Cổng không gian là một lối đi nối hai nơi cách xa nhau, có khi là hai thế giới khác nhau, để người bước qua ở phía này lập tức có mặt ở phía bên kia. Khác với dịch chuyển tức thời, nơi người dùng tự biến mất rồi hiện ra, cổng là một vật thể hoặc một vùng tồn tại trong không gian: người ta nhìn thấy nó, đứng trước nó, chọn bước vào hay không. Chính vì có hình dạng, cổng thường được canh giữ, đánh cắp, phong ấn, và trở thành trung tâm của cả một câu chuyện.
Bài này đi từ những cây cầu và cửa động trong thần thoại, qua tủ áo và hang thỏ của văn học thiếu nhi, tới những vòng cổng kim loại trong khoa học viễn tưởng. Phần cuối nói về lỗ sâu, khái niệm vật lý thường được gọi là phiên bản khoa học của cổng không gian.
Cầu vồng, gò tiên và cửa động: cổng trong thần thoại
Thần thoại Bắc Âu hình dung vũ trụ gồm chín thế giới nối với nhau quanh cây thế giới Yggdrasil. Thế giới của các vị thần nối với thế giới loài người bằng cầu vồng Bifröst, có thần Heimdall canh giữ ngày đêm. Đây là một trong những hình ảnh cổng không gian sớm và rõ nhất: một lối đi cố định, có người gác, và việc nó bị phá vỡ báo hiệu ngày tận thế trong thần thoại.
Truyện dân gian Celt ở Ireland và Scotland kể về những gò đất cổ là cửa vào thế giới của người tiên. Ai lạc vào đó dự một bữa tiệc, tưởng chỉ một đêm, trở ra thì nhiều năm đã qua. Cổng ở đây gắn với thời gian trôi khác nhau giữa hai thế giới, giống những câu chuyện về cõi tiên ở phương Đông. Truyện Từ Thức của Việt Nam cũng có cửa động mở ra cõi tiên, và bài về thần thoại Việt Nam trên trang bàn kỹ hơn câu chuyện ấy.
Điểm chung của các cổng thần thoại là chúng không do con người tạo ra. Cổng có sẵn, ở những nơi đặc biệt như núi, hang, gò đất, mặt nước, và chỉ mở vào thời điểm nhất định hoặc cho người được chọn. Ý tưởng con người tự tạo cổng phải đợi tới khoa học viễn tưởng.
Tủ áo, hang thỏ và vòng cổng kim loại: cổng trong văn học và phim
Alice ở xứ sở thần tiên (1865). Lewis Carroll đưa cô bé Alice rơi xuống hang thỏ, rồi ở phần sau bước qua tấm gương, để vào những thế giới vận hành theo luật kỳ quặc. Cổng ở đây là cửa vào giấc mơ và trò chữ nghĩa nhiều hơn là một nơi chốn có thật.
Biên niên sử Narnia (từ 1950). Trong truyện của C. S. Lewis, bốn anh chị em bước vào một chiếc tủ áo và đi ra ở xứ Narnia. Hình ảnh cổng nằm trong đồ vật bình thường của gia đình làm nên sức hút lâu bền, vì đứa trẻ nào cũng từng mở tủ và tưởng tượng.
Stargate (1994). Bộ phim và các loạt phim tiếp theo xoay quanh một vòng cổng cổ xưa nối với nhiều hành tinh. Phải quay đúng tổ hợp ký hiệu mới mở được đường tới một nơi cụ thể, tức là cổng có "địa chỉ", một ý tưởng về sau rất nhiều tác phẩm học theo.
Cổng tự mở bằng phép thuật. Bản điện ảnh Doctor Strange của Marvel cho các pháp sư vẽ vòng tròn lửa trong không trung để mở cổng tới bất kỳ đâu. Đây là kiểu cổng do người dùng tạo ra, gần với dịch chuyển hơn, nhưng vẫn giữ hình ảnh một khung cửa nhìn xuyên được sang phía bên kia.
Thể loại isekai trong manga, anime. Rất nhiều truyện Nhật Bản bắt đầu bằng việc nhân vật bị đưa sang một thế giới khác qua một cánh cổng, một vòng tròn ma thuật hay một tai nạn. Cổng trong thể loại này thường chỉ là điểm xuất phát, ít khi được giải thích kỹ.
