QuyenNang.comQuyền Năng
Năng lực tâm trí

Năng lực đọc ý nghĩ: từ tha tâm thông đến máy giải mã não, đâu là hư cấu

Đọc ý nghĩ trong thần thoại, tiểu thuyết và phim; vì sao người "đọc vị" trên sân khấu trông như đọc được ý bạn, và máy quét não thật sự giải mã được tới đâu.

Close-up of a young woman and a man playing Chinese chess at a street-side table in Hanoi under a banyan tree, faces turned away, warm late afternoon light

Đọc ý nghĩ là năng lực biết được người khác đang nghĩ gì mà họ không nói ra, không ra dấu, và thường cũng không hề hay biết mình đang bị đọc. Khác với thần giao cách cảm vốn là trao đổi hai chiều, đọc ý nghĩ là một chiều, và chính sự một chiều ấy làm nó vừa hấp dẫn vừa đáng sợ trong truyện.

Ngoài đời, không có ai đọc được ý nghĩ theo nghĩa đen; năng lực này là hư cấu. Nhưng có ba thứ thật dễ bị nhầm với nó: khả năng đoán ý người khác mà ai cũng có, những kỹ thuật "đọc vị" của nghệ sĩ biểu diễn, và các máy giải mã tín hiệu não trong phòng thí nghiệm. Hiểu ba thứ này giúp bạn thưởng thức truyện tốt hơn và tỉnh táo hơn trước lời quảng cáo.

Đọc ý nghĩ trong thần thoại và kinh điển phương Đông

Ý tưởng có người nhìn thấu lòng người xuất hiện trong nhiều truyền thống. Trong kinh điển Phật giáo, tha tâm thông, tức khả năng biết tâm người khác, được kể là một trong sáu loại thần thông mà người tu tập thiền định sâu có thể đạt tới, cùng với thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông và các loại khác. Đây là nội dung thuộc giáo lý và truyền thống tu tập, được nhiều người kính trọng; bài này chỉ nhắc như một nguồn gốc văn hoá của ý tưởng, không bàn đúng sai về mặt tín ngưỡng.

Văn học Trung Hoa cổ cũng nhiều nhân vật đoán được lòng người. Trong Tây Du Ký, có những đoạn Tôn Ngộ Không hay các vị thần nhìn ra ý đồ của yêu quái đang giả dạng, nhưng thường là nhờ con mắt tinh tường chứ không phải nghe trực tiếp ý nghĩ. Sự khác biệt này đáng để ý: truyện cổ thường đề cao sự sáng suốt nhìn ra bản chất, còn khái niệm "nghe thấy từng câu trong đầu người khác" là sản phẩm rõ nét hơn của tiểu thuyết và truyện tranh hiện đại.

Trong ngôn ngữ đời thường của người Việt có những câu như "biết tỏng bụng dạ", "đi guốc trong bụng". Chúng nói về sự hiểu người do quen biết lâu, quan sát kỹ, không phải về một năng lực siêu nhiên. Chính kinh nghiệm đời thường này là mảnh đất để truyện viễn tưởng phóng đại lên thành siêu năng lực.

Tiểu thuyết và phim biến đọc ý nghĩ thành chất liệu kể chuyện

Các ví dụ dưới đây nêu ở mức sự thật phổ biến, để thấy cùng một năng lực có thể phục vụ những thể loại khác nhau.

  • Tình cảm lãng mạn: trong tiểu thuyết Chạng vạng của Stephenie Meyer (2005), nhân vật ma cà rồng Edward đọc được ý nghĩ của mọi người trừ cô gái anh yêu. Ngoại lệ duy nhất đó là động cơ của cả câu chuyện, vì với anh cô là người duy nhất phải tìm hiểu như người bình thường.
  • Trinh thám, giật gân: loạt tiểu thuyết về Sookie Stackhouse của Charlaine Harris xây nhân vật cô phục vụ quán ăn nghe được ý nghĩ người xung quanh. Năng lực giúp cô lần ra manh mối nhưng cũng khiến cô khó có một cuộc sống bình thường.
  • Hài: nhiều manga và phim truyền hình cho nhân vật nghe được ý nghĩ thật của người đối diện, tạo khoảng cách buồn cười giữa câu nói lịch sự và suy nghĩ thật.
  • Phản diện đáng sợ: một kẻ thù đọc được mọi ý định thì gần như không thể bị đánh úp. Truyện thường xử lý bằng cách cho nhân vật chính hành động theo bản năng, không kịp nghĩ, hoặc nghĩ lung tung để gây nhiễu.

Có một quy luật ngầm: người viết giỏi hiếm khi để năng lực đọc ý nghĩ hoạt động hoàn hảo. Luôn có một người không đọc được, một lúc đọc sai, hoặc một điều nhân vật đọc được nhưng hiểu lệch. Ý nghĩ con người vốn rối, đầy câu bỏ dở và cảm xúc trái chiều, nên ngay cả trong truyện, "nghe thấy" chưa chắc đã "hiểu".

