Năng lực thấy trước tương lai, còn gọi là tiên tri hay tiền nhận thức, là khả năng biết điều sẽ xảy ra trước khi nó xảy ra, qua thị kiến, giấc mơ, linh cảm hoặc những hình ảnh hiện lên trong đầu. Trong truyện, nó có thể chỉ là cảm giác bất an mơ hồ, hoặc mạnh tới mức nhìn thấy hàng triệu nhánh tương lai cùng lúc.
Năng lực này là hư cấu: chưa có thí nghiệm nào chứng minh con người biết trước được sự kiện ngẫu nhiên trong tương lai. Một nghiên cứu từng gây chấn động năm 2011 đã không được các phòng thí nghiệm khác lặp lại, và chính cuộc tranh cãi quanh nó lại giúp khoa học tâm lý tự sửa mình. Bài này đi qua cách truyện xây năng lực, những nghịch lý nó kéo theo, và vì sao ai cũng từng có cảm giác "biết ngay mà".
Các dạng thấy trước tương lai thường gặp
Linh cảm. Nhân vật không thấy gì cụ thể, chỉ có cảm giác chuyện chẳng lành khiến họ đổi ý vào phút chót. Dạng này dễ dùng trong truyện kinh dị và giật gân vì không cần giải thích nhiều.
Giấc mơ báo trước. Tương lai hiện ra trong mơ, thường dưới dạng hình ảnh tượng trưng cần giải mã. Sự mơ hồ của giấc mơ là cách tự nhiên để năng lực không quá chính xác.
Thị kiến khi chạm vào. Nhân vật chạm vào một người hay đồ vật thì thấy những gì sẽ xảy ra với người đó. Điều kiện chạm giúp người viết kiểm soát khi nào năng lực bật lên.
Nhìn trước vài giây. Hay gặp trong truyện hành động: nhân vật thấy trước đòn đánh sắp tới vài giây, đủ để né. Năng lực hẹp nhưng rất hợp với cảnh đối đầu.
Thấy nhiều nhánh. Dạng mạnh nhất: thấy nhiều khả năng tương lai tuỳ theo lựa chọn, và tìm con đường dẫn tới kết quả mong muốn. Dạng này buộc người viết phải xác định rõ thế giới của mình vận hành theo kiểu dòng thời gian nào.
Nhìn lại quá khứ. Năng lực anh em, gọi là hậu nhận thức: chạm vào đồ vật thì thấy chuyện đã xảy ra với nó. Truyện trinh thám rất ưa dạng này vì nó biến nhân vật thành người tìm manh mối đặc biệt.
Gốc gác: đền Delphi, các nữ thần số mệnh và sấm truyền
Ở Hy Lạp cổ đại, đền thờ thần Apollo ở Delphi là nơi người ta tìm tới để hỏi về tương lai, qua lời của nữ tư tế gọi là Pythia. Đây là một thiết chế có thật trong lịch sử, có ảnh hưởng tới cả quyết định của các thành bang. Lời sấm Delphi nổi tiếng vì nước đôi. Nhà sử học Herodotus kể vua Croesus xứ Lydia hỏi có nên đánh Ba Tư không và được trả lời rằng nếu đánh, ông sẽ làm sụp đổ một đế chế lớn; đế chế sụp đổ hoá ra là của chính ông. Câu chuyện, dù có thể đã được kể lại theo hướng có tính răn dạy, cho thấy một đặc điểm còn nguyên tới truyện hiện đại: lời tiên tri hay luôn có hai cách hiểu.
