Niệm lực, tiếng Anh là telekinesis hay psychokinesis, là năng lực dùng ý nghĩ để làm đồ vật chuyển động, nhấc lên, bẻ cong hay vỡ ra mà không chạm vào chúng. Trong truyện, năng lực này trải từ việc khẽ đẩy một chiếc cốc trên bàn tới nâng bổng cả con tàu khỏi đầm lầy, và nó là một trong những siêu năng lực dễ hình dung nhất trên màn ảnh vì chỉ cần một bàn tay giơ ra và một vật bay lên.
Niệm lực như trong truyện là năng lực hư cấu. Gần một thế kỷ thí nghiệm chưa đưa ra kết quả nào được giới khoa học công nhận. Thứ có thật và đang tiến bộ nhanh là các thiết bị đọc tín hiệu não để điều khiển máy móc, nhưng chúng cần dây dẫn, cảm biến và nhiều tháng luyện tập, khác hẳn một ý nghĩ vô hình chạm vào đồ vật. Bài này đi qua cả truyện lẫn phòng thí nghiệm.
Bốn cấp độ niệm lực hay gặp trong truyện
Đẩy và kéo vật nhỏ. Cấp nhập môn: lật trang sách, đẩy chiếc thìa, làm rung cánh cửa. Truyện hay dùng cấp này cho giai đoạn nhân vật mới phát hiện năng lực, khi mọi thứ còn chập chờn và thường chỉ xảy ra lúc cảm xúc dâng cao như giận dữ hay sợ hãi. Cách kể này cho người đọc thấy năng lực gắn với tâm trạng, chưa nghe theo lý trí.
Nâng và giữ vật lớn. Nhân vật nhấc được người, xe cộ, tảng đá và giữ chúng lơ lửng. Ở cấp này, truyện bắt đầu cho thấy sự gắng sức: mồ hôi, run tay, chảy máu mũi. Trọng lượng của vật trở thành thước đo sức mạnh, nên người viết có sẵn một thang để tăng độ khó qua từng trận.
Điều khiển tinh vi. Thay vì dùng sức lớn, nhân vật điều khiển nhiều vật nhỏ cùng lúc hoặc tác động rất chính xác: mở ổ khoá từ bên trong, xoay từng bánh răng, gỡ quả bom. Cấp này thường được coi là khó hơn cả nhấc xe, vì đòi hỏi tập trung chứ không chỉ sức mạnh.
Tác động lên cấp phân tử. Ở mức cao nhất, một số truyện cho niệm lực tách vật chất, đẩy các phân tử chuyển động nhanh để tạo nhiệt, hoặc tạo lá chắn bằng không khí nén. Đây là chỗ niệm lực bắt đầu chồng lấn với năng lực điều khiển nguyên tố, và người viết phải tự đặt ranh giới để nhân vật không trở nên toàn năng.
Gốc gác: phép thuật cổ, thần thông và chữ telekinesis
Ý tưởng làm vật chuyển động không cần chạm tay có mặt trong nhiều truyền thống cổ, nhưng hầu như luôn gắn với một nguồn khác ngoài ý nghĩ trần: thần chú, gậy phép, bùa, hay sự trợ giúp của thần linh. Phù thuỷ trong truyện dân gian châu Âu làm chổi bay, cối xay tự quay nhờ phép; các đạo sĩ trong tiểu thuyết thần ma Trung Hoa vung tay áo là núi bay, kiếm tự rời vỏ. Văn hoá nhà Phật có khái niệm thần thông, trong đó có những năng lực như đi qua vách đá hay biến hoá vật thể, được kể như thành quả của tu tập lâu dài và luôn đi kèm lời răn không phô diễn. Khi nhắc đến các truyền thống này, nên hiểu đó là kinh điển và truyện kể, được trình bày với sự tôn trọng, không phải lời khẳng định có thể kiểm chứng.
Chữ telekinesis được ghép từ tiếng Hy Lạp, nghĩa là chuyển động ở xa, và xuất hiện vào cuối thế kỷ XIX trong giới nghiên cứu hiện tượng lạ ở châu Âu, khi các buổi gọi hồn với bàn tự xoay, tự nhấc đang thịnh hành. Chữ psychokinesis, nhấn vào phần tâm trí, được dùng rộng từ những năm 1930. Trong tiếng Việt, cộng đồng đọc truyện thường gọi là niệm lực, ý niệm lực hoặc gọi thẳng là điều khiển vật bằng ý nghĩ. Cách gọi niệm lực mượn chữ Hán, nghe hợp với truyện võ hiệp và tu tiên, còn cách gọi mô tả thì dễ hiểu với người mới đọc.
Truyện tranh, phim và tiểu thuyết khai thác niệm lực ra sao
Các ví dụ dưới đây chỉ nêu ở mức sự thật phổ biến để thấy mỗi tác phẩm dùng cùng một năng lực cho những mục đích kể chuyện khác nhau, không kể chi tiết cốt truyện.
- Tiểu thuyết Carrie của Stephen King (1974) dùng niệm lực như ẩn dụ cho cơn giận bị dồn nén của một cô gái bị bắt nạt. Năng lực ở đây không phải món quà mà là thứ bộc phát khi con người bị đẩy tới giới hạn.