Người "đọc vị" trên sân khấu làm thế nào

Đọc lạnh. Nghệ sĩ nói những câu nghe như rất riêng nhưng thật ra đúng với rất nhiều người, rồi quan sát phản ứng để điều chỉnh. Người xem nhớ những câu trúng và quên những câu trật, nên cuối buổi có cảm giác bị đọc thấu.

Hiệu ứng Barnum. Năm 1949, nhà tâm lý học Bertram Forer cho sinh viên đọc một bản "phân tích tính cách" mà thật ra ai cũng nhận cùng một bản. Phần đông chấm bản ấy rất khớp với mình. Những câu như "bạn có nhiều năng lực chưa dùng tới" hay "đôi khi bạn hướng ngoại, đôi khi lại cần ở một mình" khớp với gần như mọi người.

Ép chọn và dẫn dắt. Bằng cách đặt câu hỏi, sắp xếp lựa chọn và đánh lạc hướng, nghệ sĩ khiến người xem tưởng mình tự chọn trong khi thật ra đã được dẫn tới một đáp án định sẵn.

Thông tin thu trước. Có những màn biểu diễn dựa vào thông tin khán giả vô tình để lộ trước đó, qua trò chuyện ở sảnh hay qua mạng xã hội. Đây là lý do nên cẩn thận khi ai đó "đoán trúng" chi tiết riêng của bạn.

Nghệ sĩ trung thực thì nói rõ. Nhiều nghệ sĩ biểu diễn loại hình này nói thẳng với khán giả rằng họ dùng tâm lý học, quan sát và kỹ thuật sân khấu, không có năng lực siêu nhiên. Cách nói rõ đó làm tiết mục đáng nể hơn chứ không kém đi.

Ai cũng "đọc ý nghĩ" mỗi ngày: thuyết tâm trí

Tâm lý học có một khái niệm gọi là thuyết tâm trí: khả năng hiểu rằng người khác có suy nghĩ, niềm tin, mong muốn riêng, có thể khác với mình, và dùng hiểu biết đó để đoán họ sẽ làm gì. Đây là năng lực bình thường của con người, phát triển dần trong những năm đầu đời. Một thí nghiệm kinh điển là bài Sally – Anne do Simon Baron-Cohen, Alan Leslie và Uta Frith công bố năm 1985: trẻ xem hai con búp bê, một con cất bi vào giỏ rồi đi ra, con kia lén chuyển bi sang hộp. Câu hỏi là khi quay lại, con thứ nhất sẽ tìm bi ở đâu. Trẻ hiểu được rằng búp bê kia vẫn tin bi ở trong giỏ là đã biết người khác có thể mang một niềm tin sai.

Mỗi ngày bạn dùng năng lực này liên tục: nhìn sếp cau mày là đoán bản báo cáo có vấn đề, thấy bạn im lặng khác thường là đoán bạn đang buồn. Nhưng nó là suy đoán, và suy đoán có thể sai. Các nhà trị liệu nhận thức gọi một lỗi suy nghĩ phổ biến là "đọc ý nghĩ" theo nghĩa xấu: tin chắc người khác đang chê mình dù họ chưa nói gì. Khi đó, thứ ta tưởng là đọc được thật ra là nỗi lo của chính ta phản chiếu lên người khác.

Ở góc này, siêu năng lực đọc ý nghĩ trong truyện là phiên bản được phóng đại đến mức không bao giờ sai của một thứ con người làm hằng ngày một cách vụng về. Có lẽ vì vậy mà người đọc thấy nó vừa quen vừa mê: ai cũng từng ước biết chắc người kia thật sự nghĩ gì.

Máy giải mã não và máy phát hiện nói dối: làm được gì, không làm được gì

Những năm gần đây báo chí hay dùng cụm "máy đọc ý nghĩ" cho các nghiên cứu thần kinh. Bảng dưới tách điều đã làm được ra khỏi điều thường bị thổi phồng.

Công nghệĐã làm đượcChưa làm được hoặc có giới hạn lớn
Giải mã ngôn ngữ bằng chụp cộng hưởng từ chức năngNăm 2023, nhóm nghiên cứu ở Đại học Texas tại Austin công bố bộ giải mã tái tạo được ý chính của câu chuyện người tham gia đang nghe hoặc tưởng tượngPhải huấn luyện riêng cho từng người qua nhiều giờ nằm trong máy; dùng cho người khác thì không chạy; người tham gia chủ động nghĩ việc khác là làm hỏng kết quả
Giao diện não – máy cấy điện cựcGiúp người liệt điều khiển con trỏ, cánh tay máy, hoặc chuyển ý định nói thành chữCần phẫu thuật, chỉ giải mã tín hiệu vận động hay lời nói mà người đó chủ động tạo ra
Máy phát hiện nói dối (đa ký)Đo nhịp tim, huyết áp, nhịp thở, mồ hôi khi trả lời câu hỏiĐo mức căng thẳng chứ không đo sự nói dối; báo cáo năm 2003 của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Mỹ đánh giá cơ sở khoa học yếu
Đọc vi biểu cảm khuôn mặtNhận ra biểu cảm thoáng qua trong điều kiện quay phim chậmBằng chứng dùng để phát hiện nói dối trong đời thật còn rất hạn chế

Điểm chung: mọi công nghệ thật đều cần người tham gia đồng ý, cần máy lớn, và chỉ giải mã được một lớp rất mỏng của hoạt động não. Không có thiết bị nào chĩa từ xa vào một người lạ và nghe được dòng suy nghĩ của họ.

