Dịch chuyển tức thời là năng lực biến mất ở một chỗ và xuất hiện ở chỗ khác gần như ngay lập tức, không đi qua quãng đường ở giữa. Nó khác bay hay chạy thật nhanh ở đúng điểm đó: người chạy nhanh vẫn phải băng qua mọi mét đường, còn người dịch chuyển thì bỏ qua cả quãng ấy, như thể không gian bị cắt đi một đoạn. Trong tiếng Anh người ta gọi là teleportation, chữ do nhà văn Mỹ Charles Fort đặt ra năm 1931 khi ông gom chuyện lạ về đồ vật và người "tự dưng biến mất rồi hiện ra nơi khác".
Bài này đi qua bốn lớp của năng lực ấy: ý tưởng gốc trong truyện cổ phương Đông và phương Tây, cách truyện tranh và phim biến nó thành năng lực có luật, những giới hạn mà người viết hay gắn vào để nhân vật không mạnh vô lý, và điều khoa học thật sự nói về chữ "dịch chuyển lượng tử" vốn hay bị hiểu nhầm.
Phép súc địa và độn thổ: dịch chuyển trong truyện cổ phương Đông
Trước khi có chữ teleport, truyện thần tiên Trung Hoa đã có nhiều phép giúp người tu luyện đi xa trong chớp mắt. Phổ biến nhất là súc địa thành thốn, nghĩa là thu đất lại còn một tấc: người có phép không bay qua đất mà làm cho mặt đất co lại, bước một bước đã qua cả trăm dặm. Một số truyện kể gắn phép này với nhân vật Phí Trường Phòng thời Hậu Hán, người học đạo với một ông lão bán thuốc; các bản kể khác nhau ở chi tiết, nên nên đọc như truyền thuyết chứ không phải sử chép.
Tiểu thuyết Phong Thần Diễn Nghĩa đưa ra hình ảnh khác hẳn: Thổ Hành Tôn biết độn thổ, lặn vào lòng đất rồi trồi lên ở nơi khác, mỗi ngày đi được một quãng rất xa. Độn thổ không hoàn toàn "tức thời" vì vẫn có quãng đường dưới đất, nhưng với người xem thì nhân vật biến khỏi mặt đất và hiện ra ở chỗ không ai ngờ, nên cảm giác rất gần với dịch chuyển. Tây Du Ký thì có cân đẩu vân của Tôn Ngộ Không, một cú lộn nhào đi được mười vạn tám nghìn dặm; đó là di chuyển cực nhanh hơn là dịch chuyển, nhưng nó cho thấy người xưa đã mơ về việc xoá khoảng cách từ rất lâu.
Điểm chung của các phép này là chúng gắn với tu luyện, với đạo hạnh: muốn đi xa trong chớp mắt thì phải trả bằng nhiều năm khổ học. Ý tưởng "năng lực lớn đi kèm công phu lớn" về sau được truyện tiên hiệp và truyện tranh hiện đại kế thừa gần như nguyên vẹn.
Truyện tranh và phim biến dịch chuyển thành năng lực có luật
Nightcrawler của X-Men. Nhân vật dị nhân này ra mắt năm 1975 trong ấn phẩm Giant-Size X-Men số 1, do Len Wein và Dave Cockrum tạo ra. Mỗi lần dịch chuyển, anh để lại tiếng nổ nhỏ và mùi lưu huỳnh, và các bản truyện thường cho rằng anh khó nhảy tới nơi mình chưa thấy hoặc không hình dung rõ. Chính những chi tiết nhỏ ấy làm năng lực có "cảm giác vật lý" thay vì phép màu trơn tru.
Máy dịch chuyển trong Star Trek. Loạt phim khoa học viễn tưởng ra mắt năm 1966 dùng máy chuyển người từ tàu xuống mặt hành tinh. Thiết bị này một phần sinh ra vì lý do sản xuất: quay cảnh tàu hạ cánh tốn kém hơn nhiều so với cảnh người hoá thành ánh sáng rồi hiện ra. Từ đó, dịch chuyển bằng máy thành hình mẫu quen thuộc trong khoa học viễn tưởng.
Con ruồi (The Fly). Bản phim năm 1958 và bản làm lại năm 1986 đều xoay quanh một nhà khoa học tự thử buồng dịch chuyển và bị trộn lẫn với một con ruồi lọt vào. Đây là ví dụ điển hình cho kiểu truyện coi dịch chuyển là thứ nguy hiểm, có thể làm sai lệch chính cơ thể người dùng.
Jumper. Tiểu thuyết của Steven Gould năm 1992, được chuyển thể thành phim năm 2008, kể về một thiếu niên phát hiện mình nhảy được tới bất kỳ nơi nào từng nhìn kỹ. Luật "phải biết rõ nơi đến" xuất hiện lại ở đây, cho thấy đó gần như là quy ước chung của thể loại.