- Jean Grey trong truyện tranh X-Men (nhóm ra mắt năm 1963) vừa có niệm lực vừa có thần giao cách cảm. Nhân vật này cho thấy kiểu năng lực có thể lớn dần tới mức chính người mang nó không kiểm soát được.
- Matilda trong tiểu thuyết thiếu nhi cùng tên của Roald Dahl (1988) dùng ý nghĩ đẩy đổ một cốc nước, rồi luyện dần. Năng lực ở đây là phép ẩn dụ cho trí thông minh của một đứa trẻ bị người lớn coi thường.
- Thần lực của các hiệp sĩ Jedi trong Star Wars (phim đầu ra mắt năm 1977) gồm cả việc nhấc vật bằng ý nghĩ, và có một ý rất hay: kích thước vật không quan trọng, điều quan trọng là niềm tin của người dùng.
- Eleven trong loạt phim Stranger Things (2016) chảy máu mũi mỗi khi dùng sức mạnh, một dấu hiệu thị giác ngắn gọn cho cái giá mà người xem hiểu ngay.
Đặt cạnh nhau, có thể thấy niệm lực hiếm khi chỉ là một năng lực để đánh nhau. Nó thường được giao cho trẻ em và thiếu niên, những người chưa có quyền lực ngoài đời, để nói về sức mạnh nội tâm bị kìm nén và nỗi sợ khi sức mạnh ấy thoát ra.
Giới hạn và cái giá: sợi dây buộc niệm lực
Bảng dưới gom các kiểu giới hạn truyện hay dùng để niệm lực không biến nhân vật thành bất khả chiến bại, kèm tác dụng với câu chuyện.
| Giới hạn hoặc cái giá | Ví dụ cách thể hiện | Tác dụng với câu chuyện |
|---|---|---|
| Phải nhìn thấy vật | Vật khuất sau tường, trong túi kín thì không tác động được | Đối thủ có cách phòng thủ: che chắn, tắt đèn |
| Trọng lượng tối đa | Nhấc được người nhưng không nhấc được xe tải | Có thang sức mạnh rõ để tăng độ khó qua từng trận |
| Hao tổn thể lực | Đau đầu, chảy máu mũi, ngất sau khi dùng mạnh | Mỗi lần dùng là một quyết định có giá |
| Phụ thuộc cảm xúc | Chỉ hiệu quả khi tức giận hoặc sợ hãi | Nhân vật phải học làm chủ cảm xúc, tạo hành trình trưởng thành |
| Không tác động lên sinh vật sống | Đẩy được đồ vật nhưng không bóp được người | Giữ năng lực ở mức không thể giết người dễ dàng |
| Phản lực | Đẩy vật nặng thì chính mình bị đẩy lùi | Tạo cảm giác vật lý thật, khán giả tin hơn |
Giới hạn phản lực đáng để ý: nếu ý nghĩ tác dụng một lực lên vật thì theo định luật ba Newton phải có lực ngược lại, và vài tác phẩm khéo léo cho nhân vật trượt lùi khi đẩy vật nặng. Chi tiết nhỏ ấy làm năng lực có trọng lượng, khiến cảnh hành động thuyết phục hơn hẳn.
Khoa học đã thử: xúc xắc, máy phát số ngẫu nhiên và chiếc thìa bị uốn
Từ những năm 1930, một nhóm nghiên cứu ở Mỹ cho người tham gia tập trung ý nghĩ vào một mặt xúc xắc rồi gieo hàng nghìn lần, xem mặt đó có ra nhiều hơn xác suất không. Các báo cáo ban đầu nói có chênh lệch nhỏ, nhưng giới phê bình chỉ ra hàng loạt kẽ hở: xúc xắc không đều, cách ghi chép, việc chỉ công bố loạt thí nghiệm thành công. Khi điều kiện được siết chặt hơn, chênh lệch nhỏ dần.
Về sau, xúc xắc được thay bằng máy phát số ngẫu nhiên dùng hiện tượng vật lý, người tham gia cố gắng làm máy nghiêng về một phía. Một phòng thí nghiệm tại một đại học lớn ở Mỹ chạy chương trình kiểu này gần ba mươi năm rồi đóng cửa năm 2007. Họ báo cáo các lệch rất nhỏ, nhưng những nhóm khác cố lặp lại thì không thu được kết quả tương tự. Trong khoa học, một hiệu ứng không lặp lại được ở nơi khác không thể coi là đã chứng minh.
Còn các màn uốn thìa, làm đồng hồ dừng trên sân khấu và truyền hình từng gây xôn xao nhiều nước. Các ảo thuật gia chuyên nghiệp đã nhiều lần biểu diễn lại y hệt bằng kỹ thuật thuần tay nghề: thìa được bẻ yếu trước, đánh lạc hướng ánh nhìn, lợi dụng góc máy quay. Điều này không chứng minh mọi người biểu diễn đều gian lận, nhưng cho thấy những gì mắt thấy trên sân khấu chưa phải bằng chứng.