Thần thoại Bắc Âu có ba nữ thần Norn dệt số phận bên gốc cây thế giới, còn thần thoại Hy Lạp có nàng Cassandra được ban khả năng thấy trước nhưng bị nguyền không ai tin. Ở Việt Nam, dân gian lưu truyền nhiều câu sấm gắn với tên Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585). Giới nghiên cứu lưu ý rằng nhiều câu được gán cho ông là do người đời sau thêm vào, có nhiều dị bản khác nhau, và thường được diễn giải sau khi sự việc đã xảy ra. Nhắc tới ông là nhắc tới một nhân vật văn hoá được kính trọng, một nhà thơ, nhà giáo lớn, chứ không phải để khẳng định khả năng tiên tri.
Từ các nguồn cổ, có thể thấy hai cách nhìn về tương lai: số mệnh đã dệt sẵn không đổi được, và lời cảnh báo để con người tránh được. Truyện hiện đại thừa hưởng cả hai và thường để nhân vật giằng co giữa chúng.
Tiểu thuyết và phim dùng năng lực này ra sao
Các tác phẩm dưới đây nêu ở mức sự thật phổ biến, không kể chi tiết cốt truyện hay cái kết.
- Truyện ngắn The Minority Report của Philip K. Dick (1956), về sau thành phim năm 2002, đặt ra một hệ thống bắt người trước khi họ phạm tội dựa trên thị kiến của những người thấy trước. Câu hỏi trung tâm là có được trừng phạt một người vì điều họ chưa làm không.
- Tiểu thuyết Xứ Cát (Dune) của Frank Herbert (1965) cho nhân vật chính khả năng nhìn thấy các nhánh tương lai, và biến năng lực đó thành chiếc bẫy: càng thấy rõ, nhân vật càng thấy mình bị cuốn vào con đường không muốn đi.
- Tiểu thuyết The Dead Zone của Stephen King (1979) xây năng lực thấy trước qua cái chạm tay, và đặt nhân vật trước một quyết định đạo đức khi thấy trước tai hoạ.
- Loạt phim Final Destination (từ năm 2000) dùng một linh cảm báo trước tai nạn làm điểm khởi đầu, rồi đặt ra ý tưởng rằng thoát được một lần chưa chắc đã thoát hẳn.
- Nhân vật Alice Cullen trong loạt Chạng vạng thấy tương lai nhưng hình ảnh thay đổi theo quyết định của người khác. Đây là cách gọn gàng để năng lực mạnh mà không làm mọi thứ thành định sẵn.
Mỗi tác phẩm chọn một cách trả lời câu hỏi "tương lai có đổi được không". Chọn khác thì cả câu chuyện vận hành khác, vì vậy năng lực tiên tri thật ra là một quyết định về luật của thế giới truyện, không chỉ là năng lực của một nhân vật.
Ba kiểu dòng thời gian và hệ quả với năng lực tiên tri
Người viết truyện về thấy trước tương lai phải chọn một trong ba mô hình dưới đây, hoặc pha trộn có chủ đích. Bài về du hành thời gian của trang bàn sâu các nghịch lý; ở đây chỉ xét tác động lên năng lực thấy trước.
| Mô hình | Tương lai thấy được | Hệ quả với câu chuyện |
|---|---|---|
| Cố định, tự nhất quán | Chắc chắn xảy ra; mọi cố gắng thay đổi rốt cuộc lại góp phần làm nó xảy ra | Bi kịch kiểu Hy Lạp; nhân vật vùng vẫy trong số mệnh. Nhà vật lý Igor Novikov từng nêu một nguyên lý tự nhất quán tương tự cho bài toán du hành thời gian |
| Rẽ nhánh | Một trong nhiều khả năng; hành động hôm nay chọn nhánh nào thành hiện thực | Nhân vật có sức mạnh lựa chọn; câu chuyện thành cuộc đua tìm nhánh tốt |
| Xác suất, mờ | Hình ảnh mờ, không đầy đủ, càng xa càng kém chính xác | Giữ được bất ngờ; nhân vật có thể hiểu sai điều mình thấy |
Lỗi hay gặp ở truyện non tay là đổi mô hình giữa chừng mà không giải thích: chương này nói tương lai không đổi được, chương sau nhân vật lại đổi được vì cốt truyện cần. Người đọc tinh ý sẽ thấy hụt hẫng vì luật chơi của thế giới bị phá vỡ.
