QuyenNang.comQuyền Năng
Điều khiển nguyên tố

Năng lực điều khiển lửa: từ Prometheus, Hỏa Diệm Sơn đến Human Torch

Điều khiển lửa bắt nguồn từ thần thoại nào, truyện tranh và phim xây năng lực này ra sao, vì sao nhân vật hỏa thuật luôn có giới hạn, và vì sao trẻ không được nghịch lửa.

Silhouetted fisherman tending a small controlled driftwood fire on a beach in Khanh Hoa at dusk, sparks drifting upward, waves behind, face hidden in shadow

Điều khiển lửa là năng lực tạo ra, nắn hình hoặc dập tắt ngọn lửa bằng ý chí, và là nguyên tố được kể nhiều nhất trong thần thoại lẫn truyện tranh. Lý do đơn giản: lửa là thứ con người vừa cần vừa sợ. Nó nấu chín thức ăn, sưởi ấm hang đá, xua thú dữ, nhưng cũng thiêu rụi nhà cửa trong một đêm. Một nhân vật nắm được lửa trong tay vì thế mang sẵn hai mặt: người bảo vệ và mối hiểm hoạ.

Bài này đi qua ba lớp: lửa trong thần thoại các dân tộc, cách truyện tranh, hoạt hình, phim khai thác năng lực này, và những giới hạn mà người viết thường gắn cho nó. Cuối bài có phần dành riêng cho các bạn nhỏ: vì sao lửa trong truyện không bao giờ là lời mời để thử ngoài đời.

Lửa trong thần thoại: kẻ trộm lửa, thần bếp và ngọn lửa tế lễ

Gần như dân tộc nào cũng có một câu chuyện về việc con người có được lửa, hoặc về vị thần giữ lửa. Bảng dưới gom vài hình tượng quen thuộc, kể ở mức phổ biến; mỗi truyện đều có nhiều dị bản tuỳ nguồn chép.

Hình tượngNguồnLửa gắn với điều gì
PrometheusThần thoại Hy LạpLấy trộm lửa của các thần trao cho loài người, bị trói vào núi đá và chịu hình phạt kéo dài
HephaestusThần thoại Hy LạpThần lò rèn, dùng lửa để rèn vũ khí và đồ vật cho các thần
AgniKinh Vệ Đà, Ấn ĐộThần lửa, ngọn lửa tế lễ mang lễ vật của con người lên các vị thần
Chúc DungTruyền thuyết Trung HoaThần lửa, có nhiều dị bản về dòng dõi và chiến công
Táo QuânTín ngưỡng Việt NamBa vị thần bếp gắn với ba ông đầu rau, giữ lửa trong mỗi gia đình

Điểm chung đáng chú ý: trong các câu chuyện này, lửa hiếm khi là thứ ai cũng tuỳ ý dùng. Prometheus trả giá đắt vì mang lửa xuống trần gian. Ngọn lửa của Agni phải qua nghi lễ. Ông Táo giữ lửa bếp nhưng cũng là người lên trời trình bày chuyện trong nhà vào ngày hai mươi ba tháng Chạp. Lửa luôn đi kèm trách nhiệm, và tinh thần ấy về sau thấm vào cách truyện hiện đại viết về người điều khiển lửa.

Với tín ngưỡng thờ Táo Quân, nên kể bằng giọng tôn trọng: đây là phong tục còn sống trong nhiều gia đình Việt, không phải chất liệu để giễu.

Tây Du Ký: lò Bát Quái, Tam Muội Chân Hỏa và núi lửa chắn đường

Với độc giả Việt, kho chuyện về lửa quen thuộc nhất có lẽ nằm trong Tây Du Ký. Tôn Ngộ Không bị nhốt trong lò Bát Quái của Thái Thượng Lão Quân suốt bốn mươi chín ngày; lửa không thiêu chết được Ngộ Không mà còn hun cho đôi mắt thành Hỏa nhãn kim tinh, nhìn thấu yêu quái đội lốt người. Đây là kiểu "năng lực sinh ra từ thử thách" mà truyện hiện đại dùng lại rất nhiều: nhân vật đi qua lửa và bước ra với một khả năng mới.

Hồng Hài Nhi là ví dụ thứ hai. Nhân vật này phun ra Tam Muội Chân Hỏa, thứ lửa mà theo nhiều bản kể thì nước mưa thông thường không dập nổi, khiến cả Ngộ Không cũng phải chịu thua và tìm người giúp. Ở đây ta thấy một ý quan trọng: lửa phép khác lửa thường, nên luật của lửa thường không còn áp dụng. Người viết cổ đã biết rằng muốn nhân vật mạnh thì phải nói rõ sức mạnh ấy khác thế giới tự nhiên ở đâu.

