Điều khiển kim loại là năng lực uốn, nâng, nắn hình hay xé toạc sắt thép bằng ý chí; trong truyện hiện đại, nó thường được giải thích là điều khiển từ trường, và vì thế mạnh hay yếu tuỳ vào việc xung quanh có bao nhiêu kim loại. Đây là nguyên tố trẻ nhất trong danh sách. Thần thoại cổ có thần lửa, thần nước, thần gió từ rất sớm, nhưng kim loại chỉ trở thành nhân vật khi con người biết luyện đồng, luyện sắt, và chỉ trở thành siêu năng lực khi thế giới đầy xe cộ, cầu thép, nhà cao tầng.
Bài này đi qua thần rèn trong thần thoại, chỗ đứng của Kim trong Ngũ hành phương Đông, hai cách kể nổi tiếng nhất trong truyện tranh và hoạt hình, rồi đến câu hỏi hay bị bỏ qua: kim loại nào thật sự bị nam châm hút. Cuối bài là vài lưu ý an toàn cho các bạn nhỏ thích nghịch nam châm.
Kim loại trong thần thoại: thần rèn, người lùn và những thanh gươm báu
Thần thoại cổ hầu như không có vị thần "điều khiển kim loại" theo kiểu bay lượn uốn thép. Thay vào đó là những vị thần và sinh vật biết rèn. Hephaestus của Hy Lạp, mà người La Mã gọi là Vulcan, là thần lửa lò rèn, tạo ra vũ khí, áo giáp và cả những người hầu bằng vàng biết cử động. Đáng chú ý, theo phần lớn các bản kể, Hephaestus là vị thần duy nhất trên đỉnh Olympus bị tật ở chân. Quyền năng của thần nằm ở đôi tay khéo léo và sự kiên nhẫn bên đe, không nằm ở sức mạnh cơ bắp.
Thần thoại Bắc Âu giao việc rèn cho những người lùn sống dưới lòng đất, những thợ thủ công làm ra các bảo vật quý nhất của chư thần. Truyện cổ Nhật Bản và Trung Hoa thì có những thanh kiếm mang linh khí riêng, rèn trong nhiều năm, thậm chí phải đánh đổi bằng sự hy sinh của người thợ. Ở những câu chuyện này, kim loại có sức mạnh nhưng sức mạnh ấy đến từ quá trình làm ra nó.
Truyện Việt có những vật báu bằng kim loại gắn với giữ nước: ngựa sắt, roi sắt và nón sắt mà dân làng góp sắt rèn cho Thánh Gióng, hay thanh gươm trong truyền thuyết Hồ Gươm. Đây là những bảo vật được trao, được rèn, không phải kim loại tự vâng lời một người. Cách hình dung ấy khác hẳn truyện tranh hiện đại, và chính sự khác biệt đó cho thấy năng lực điều khiển kim loại là một ý tưởng khá mới.
Kim trong Ngũ hành: vì sao truyện phương Đông xếp kim loại thành một hệ
Kim là một trong năm hành. Học thuyết Ngũ hành của triết học cổ Trung Hoa xếp vạn vật vào năm nhóm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Đây là một cách phân loại và giải thích thế giới của người xưa, không phải khoa học hiện đại, nhưng nó ảnh hưởng rất sâu đến truyện kiếm hiệp, tiên hiệp và manga. Nhờ Ngũ hành, kim loại có chỗ đứng ngang hàng với lửa và nước trong rất nhiều hệ năng lực phương Đông.
Vòng tương sinh, tương khắc. Theo học thuyết này, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, còn Hỏa khắc Kim và Kim khắc Mộc. Người viết truyện dùng vòng ấy làm luật đối đầu có sẵn: nhân vật hệ kim thua người hệ hỏa, thắng người hệ mộc. Người đọc phương Đông hiểu ngay luật chơi mà không cần giải thích dài.
Kim gắn với sự sắc bén và quyết đoán. Trong cách nhìn truyền thống, Kim ứng với mùa thu, với sự thu lại, cắt bỏ. Nhân vật hệ kim trong truyện tiên hiệp vì thế thường là kiếm tu, người dứt khoát, ít do dự, chiêu thức nhanh và sắc.
Một lưu ý khi đọc. Ngũ hành trong truyện là công cụ kể chuyện. Truyện mượn nó để xây luật, người đọc nên tách bạch giữa luật trong truyện và cách giải thích thế giới của khoa học ngày nay.
Magneto và Toph: hai cách kể nổi tiếng nhất
Trong truyện tranh Mỹ, cái tên gắn chặt với năng lực này là Magneto, đối thủ và có lúc là đồng minh của đội X-Men, xuất hiện ngay từ số truyện đầu tiên năm 1963. Năng lực của nhân vật được mô tả là điều khiển từ trường, nhờ đó nâng tàu, uốn cầu thép, tạo lá chắn, thậm chí tự bay. Điều làm Magneto được nhớ lâu không phải sức mạnh mà là câu chuyện phía sau: một người sống sót qua đau thương lớn, mang niềm tin rằng người đột biến phải tự bảo vệ mình bằng mọi giá. Năng lực sắt thép đi cùng một ý chí cứng như thép.