Các kiểu dịch chuyển hay gặp trong truyện
Không phải năng lực dịch chuyển nào cũng giống nhau. Người đọc truyện, xem phim nhiều sẽ nhận ra khoảng năm kiểu chính, mỗi kiểu kéo theo một cách kể chuyện khác.
| Kiểu | Cách hoạt động | Hệ quả cho câu chuyện |
|---|---|---|
| Nhảy theo tầm nhìn | Chỉ tới được nơi đang nhìn thấy | Hợp cảnh hành động, né đòn, vượt chướng ngại |
| Nhảy theo ký ức | Tới được nơi từng đến hoặc nhớ rõ | Nhân vật phải "đi thật" một lần trước, tạo lý do cho hành trình |
| Nhảy theo dấu mốc | Cần một vật đánh dấu, một ký hiệu, một đồng đội làm mốc | Kẻ thù có thể phá mốc, gài bẫy ở mốc |
| Máy hoặc buồng dịch chuyển | Cần thiết bị ở một hoặc cả hai đầu | Năng lực thuộc về công nghệ, ai cũng dùng được nếu có máy |
| Hoán đổi vị trí | Đổi chỗ với một người hoặc vật khác | Luôn có thứ bị kéo về chỗ cũ, dễ gây tình huống bất ngờ |
Kiểu năng lực quyết định nhịp truyện. Nhảy theo tầm nhìn cho những cảnh đánh nhau nhanh, chớp nhoáng; nhảy theo ký ức biến bản đồ thành một phần của cốt truyện, vì nơi nào nhân vật chưa đến thì vẫn là vùng cấm. Kiểu hoán đổi vị trí thì thú vị ở chỗ nó tôn trọng một luật bảo toàn ngầm: không gì tự dưng xuất hiện, chỉ có thứ đổi chỗ.
Giới hạn và cái giá: vì sao người dịch chuyển không đi đâu cũng được
Phải biết rõ nơi đến. Đây là giới hạn phổ biến nhất. Nó vừa hợp lý về cảm giác, vừa giải quyết vấn đề lớn của người viết: nếu nhân vật đi đâu cũng được thì mọi cuộc truy đuổi, mọi lần giam giữ đều vô nghĩa.
Nguy cơ hiện ra trong vật rắn. Nhiều truyện để nhân vật sợ nhất là hiện ra giữa bức tường, trong thân cây hay trùng với người khác. Nỗi sợ ấy buộc nhân vật dịch chuyển cẩn thận, chỉ nhảy tới chỗ trống, và tạo ra những khoảnh khắc căng thẳng khi buộc phải nhảy mù.
Mang theo được bao nhiêu. Có nhân vật chỉ mang được quần áo trên người, có nhân vật mang theo được một hai người nắm tay, càng mang nhiều càng mệt. Giới hạn trọng lượng là cách đơn giản để năng lực không thành phương tiện chở hàng vô hạn.
Kiệt sức, choáng, mất phương hướng. Mỗi cú nhảy tốn sức, nhảy liên tục thì đau đầu, buồn nôn. Cái giá này cho người viết một đồng hồ đếm ngược tự nhiên trong cảnh hành động.
Dấu vết để lại. Tiếng nổ, mùi, ánh sáng, gợn không khí ở điểm đến: những dấu hiệu này cho phép đối thủ đoán được nhân vật vừa đi đâu, nên người dịch chuyển không bao giờ hoàn toàn vô hình.
Bài toán bản sao: người hiện ra có còn là bạn
Câu hỏi triết học nổi tiếng nhất quanh dịch chuyển không nằm ở chỗ làm được hay không, mà ở chỗ: nếu một cỗ máy quét cơ thể bạn đến từng nguyên tử, phá huỷ bản gốc rồi dựng lại một bản giống hệt ở nơi khác, thì người bước ra có phải là bạn không. Bản ấy có cùng ký ức, cùng tính cách, tin chắc rằng mình vừa đi một chuyến. Nhưng người bước vào buồng thì đã bị tháo rời.
Nhà triết học Anh Derek Parfit đã dùng một thí nghiệm tưởng tượng gần như thế để bàn về bản sắc cá nhân: điều gì làm nên bản sắc một người qua thời gian, là cơ thể, là ký ức hay là sự nối tiếp của ý thức. Câu hỏi càng gai góc khi cỗ máy trục trặc và không phá huỷ bản gốc, để lại hai người cùng nhận mình là thật. Nhiều truyện khoa học viễn tưởng khai thác đúng khe hở này để làm nên những tình huống rùng mình.
Với người đọc truyện, phân biệt hai kiểu là đủ: kiểu di chuyển thật, nơi chính cơ thể bạn đi qua một đường tắt nào đó, và kiểu sao chép rồi xoá, nơi thứ đi qua chỉ là thông tin. Truyện tranh siêu anh hùng thường ngầm chọn kiểu đầu để tránh câu hỏi đáng sợ kia, còn khoa học viễn tưởng nghiêm túc hay chọn kiểu sau vì nó gần với cách khoa học nghĩ hơn.
