cách nhân vật nói về quá khứ.
  • Gắn cho mỗi phiên bản nhân vật một dấu hiệu nhận biết riêng như vết thương, trang phục, vật mang theo. Người làm phim cũng dùng đúng những dấu hiệu này để phân biệt.
  • Ghi nhớ "điểm neo": sự kiện mà mọi dòng thời gian đều xoay quanh, ví dụ một tai nạn hay một cuộc gặp. Hầu hết các lần quay về đều nhằm vào điểm neo đó.
  • Để ý ai là người giữ ký ức khi thời gian thay đổi. Nhân vật duy nhất nhớ được cả hai phiên bản chính là người dẫn bạn đi qua câu chuyện.
  • Chấp nhận rằng một số tác phẩm cố tình để lỗ hổng. Không phải câu hỏi nào cũng cần lời giải; có phim chỉ mượn du hành thời gian để nói về tiếc nuối hay gia đình.

Phần giải thích cái kết của từng bộ phim cụ thể là việc của những trang chuyên bình phim; ở góc từ điển năng lực, điều đáng giữ lại là luật mà mỗi tác phẩm đặt ra cho năng lực của mình và việc nó có giữ đúng luật ấy tới cuối hay không.

Vật lý nói gì: đi tới tương lai là thật, quay về quá khứ là câu hỏi mở

Có một kiểu du hành thời gian đã được đo đạc thật: theo thuyết tương đối của Einstein, đồng hồ chuyển động rất nhanh hoặc ở gần vật có khối lượng lớn sẽ chạy chậm hơn so với đồng hồ đứng yên ở nơi trọng trường yếu. Hiệu ứng này nhỏ ở đời thường nhưng đủ lớn để vệ tinh định vị phải hiệu chỉnh mỗi ngày. Về nguyên tắc, một phi hành gia bay cực nhanh rồi trở về sẽ thấy Trái Đất đã trôi qua nhiều thời gian hơn đồng hồ của mình, giống Urashima một cách đáng ngạc nhiên.

Quay về quá khứ thì khác. Một số lời giải của phương trình Einstein, như mô hình vũ trụ quay của Kurt Gödel năm 1949 hay lỗ sâu được Kip Thorne và cộng sự phân tích cuối những năm 1980, về mặt toán học cho phép những đường đi khép kín trong thời gian. Nhưng chúng đòi hỏi điều kiện chưa ai biết có tồn tại không, như loại vật chất có năng lượng âm với lượng lớn. Năm 1992 Stephen Hawking đưa ra giả thuyết rằng các định luật vật lý có cơ chế ngăn du hành về quá khứ, và gọi đó là giả thuyết bảo vệ trình tự thời gian.

Hawking còn có một trò đùa nổi tiếng năm 2009: ông tổ chức một bữa tiệc đón người du hành thời gian, nhưng chỉ gửi giấy mời sau khi tiệc đã xong. Không ai đến. Ông nói đùa rằng đó là một bằng chứng nhỏ. Kết luận đúng mực hiện nay là: đi tới tương lai nhanh hơn người khác là có thật, còn đi về quá khứ chưa có bằng chứng và có thể là bất khả.

Câu hỏi thường gặp

Nghịch lý ông nội là gì?

Đó là câu đố về việc một người quay về quá khứ ngăn ông bà mình gặp nhau. Nếu thành công thì người ấy không ra đời nên không thể quay về để ngăn cản. Câu chuyện tự mâu thuẫn, và các tác phẩm giải nó bằng dòng thời gian cố định hoặc rẽ nhánh.

Tác phẩm nào phổ biến ý tưởng cỗ máy thời gian?

Tiểu thuyết Cỗ máy thời gian của H. G. Wells xuất bản năm 1895 được xem là tác phẩm phổ biến ý tưởng một cỗ máy cho người điều khiển đi tới lui trong thời gian. Trước đó đã có truyện về người lạc vào tương lai, nhưng chưa có ai lái thời gian như lái xe.

Du hành tới tương lai có thật không?

Theo nghĩa hẹp thì có. Thuyết tương đối cho biết đồng hồ chuyển động nhanh chạy chậm hơn, nên người bay cực nhanh rồi trở về sẽ già đi ít hơn người ở lại. Hiệu ứng đã được đo bằng đồng hồ nguyên tử và phải hiệu chỉnh cho vệ tinh định vị.

Dòng thời gian rẽ nhánh khác dòng thời gian cố định thế nào?

Ở dòng cố định, mọi việc người du hành làm ở quá khứ đã nằm sẵn trong lịch sử nên không sửa được gì. Ở dòng rẽ nhánh, mỗi thay đổi sinh ra một thế giới mới, dòng cũ vẫn còn. Kiểu đầu thiên về bi kịch, kiểu sau ít nghịch lý hơn.

Câu chuyện Urashima Tarō có phải là du hành thời gian không?

Có thể xem là một dạng du hành tới tương lai không chủ ý. Chàng đánh cá ở long cung vài ngày nhưng trên mặt đất đã qua mấy trăm năm, con số khác nhau tuỳ bản kể. Truyện không có cỗ máy, nhưng chạm đúng ý tưởng thời gian trôi khác nhau ở hai nơi.

Vì sao Stephen Hawking tổ chức tiệc cho người du hành thời gian?

Năm 2009 ông tổ chức một bữa tiệc và chỉ gửi giấy mời sau khi tiệc kết thúc, để chỉ người từ tương lai mới biết mà đến. Không có khách nào. Đó là một trò đùa khoa học, không phải thí nghiệm nghiêm túc, nhưng minh hoạ hay cho câu hỏi về quá khứ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138