Quyền riêng tư của ý nghĩ: câu hỏi thật từ một năng lực hư cấu

Dù máy giải mã còn thô, giới luật học và đạo đức sinh học đã bắt đầu bàn câu hỏi mà truyện viễn tưởng đặt ra từ lâu: ý nghĩ có phải là vùng riêng tư cuối cùng không ai được xâm phạm? Năm 2021, Chile trở thành một trong những nước đầu tiên sửa hiến pháp để đề cập tới việc bảo vệ hoạt động và dữ liệu thần kinh. Các tổ chức quốc tế cũng đã thảo luận khuyến nghị về đạo đức của công nghệ thần kinh.

Câu hỏi này không còn xa vời khi các thiết bị đeo đầu đo sóng não dành cho người tiêu dùng đã có mặt, dùng để theo dõi mức tập trung hay giấc ngủ. Dữ liệu đó tuy không chứa câu chữ trong đầu bạn nhưng vẫn là thông tin nhạy cảm về trạng thái của bạn. Nếu có dùng, bạn nên đọc kỹ điều khoản xem dữ liệu được lưu ở đâu, chia sẻ cho ai, và có xoá được không.

Truyện về đọc ý nghĩ hay nhất thường không hỏi "làm sao đọc được" mà hỏi "đọc được rồi thì sao". Một nhân vật biết hết ý nghĩ người khác phải chọn: nói ra hay giữ im lặng, lợi dụng hay tôn trọng. Đó cũng là câu hỏi mà xã hội sẽ phải trả lời với công nghệ thật, dù nó còn kém xa trong truyện.

Câu hỏi thường gặp

Có cách nào luyện để đọc được ý nghĩ người khác không?

Không có cách luyện nào giúp nghe được ý nghĩ theo nghĩa đen. Điều luyện được là khả năng quan sát và lắng nghe: để ý giọng nói, cử chỉ, hoàn cảnh, và hỏi lại khi chưa chắc. Kỹ năng này giúp hiểu người tốt hơn, nhưng vẫn là suy đoán có thể sai, không phải năng lực siêu nhiên.

Thầy bói đoán trúng chuyện riêng là nhờ đọc ý nghĩ sao?

Những lần đoán trúng thường đến từ đọc lạnh, câu nói chung chung ai cũng thấy đúng, quan sát phản ứng, hoặc thông tin đã lộ trước. Người nghe nhớ câu trúng, quên câu trật. Nếu cuộc trò chuyện dẫn tới việc trả tiền hay ra quyết định lớn, bạn nên dừng lại và kiểm chứng.

Máy giải mã não năm 2023 có đọc trộm được suy nghĩ của người lạ không?

Không. Theo chính nhóm nghiên cứu, bộ giải mã phải được huấn luyện riêng cho từng người trong nhiều giờ, cần người đó hợp tác nằm trong máy chụp, và kết quả hỏng khi người tham gia chủ động nghĩ sang việc khác. Đây là công cụ nghiên cứu, không phải thiết bị theo dõi.

Tha tâm thông trong kinh điển có giống năng lực của nhân vật truyện tranh không?

Hai thứ thuộc hai bối cảnh khác nhau. Tha tâm thông được kể trong truyền thống tu tập như một kết quả của thiền định, gắn với giáo lý và đạo đức. Năng lực đọc ý nghĩ trong truyện tranh là sáng tác giải trí. Bài này nhắc tới khái niệm tín ngưỡng với sự tôn trọng, không so sánh hơn kém.

Vì sao nhiều truyện cho nhân vật đọc ý nghĩ không đọc được một người duy nhất?

Ngoại lệ đó tạo ra động cơ kể chuyện: người duy nhất không đọc được trở thành bí ẩn, đối thủ đáng gờm hoặc người đặc biệt cần tìm hiểu. Nó cũng giữ cho năng lực không giải quyết hết mọi xung đột, vốn là điều làm câu chuyện mất sức hút.

Thiết bị đo sóng não bán trên thị trường có đọc được ý nghĩ không?

Không. Các thiết bị đeo đầu cho người tiêu dùng đo hoạt động điện chung của não, chủ yếu để ước lượng mức thư giãn, tập trung hay giai đoạn ngủ. Chúng không giải mã được câu chữ hay hình ảnh trong đầu. Dữ liệu này vẫn nên được bảo vệ như thông tin cá nhân nhạy cảm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138