Phân loại cổng: cố định hay tự mở, một chiều hay hai chiều
Cổng không gian trong truyện có thể xếp theo vài trục đơn giản. Mỗi lựa chọn kéo theo một kiểu tình tiết khác nhau.
| Trục phân loại | Lựa chọn | Kéo theo tình tiết gì |
|---|---|---|
| Ai tạo ra | Có sẵn trong tự nhiên hoặc do người dựng | Có sẵn thì phải tìm, do người dựng thì phải chế tạo, xin phép, trả giá |
| Vị trí | Cố định một chỗ hoặc mở được ở bất kỳ đâu | Cổng cố định sinh ra chuyện canh gác, chiếm giữ; cổng tự mở cho phép truy đuổi |
| Chiều đi | Một chiều hoặc hai chiều | Cổng một chiều tạo tình huống mắc kẹt, phải tìm đường khác về |
| Thời điểm mở | Lúc nào cũng mở hoặc chỉ mở theo chu kỳ | Chu kỳ tạo đồng hồ đếm ngược: phải qua trước khi cổng đóng |
| Ai được qua | Ai cũng qua được hoặc chỉ người được chọn | Người được chọn mang gánh nặng định mệnh, kẻ không được chọn tìm cách lách |
Kết hợp các trục này là cách nhanh để nhận ra vai trò của cổng trong một câu chuyện. Một cổng cố định, hai chiều, ai cũng qua được biến thành con đường thương mại hay chiến tranh. Một cổng một chiều, mở theo chu kỳ, chỉ dành cho người được chọn thì gần như chắc chắn là khởi đầu của một hành trình trở về.
Luật đi qua cổng: động lượng, ánh sáng và những gì bị cắt đôi
Khi nghĩ kỹ, cổng không gian đặt ra những câu hỏi vật lý khá thú vị. Câu hỏi đầu tiên là động lượng: nếu bạn rơi từ trên cao vào một cổng nằm dưới đất và đi ra ở một cổng dựng trên tường, bạn có bay ngang ra với tốc độ của cú rơi không? Phần lớn tác phẩm ngầm trả lời là có, vật giữ nguyên tốc độ khi qua cổng, và đó là nền tảng của rất nhiều câu đố trong khoa học viễn tưởng.
Câu hỏi thứ hai là nhìn xuyên qua cổng. Nếu ánh sáng đi qua được thì người đứng ở phía này nhìn thấy cảnh phía bên kia như nhìn qua cửa sổ, và ngược lại người phía bên kia cũng nhìn thấy mình. Cổng như thế vừa là lối đi vừa là ô cửa do thám, và một số truyện để đối thủ lợi dụng chính điều đó.
Câu hỏi thứ ba khá rùng mình: chuyện gì xảy ra nếu cổng đóng lại khi một vật mới đi qua một nửa? Nhiều tác phẩm dùng cổng đóng như một lưỡi dao sắc tuyệt đối, cắt đôi mọi thứ. Đây là lý do nhân vật trong truyện luôn vội vàng nhảy qua trước khi cổng thu hẹp. Một tác phẩm có luật rõ cho ba câu hỏi này thường có những cảnh hành động sáng tạo hơn hẳn tác phẩm chỉ dùng cổng như cánh cửa trang trí.
Truyền tống trận và bí cảnh: cổng trong tiểu thuyết tiên hiệp
Độc giả Việt Nam quen với tiểu thuyết mạng Trung Quốc sẽ nhận ra hai dạng cổng rất phổ biến trong thể loại tiên hiệp, huyền huyễn. Dạng thứ nhất là truyền tống trận: một trận pháp khắc trên mặt đất hoặc trên đá, được kích hoạt bằng linh thạch hay linh lực, đưa người đứng bên trong tới một trận pháp khác ở xa. Truyền tống trận giống mạng lưới ga tàu: có trận nhỏ trong thành, trận lớn nối các vùng đất, và chi phí tăng theo khoảng cách.
Dạng thứ hai là bí cảnh: một không gian riêng tách khỏi thế giới chính, cửa vào chỉ mở theo chu kỳ, có khi hàng chục năm một lần, và thường giới hạn tu vi của người được vào. Bí cảnh là cách người viết dựng một cuộc phiêu lưu có hạn giờ, có luật, có phần thưởng, đồng thời tập trung nhiều nhân vật vào một chỗ để xảy ra va chạm.
Điều đáng chú ý là cả hai dạng đều được viết như hạ tầng của thế giới truyện, không phải năng lực của một người. Chúng có chủ quản, có người canh, có phí qua lại, có lúc hỏng hóc. Cách nhìn cổng như một thứ hạ tầng như vậy làm thế giới truyện có vẻ vận hành thật, và là ý tưởng mà người tự viết truyện có thể học: thay vì cho nhân vật tự mở cổng tuỳ thích, hãy hỏi ai xây cổng, ai được dùng, và điều gì xảy ra khi cổng bị chiếm.