Dịch chuyển lượng tử là gì và vì sao chưa chở được người
Mỗi khi báo chí đưa tin "các nhà khoa học dịch chuyển tức thời thành công", điều được dịch chuyển không phải vật chất mà là trạng thái lượng tử của một hạt, ví dụ trạng thái phân cực của một hạt ánh sáng. Ý tưởng được nhóm của Charles Bennett đề xuất năm 1993, và các thí nghiệm đầu tiên được công bố năm 1997. Từ đó tới nay khoảng cách đã tăng lên rất nhiều, có thí nghiệm giữa mặt đất và vệ tinh cách nhau hơn một nghìn ki-lô-mét.
Có ba điều cần nhớ. Thứ nhất, hạt gốc mất trạng thái của nó trong quá trình, nên đây giống kiểu "sao chép rồi xoá" ở mục trên hơn là di chuyển thật. Thứ hai, quá trình cần một kênh thông tin bình thường, đi không nhanh hơn ánh sáng, nên không có chuyện truyền tin vượt tốc độ ánh sáng. Thứ ba, mô tả đầy đủ trạng thái của một cơ thể người là khối thông tin vượt xa mọi khả năng đo đạc và lưu trữ hiện có, nên dịch chuyển người vẫn hoàn toàn là hư cấu.
Nói ngắn gọn: khoa học có một hiện tượng thật mang tên dịch chuyển, nhưng nó phục vụ truyền thông tin lượng tử và máy tính lượng tử, không phải chuyên chở. Phần bàn sâu hơn về các thí nghiệm này nằm ở danh mục khoa học năng lực của trang; ở đây chỉ cần tách bạch đâu là truyện, đâu là thật.
Nhận ra năng lực dịch chuyển được viết tốt hay dở
Khi đọc một bộ truyện hoặc xem một bộ phim có nhân vật dịch chuyển, bạn có thể dùng vài câu hỏi sau để đánh giá người viết có kiểm soát được năng lực mình tạo ra không.
- Năng lực có luật rõ từ sớm không, hay luật mới xuất hiện đúng lúc nhân vật cần thoát hiểm?
- Nhân vật có lúc thất bại vì chính giới hạn của năng lực không? Năng lực không bao giờ hụt là năng lực nhạt.
- Vì sao nhân vật không dùng dịch chuyển để giải quyết mọi vấn đề? Nếu truyện không trả lời được, người xem sẽ tự hỏi.
- Đối thủ có cách đối phó không, như khoá không gian, gài bẫy ở điểm đến, hay đánh vào lúc nhân vật mệt?
- Năng lực có gắn với tính cách không? Một người thích trốn chạy có năng lực dịch chuyển kể nên câu chuyện khác hẳn một người lính dùng nó để cứu đồng đội.
Một năng lực được viết tốt thường làm câu chuyện khó hơn cho nhân vật chứ không dễ hơn. Dịch chuyển là ví dụ rõ: càng mạnh, người viết càng phải nghĩ nhiều cách để thế giới vẫn còn chỗ nguy hiểm. Nếu bạn đang tự viết truyện, danh mục tự xây hệ năng lực của trang có bài riêng về cách đặt giới hạn.
Câu hỏi thường gặp
Dịch chuyển tức thời khác siêu tốc độ ở điểm nào?
Người có siêu tốc độ vẫn đi qua từng mét đường, chỉ là rất nhanh, nên có thể bị chặn giữa đường. Người dịch chuyển bỏ qua quãng ở giữa, biến mất ở điểm đầu rồi hiện ra ở điểm cuối, nên vật cản ở giữa thường không có tác dụng.
Chữ teleport do ai đặt ra?
Chữ teleportation được nhà văn Mỹ Charles Fort dùng trong cuốn sách năm 1931 khi ông sưu tầm các chuyện lạ về đồ vật, người tự dưng xuất hiện nơi khác. Sau đó khoa học viễn tưởng và truyện tranh dùng chữ này rộng rãi cho năng lực dịch chuyển.
Dịch chuyển lượng tử có chở được đồ vật hay con người không?
Không. Thứ được dịch chuyển trong các thí nghiệm là trạng thái lượng tử của hạt, không phải bản thân hạt hay vật chất. Quá trình còn cần kênh thông tin thông thường nên không nhanh hơn ánh sáng, và việc áp dụng cho cơ thể người vẫn là hư cấu.
Vì sao nhân vật dịch chuyển trong truyện hay phải nhìn thấy nơi đến?
Đây là giới hạn người viết đặt ra để năng lực không mạnh vô lý. Nếu nhân vật đi được mọi nơi, truy đuổi hay giam giữ mất ý nghĩa. Luật phải thấy hoặc phải nhớ rõ nơi đến cũng giải thích hợp lý vì sao nhân vật không nhảy thẳng vào kho báu của đối thủ.
Súc địa thành thốn nghĩa là gì?
Đó là tên một phép thuật trong truyện thần tiên Trung Hoa, nghĩa đen là thu đất lại còn một tấc. Người có phép làm mặt đất co lại nên một bước đi được rất xa. Đây là truyền thuyết với nhiều dị bản, được truyện tiên hiệp hiện đại dùng lại.