Cái giá của việc biết trước
Lời nguyền của Cassandra là hình mẫu cho một cái giá kinh điển: biết mà không ai tin. Nhưng truyện hiện đại còn khai thác nhiều cái giá khác. Có nhân vật biết trước cái chết của người thân mà không ngăn được, mang gánh nặng ấy một mình. Có nhân vật thấy trước mọi chuyện nên đời sống mất hết bất ngờ, niềm vui cũng nhạt đi vì đã biết trước. Có nhân vật dựa vào thị kiến tới mức không dám quyết định gì khi năng lực im lặng.
Cái giá tinh tế nhất là lời tiên tri tự hoàn thành: chính việc biết trước khiến nhân vật hành động theo cách dẫn tới điều đã thấy. Bi kịch Oedipus là ví dụ nổi tiếng; trong khoa học xã hội, khái niệm này được nhà xã hội học Robert K. Merton gọi tên năm 1948 để mô tả những niềm tin tự làm mình thành sự thật, như tin đồn ngân hàng sắp vỡ khiến người gửi tiền ồ ạt rút tiền và ngân hàng vỡ thật.
Chính vì nhiều tầng cái giá như vậy, năng lực thấy trước tương lai là một trong những năng lực giàu chiều sâu tâm lý nhất. Nó đặt câu hỏi về tự do ý chí: nếu tương lai đã được thấy, ta còn lựa chọn thật không, hay chỉ đang diễn lại một kịch bản viết sẵn?
Khoa học kiểm tra: thí nghiệm "cảm nhận tương lai" năm 2011
Năm 2011, nhà tâm lý học Daryl Bem ở Đại học Cornell công bố trên một tạp chí tâm lý học xã hội uy tín bài báo gồm chín thí nghiệm với hơn một nghìn người tham gia, cho rằng người ta có thể bị ảnh hưởng bởi sự kiện chưa xảy ra. Một ví dụ: người tham gia nhớ tốt hơn những từ mà sau đó họ mới được cho ôn lại, như thể việc ôn tập ở tương lai giúp trí nhớ ở hiện tại. Kết quả thống kê trong bài vượt mức thường dùng để công bố.
Năm 2012, Stuart Ritchie, Richard Wiseman và Christopher French lặp lại chính thí nghiệm về trí nhớ đó ở ba phòng thí nghiệm và không thấy hiệu ứng. Nhiều nhóm khác cũng không lặp lại được. Điều đáng chú ý là bài báo của Bem dùng những phương pháp thống kê khá phổ biến thời đó. Nếu những phương pháp ấy cho ra một kết quả mà phần lớn nhà khoa học tin là không thể, thì vấn đề có thể nằm ở chính cách làm khoa học. Cuộc tranh luận này góp phần vào làn sóng tự xét lại của tâm lý học, thường gọi là khủng hoảng tái lập, kéo theo các thực hành như đăng ký trước kế hoạch phân tích và công bố cả kết quả âm tính.
Như vậy, nghiên cứu nổi tiếng nhất ủng hộ khả năng thấy trước tương lai rốt cuộc lại để lại di sản lớn nhất ở chỗ khác: nó giúp khoa học siết chặt quy trình. Với câu hỏi con người có biết trước được tương lai không, câu trả lời hiện nay vẫn là chưa có bằng chứng đáng tin cậy.
Vì sao ai cũng từng có cảm giác "biết ngay mà"
Nhớ chọn lọc. Bạn linh cảm hàng trăm lần trong đời, phần lớn không thành, và bạn quên. Lần hiếm hoi trùng khớp thì đáng nhớ nên được kể đi kể lại.