Lỗ sâu: phiên bản khoa học của cổng không gian
Năm 1935, Albert Einstein và Nathan Rosen mô tả một cấu trúc toán học trong thuyết tương đối rộng nối hai vùng không thời gian với nhau, về sau thường được gọi là cầu Einstein Rosen. Từ đó, cái tên lỗ sâu, hay lỗ giun, chỉ những "đường tắt" giả thuyết xuyên qua không thời gian. Hình ảnh quen thuộc để giải thích là tờ giấy gấp đôi: thay vì đi dọc mặt giấy từ điểm này sang điểm kia, ta chọc một lỗ xuyên qua hai lớp.
Vấn đề là cầu Einstein Rosen ban đầu không đi qua được: nó đóng lại quá nhanh, ngay cả ánh sáng cũng không kịp băng qua. Cuối những năm 1980, Kip Thorne và cộng sự phân tích điều kiện để một lỗ sâu có thể đi qua được, và kết luận rằng cần một loại vật chất kỳ lạ có năng lượng âm để giữ miệng lỗ mở. Chưa ai biết loại vật chất đó có tồn tại với lượng đủ lớn hay không.
Vì thế lỗ sâu hiện vẫn là một lời giải toán học, chưa có quan sát nào xác nhận chúng có trong tự nhiên. Khoa học viễn tưởng dùng lỗ sâu rất nhiều vì nó cho cổng không gian một lớp áo nghe có cơ sở, nhưng người đọc nên nhớ ranh giới: phương trình cho phép không có nghĩa là tự nhiên đã làm.
Một lời nhắc an toàn: tủ kín không phải cổng sang Narnia
Cảnh bước vào tủ áo rồi lạc sang một thế giới khác rất hấp dẫn với trẻ nhỏ. Người lớn nên lưu ý vài điều thực tế, vì trẻ thích chui vào những chỗ kín để chơi trốn tìm hay "tìm cổng".
- Tủ lạnh cũ, rương gỗ, hòm đựng đồ, cốp xe có thể đóng sập và không mở được từ bên trong; trong không gian kín, trẻ có thể thiếu không khí rất nhanh.
- Đồ đạc cũ không dùng nữa nên tháo cửa hoặc khoá lại trước khi để ở kho, sân, bãi đất trống.
- Hang động, cống thoát nước, giếng cạn không phải nơi để trẻ tự đi khám phá, dù trong phim đó là lối vào thế giới thần tiên.
- Có thể dựng một "cổng" an toàn ngay trong nhà: một khung cửa trang trí bằng vải, một góc đọc sách có rèm, để trẻ bước qua và kể tiếp câu chuyện của mình.
Những lời nhắc này không nhằm làm trẻ sợ truyện. Ngược lại, khi được người lớn đồng hành, trẻ học được rằng câu chuyện có thể dẫn đi rất xa trong tưởng tượng, còn cơ thể thì cần ở nơi an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Cổng không gian khác dịch chuyển tức thời thế nào?
Cổng là một vật thể hoặc một vùng tồn tại trong không gian, người ta nhìn thấy và bước qua nó, ai đi qua cũng tới được phía bên kia. Dịch chuyển là năng lực của chính người dùng, biến mất ở chỗ này rồi hiện ra ở chỗ khác mà không cần lối đi nào.
Cầu Bifröst trong thần thoại Bắc Âu là gì?
Đó là cây cầu cầu vồng nối thế giới của các vị thần với thế giới loài người, có thần Heimdall canh giữ. Trong thần thoại Bắc Âu, việc cầu bị phá vỡ gắn với những biến cố cuối cùng của thế giới, và đây là một hình ảnh cổng không gian cổ nhất.
Lỗ sâu có thật không?
Lỗ sâu là lời giải toán học của thuyết tương đối rộng, chưa có quan sát nào xác nhận chúng tồn tại. Phân tích cho thấy muốn giữ một lỗ sâu mở để đi qua cần loại vật chất có năng lượng âm với lượng lớn, mà chưa ai biết có tồn tại hay không.
Vì sao trong truyện vật đi qua cổng vẫn giữ nguyên tốc độ?
Vì đa số tác phẩm ngầm coi cổng chỉ nối hai vị trí, không làm thay đổi chuyển động của vật. Rơi vào cổng với tốc độ lớn thì ra phía bên kia cũng với tốc độ ấy, và nhiều câu đố trong khoa học viễn tưởng được xây trên chính quy ước này.
Isekai là gì?
Isekai là tên một thể loại truyện và phim hoạt hình Nhật Bản, nghĩa là thế giới khác. Nhân vật thường bị đưa sang một thế giới mới qua cổng, vòng tròn ma thuật hoặc một tai nạn, rồi câu chuyện xoay quanh cuộc sống ở thế giới ấy. Cổng thường chỉ là điểm xuất phát.