Cánh tay robot nối với não: thứ gần niệm lực nhất ngoài đời
Thứ khoa học đạt được thật là giao diện não máy: cảm biến đặt trên da đầu hoặc cấy vào vỏ não ghi lại tín hiệu điện khi người dùng định cử động, rồi máy tính dịch các tín hiệu ấy thành lệnh cho con trỏ, xe lăn hay cánh tay robot. Khoảng năm 2012, các nhà nghiên cứu công bố trường hợp một phụ nữ bị liệt tứ chi dùng cánh tay robot nối với bộ cảm biến cấy trong não để tự đưa cốc lên uống, lần đầu sau nhiều năm. Từ đó, lĩnh vực này tiến khá nhanh, chủ yếu phục vụ người khuyết tật vận động.
Tuy nhiên, điểm khác với niệm lực trong truyện là căn bản. Không có lực vô hình nào bay từ đầu người tới đồ vật; tín hiệu đi qua dây dẫn hoặc sóng vô tuyến, máy phải được huấn luyện riêng cho từng người, người dùng phải tập nhiều tuần, và cử động vẫn chậm, kém chính xác hơn bàn tay thật. Nói cách khác, máy đọc ý định vận động rồi tự làm, chứ ý nghĩ không trực tiếp tác động lên vật chất. Biết rõ điều này giúp bạn đọc tin tức về "điều khiển bằng ý nghĩ" mà không hiểu nhầm thành siêu năng lực.
Vì sao đôi khi ta thấy đồ vật "tự động"
Hiệu ứng ý vận. Từ giữa thế kỷ XIX, các nhà sinh lý học đã mô tả hiện tượng cơ thể cử động rất nhỏ theo ý nghĩ mà người đó không hề nhận ra. Đây là lời giải cho chiếc bàn xoay trong các buổi gọi hồn, con lắc treo trên tay tự đung đưa hay que dò nước tự chúc xuống: tay người cầm đang chuyển động, chỉ là quá nhỏ để họ cảm thấy.
Rung động và luồng gió. Cánh cửa tự mở, tờ giấy khẽ lật thường do chênh lệch áp suất khi có cửa khác mở, xe tải chạy qua, hay máy lạnh thổi. Trong căn phòng yên tĩnh, những chuyển động nhỏ này dễ bị gán cho nguyên nhân bí ẩn.
Kỳ vọng và trí nhớ chọn lọc. Khi tin mình có năng lực, ta nhớ rõ lần xúc xắc ra đúng mặt đã nghĩ và quên hàng chục lần trượt. Kiểm tra bằng cách ghi chép đầy đủ mọi lần thử, thường sẽ thấy kết quả không khác may rủi.
Câu hỏi thường gặp
Niệm lực có thật không?
Theo hiểu biết khoa học hiện nay, chưa có bằng chứng vững nào cho thấy con người dùng ý nghĩ trực tiếp làm vật chuyển động. Các thí nghiệm với xúc xắc và máy phát số ngẫu nhiên không lặp lại được ở các nhóm độc lập. Niệm lực trong truyện là năng lực hư cấu.
Niệm lực và thần giao cách cảm khác nhau thế nào?
Niệm lực tác động lên vật chất: nhấc, đẩy, bẻ cong đồ vật. Thần giao cách cảm là truyền và nhận ý nghĩ giữa hai bộ óc. Nhiều nhân vật truyện tranh có cả hai, nên người đọc hay gộp chung, nhưng về cách xây năng lực thì đây là hai thứ riêng.
Người liệt điều khiển cánh tay robot bằng ý nghĩ có phải là niệm lực không?
Không. Thiết bị ghi tín hiệu điện của não khi người dùng định cử động, máy tính dịch thành lệnh rồi điều khiển cánh tay robot qua dây dẫn hoặc sóng vô tuyến. Đó là kỹ thuật y sinh, cần cảm biến và luyện tập, không có lực vô hình nào từ đầu người tới đồ vật.
Vì sao nhân vật có niệm lực trong phim hay chảy máu mũi?
Đó là cách thể hiện cái giá của năng lực bằng hình ảnh ngắn gọn: người xem lập tức hiểu nhân vật đang gắng sức quá mức. Về mặt kể chuyện, chi tiết này giúp mỗi lần dùng năng lực có rủi ro, không phải phép màu miễn phí.
Trẻ em tập "niệm lực" theo phim có nguy hiểm không?
Ngồi tập trung nhìn một chiếc lá thì vô hại, nhưng không nên để trẻ bắt chước những cảnh nguy hiểm đi kèm như leo cao, đứng gần lửa hay chạm vào đồ điện để "thử sức". Cha mẹ có thể cùng con xem phim và giải thích phần nào là kỹ xảo, phần nào là đời thật.
Uốn thìa bằng ý nghĩ trên sân khấu là thế nào?
Các ảo thuật gia đã biểu diễn lại màn này nhiều lần bằng kỹ thuật tay: thìa được làm yếu từ trước, khán giả bị đánh lạc hướng ánh nhìn, góc máy quay được chọn kỹ. Xem như một tiết mục ảo thuật để thưởng thức thì hợp lý hơn coi đó là bằng chứng năng lực.