Ở phía hoạt hình, Avatar: Tiết khí sư cuối cùng cho cô bé Toph, người dùng thổ thuật bị mù, tự khám phá ra kim loại thuật khi bị nhốt trong lồng sắt. Cách giải thích trong phim rất gọn: kim loại được luyện từ quặng trong đất, vẫn còn những mẩu đất nhỏ li ti bên trong, và người đủ nhạy có thể cảm nhận rồi điều khiển chúng. Ở đây kim loại không phải nguyên tố riêng mà là một nhánh nâng cao của đất, đúng tinh thần Thổ sinh Kim.
Hai cách kể cho người sáng tác hai hướng rõ ràng. Hướng thứ nhất dựa trên vật lý, có từ trường, có nam châm, có luật kim loại nào bị hút. Hướng thứ hai dựa trên hệ nguyên tố, kim loại sinh ra từ đất nên người dùng đất mới học được. Chọn hướng nào thì giới hạn của nhân vật cũng đổi theo, và đó là điều nên quyết từ đầu.
Kim loại nào thật sự bị nam châm hút
Nhiều truyện để nhân vật điều khiển mọi thứ sáng bóng. Ngoài đời, nam châm thông thường chỉ hút mạnh một số ít kim loại. Bảng dưới đối chiếu những thứ hay gặp trong truyện.
| Vật liệu | Nam châm có hút mạnh không | Hệ quả nếu truyện theo vật lý |
|---|---|---|
| Sắt, thép thường | Có, hút mạnh | Xe hơi, dầm cầu, đường ray đều là vũ khí |
| Niken, coban | Có | Ít gặp ở dạng khối lớn trong đời sống |
| Nhôm, đồng | Gần như không hút | Lon nước, dây điện đồng thoát khỏi tầm kiểm soát |
| Vàng, bạc | Không hút | Nhẫn vàng, đồng bạc là thứ nhân vật "không thấy" |
| Thép không gỉ loại thường dùng làm nồi, thìa | Nhiều loại hút rất yếu hoặc không hút | Bộ dao muỗng inox chưa chắc nghe lời |
| Sắt trong máu người | Không hút theo kiểu nam châm | Cảnh rút sắt ra khỏi máu là hư cấu |
Chi tiết cuối hay được nhắc vì một cảnh phim nổi tiếng. Máu có sắt, nhưng sắt nằm trong phân tử huyết sắc tố ở lượng rất nhỏ, không ở dạng kim loại, và không bị nam châm hút như một chiếc đinh. Các máy chụp cộng hưởng từ ở bệnh viện tạo từ trường mạnh hơn nam châm dán tủ lạnh hàng trăm lần mà bệnh nhân vẫn nằm yên, chính là bằng chứng dễ hiểu nhất.
Truyện tranh thường lách qua bằng cách nói năng lực của nhân vật vượt ngoài từ trường thông thường, chạm cả lực điện từ ở mức sâu hơn. Đó là quyền của người viết, miễn là luật được nói rõ và giữ nhất quán.
Giới hạn thường gặp của kim loại thuật
Người viết giỏi dùng chính bảng trên để đặt giới hạn. Những giới hạn hay gặp nhất:
- Không có kim loại thì bất lực: giam nhân vật trong phòng bằng nhựa, gỗ, kính hay đá là cách khắc chế kinh điển, phim về Magneto từng dùng nhà giam bằng nhựa.
- Kim loại nặng: một mét khối thép nặng gần tám tấn, nâng cả một chiếc xe là việc tiêu hao sức lực, không phải cái vẫy tay.
- Khó điều khiển tinh: uốn một thanh dầm thì dễ, xoay một chiếc ốc vít nhỏ trong máy móc lại cần tập trung cao độ.
- Điện và kim loại đi cùng nhau: nhiều truyện cho từ trường mạnh làm hỏng thiết bị điện tử xung quanh, kể cả của đồng đội.
- Đối thủ mặc giáp phi kim: áo giáp gốm, sợi tổng hợp hay gỗ khiến người hệ kim mất lợi thế.
- Hệ Ngũ hành: nếu theo vòng tương khắc, lửa đủ nóng làm kim loại chảy mềm là khắc tinh tự nhiên.
Giới hạn "không có kim loại thì bất lực" mở ra một ý hay về bối cảnh. Một người điều khiển kim loại ở thành phố hiện đại gần như vô đối, nhưng thả vào một làng quê toàn tre nứa, mái lá, thuyền gỗ thì gần như chỉ là người thường. Năng lực mạnh hay yếu tuỳ vào thế giới xung quanh, không chỉ tuỳ vào người dùng.
Từ trường ngoài đời: tàu đệm từ, chim di cư và vi khuẩn chỉ hướng
Con người đã "điều khiển kim loại bằng từ trường" theo những cách rất thật. Cần cẩu nam châm điện ở các bãi phế liệu nhấc bổng cả khối sắt vụn rồi thả xuống chỉ bằng việc ngắt điện. Tàu đệm từ ở một số nước lơ lửng trên đường ray nhờ lực đẩy của nam châm, không còn ma sát bánh xe. Động cơ điện trong quạt, máy giặt, xe máy điện đều dựa trên lực giữa dòng điện và từ trường. Năng lực của Magneto, nếu bỏ đi phần ý chí, có mặt trong rất nhiều thiết bị quanh nhà.