Luật số rất lớn. Hai nhà thống kê Persi Diaconis và Frederick Mosteller viết năm 1989 rằng với một tập đủ lớn, chuyện cực kỳ hiếm gần như chắc chắn xảy ra với ai đó. Hàng triệu người mơ mỗi đêm; việc vài giấc mơ trùng với sự kiện hôm sau là điều thống kê dự đoán được.
Thiên kiến nhận thức muộn. Sau khi biết kết quả, người ta có xu hướng tin rằng mình đã đoán được từ trước. Baruch Fischhoff mô tả hiện tượng này trong các nghiên cứu giữa thập niên 1970.
Não là cỗ máy dự đoán. Đây là phần có thật và thú vị: não liên tục đoán điều sắp xảy ra dựa trên kinh nghiệm. Vận động viên cầu lông giỏi đọc được hướng cầu từ tư thế đối thủ trước khi cầu rời vợt. Đó là dự đoán dựa trên dấu hiệu, không phải thấy trước.
Dự báo có xác suất. Cách loài người thật sự nhìn trước là dự báo dựa trên dữ liệu, như dự báo thời tiết: không bao giờ chắc chắn, luôn kèm xác suất, và được kiểm tra lại sau mỗi lần dự báo. Đó là "năng lực tiên tri" duy nhất có bằng chứng.
Câu hỏi thường gặp
Giấc mơ thấy trước sự việc có phải là tiên tri không?
Chưa có bằng chứng cho điều đó. Mỗi đêm mỗi người mơ nhiều giấc, và với hàng triệu người, việc một số giấc mơ trùng với sự kiện sau đó là điều xác suất dự đoán được. Ta nhớ giấc mơ trùng và quên hàng nghìn giấc không trùng, nên dễ có cảm giác mình đã thấy trước.
Vì sao lời tiên tri trong truyện cổ thường mơ hồ?
Lời nói nước đôi khó bị chứng minh sai, nên được lưu truyền lâu. Trong truyện, sự mơ hồ còn là công cụ kể chuyện: nhân vật hiểu sai lời tiên tri, và chính cách hiểu sai đó tạo ra cú ngoặt. Đền Delphi ở Hy Lạp cổ nổi tiếng với kiểu lời sấm có hai cách hiểu.
Thí nghiệm của Daryl Bem sai ở đâu?
Các nhà phê bình chỉ ra rằng bài báo dùng những lựa chọn phân tích linh hoạt, có thể vô tình làm kết quả trông có ý nghĩa thống kê. Quan trọng hơn, các phòng thí nghiệm độc lập lặp lại không thấy hiệu ứng. Một kết quả không lặp lại được thì không thể xem là bằng chứng.
Có thể vừa thấy trước tương lai vừa thay đổi nó không?
Trong truyện, điều này tuỳ người viết chọn mô hình dòng thời gian. Với mô hình rẽ nhánh, nhân vật thấy một khả năng và có thể tránh nó. Với mô hình cố định, mọi cố gắng thay đổi rốt cuộc lại dẫn tới điều đã thấy. Điều quan trọng là giữ nhất quán suốt câu chuyện.
Nhìn trước vài giây trong truyện hành động có gần với khả năng nào ngoài đời không?
Gần nhất là khả năng đọc tình huống của người có kinh nghiệm: thủ môn đoán hướng sút từ tư thế người sút, vận động viên đọc đường bóng trước khi đối thủ ra đòn. Đây là dự đoán từ dấu hiệu thấy được và luyện tập lâu năm, không phải nhìn thấy tương lai.
Có nên tin người tự nhận biết trước tương lai để quyết định việc lớn không?
Không nên dựa vào lời ai đó tự nhận biết trước để quyết định chuyện sức khoẻ, tiền bạc, hôn nhân hay pháp lý. Những quyết định đó cần thông tin kiểm chứng được và ý kiến của người có chuyên môn. Đọc truyện về tiên tri để giải trí thì hoàn toàn thoải mái.