Tự nhiên cũng có những "người cảm nhận từ trường". Nhiều nghiên cứu cho thấy một số loài chim di cư, rùa biển và cá định hướng được một phần nhờ từ trường Trái Đất, dù cơ chế cụ thể vẫn đang được tìm hiểu. Có những loài vi khuẩn chứa các hạt khoáng chất có từ tính xếp thành chuỗi nhỏ, giúp chúng bơi theo đường sức từ như một chiếc kim la bàn sống.
Con người thì không có giác quan từ trường đáng kể. Không có bằng chứng nào cho thấy ai đó dùng ý nghĩ để nâng được dù chỉ một chiếc đinh. Những màn biểu diễn "người hút kim loại" dán thìa lên da thường được giải thích bằng da dính, độ ẩm và góc đặt khéo léo, không phải từ tính.
Dành cho các bạn nhỏ: nam châm vui nhưng có lúc rất nguy hiểm
Nam châm là cách dễ nhất để trẻ "điều khiển kim loại" như nhân vật trong truyện. Nhưng có vài điều phụ huynh nên cùng con đọc kỹ.
- Tuyệt đối không ngậm, không nuốt nam châm, nhất là loại viên bi nhỏ rất mạnh. Nuốt từ hai viên trở lên, chúng có thể hút nhau xuyên qua thành ruột và gây tổn thương nghiêm trọng; thấy trẻ nuốt phải thì đưa đến cơ sở y tế ngay.
- Không cầm nam châm lại gần điện thoại, thẻ có dải từ, đồng hồ cơ hay màn hình cũ.
- Không bao giờ chọc kim loại, dây thép, kẹp giấy vào ổ cắm điện hay đồ điện đang cắm, dù để thử xem "có hút không".
- Không nhặt sắt vụn, đinh gỉ ở bãi phế liệu hay công trường; vết đâm từ kim loại gỉ cần được người lớn xử lý và đưa đi khám.
- Muốn thử làm Magneto, hãy chơi với nam châm to cỡ bàn tay, kẹp giấy và một tờ bìa dưới sự trông chừng của người lớn: đặt kẹp lên bìa rồi di nam châm bên dưới, kẹp sẽ "tự đi".
Thí nghiệm tờ bìa nhỏ ấy cho thấy đúng điều mà truyện hay về kim loại thuật vẫn nói: sức mạnh có luật của nó. Hiểu luật, các bạn nhỏ sẽ thấy thú vị hơn cả việc tin rằng mình có phép.
Câu hỏi thường gặp
Năng lực điều khiển kim loại tiếng Anh gọi là gì?
Tiếng Anh thường gọi là metal manipulation hoặc ferrokinesis, trong đó ferro chỉ sắt; khi năng lực dựa trên từ trường thì hay gọi là magnetokinesis hoặc magnetism manipulation. Bản dịch tiếng Việt dùng kim loại thuật, điều khiển kim loại hoặc kim hệ.
Magneto điều khiển được mọi loại kim loại không?
Tuỳ phiên bản. Phần lớn truyện mô tả nhân vật điều khiển từ trường nên mạnh nhất với kim loại có từ tính như sắt, thép. Một số giai đoạn truyện mở rộng năng lực ra các lực điện từ nói chung, giúp nhân vật tác động cả kim loại không bị nam châm hút.
Vì sao Toph điều khiển được kim loại trong Avatar?
Theo cách giải thích trong phim, kim loại được luyện từ quặng lấy dưới đất và vẫn còn những mẩu đất rất nhỏ bên trong. Toph cảm nhận được chúng nhờ khả năng nhìn qua rung động, rồi điều khiển kim loại như một nhánh nâng cao của thổ thuật.
Nam châm có hút vàng và bạc không?
Không. Vàng, bạc, đồng, nhôm không bị nam châm thông thường hút. Nam châm chỉ hút mạnh sắt, niken, coban và một số hợp kim của chúng. Đây là lý do thử vàng bằng nam châm chỉ loại được hàng giả lõi sắt chứ không chứng minh được vàng thật.
Kim trong Ngũ hành có phải là kim loại theo nghĩa khoa học không?
Không hoàn toàn. Kim trong Ngũ hành là một nhóm phân loại của triết học cổ, gắn với kim loại nhưng cũng gắn với mùa thu, sự sắc bén và thu lại. Truyện dùng nó làm luật năng lực; khoa học hiện đại phân loại kim loại theo tính chất vật lý và hoá học.
Trẻ nuốt phải nam châm thì phải làm sao?
Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, kể cả khi trẻ chưa có biểu hiện gì, và mang theo mẫu nam châm còn lại nếu có. Không tự gây nôn. Nguy hiểm nhất là khi trẻ nuốt nhiều viên nam châm nhỏ hoặc nam châm cùng vật kim loại khác.