Ví dụ thứ ba là Hỏa Diệm Sơn, ngọn núi lửa cháy quanh năm chắn đường thầy trò Đường Tăng. Muốn qua núi, Ngộ Không phải mượn bằng được quạt Ba Tiêu của Thiết Phiến Công Chúa. Lửa ở đây không thuộc về nhân vật nào, nó là chướng ngại của cả vùng đất, và cách giải không phải đánh nhau mà là tìm đúng vật khắc chế. Cấu trúc "mỗi thứ lửa có một thứ khắc nó" xuất hiện lại trong vô số bộ truyện về sau, từ tiểu thuyết huyền huyễn đến hoạt hình.

Truyện tranh và phim: ba kiểu người điều khiển lửa

Kiểu biến thân thành lửa. Human Torch, tức Johnny Storm trong nhóm Fantastic Four ra mắt năm 1961, là ví dụ kinh điển: cơ thể bốc cháy toàn bộ, bay được, ném cầu lửa. Năng lực đến từ tai nạn tia vũ trụ, đúng kiểu nguồn gốc khoa học viễn tưởng của truyện tranh Mỹ thời ấy. Nhiều phiên bản cho ngọn lửa của nhân vật tắt khi thiếu không khí hoặc bị dội nước, tức là người viết giữ lại đúng giới hạn của lửa thật.

Kiểu điều khiển nhưng không tạo ra. Pyro trong loạt X-Men nắn được lửa thành hình rồng, hình tường chắn, nhưng tự mình không nhóm được ngọn lửa nào. Nhân vật phải mang theo bật lửa gắn ở tay. Chỉ một chi tiết nhỏ mà năng lực trở nên dễ tin hơn hẳn, và cho đối thủ một cách đối phó rõ ràng: lấy mất nguồn lửa.

Kiểu lửa gắn với hơi thở và võ thuật. Trong phim hoạt hình Avatar: Tiết khí sư cuối cùng, người dùng hỏa thuật tạo lửa từ hơi thở và nhịp chuyển động như một môn võ. Sức mạnh của họ gắn với Mặt Trời: mạnh lên lúc ban ngày, mất hẳn trong lúc nhật thực. Ở manga, One Piece có nhân vật Ace với trái ác quỷ hệ lửa; cái giá chung của mọi người ăn trái ác quỷ trong bộ truyện này là không bơi được.

Điểm chung của ba kiểu. Dù khác nhau về nguồn gốc, các tác phẩm thành công đều trả lời được hai câu: lửa từ đâu ra, và khi nào nó không dùng được. Nhân vật nào thiếu hai câu trả lời đó thường bị khán giả chê là mạnh vô lý, vì cứ gặp khó là đốt.

Những giới hạn kinh điển gắn cho hỏa thuật

Đọc qua nhiều bộ truyện, có thể gom các giới hạn thường gặp của năng lực điều khiển lửa thành một danh sách. Chúng có ích cho người đọc muốn hiểu vì sao trận đấu diễn ra như vậy, chứ không chỉ cho người viết.

  • Cần nhiên liệu hoặc nguồn lửa: nhân vật như Pyro phải mang theo lửa, gặp nơi ẩm ướt là yếu đi.
  • Cần không khí: dưới nước hoặc ngoài không gian, ngọn lửa của nhân vật tắt hoặc yếu hẳn.
  • Phụ thuộc thời điểm: mạnh theo Mặt Trời, yếu vào ban đêm hoặc khi nhật thực, như hỏa thuật trong Avatar.
  • Khó kiểm soát khi xúc động: lửa bùng lên theo cơn giận, gây hại cho người thân, một mô-típ rất hay dùng để kể về sự trưởng thành.
  • Bị khắc chế bởi nguyên tố khác: nước, băng, hoặc một vật báu như quạt Ba Tiêu trong Tây Du Ký.
  • Cái giá với cơ thể: mệt kiệt, sốt cao, bỏng chính bàn tay mình nếu dùng quá sức.

Các giới hạn này không làm nhân vật yếu đi mà làm câu chuyện căng hơn. Khán giả hồi hộp khi người điều khiển lửa bị đẩy xuống nước, vì họ hiểu luật. Một năng lực không có luật thì trận đấu nào cũng thắng sẵn, và người xem mất lý do để quan tâm.

Lửa ngoài đời: vì sao "điều khiển lửa" khó hơn truyện kể

Ngoài đời, lửa không phải một vật mà là một phản ứng hoá học đang diễn ra. Muốn có lửa phải đủ ba thứ mà sách phòng cháy gọi là tam giác cháy: chất cháy, ô-xy và nhiệt đủ cao để bắt đầu. Bớt một cạnh, lửa tắt. Đó là lý do bình chữa cháy hoặc phun bột ngăn ô-xy, hoặc làm mát, chứ không "ra lệnh" cho ngọn lửa được.

Vì vậy, nếu một nhân vật tạo ra cầu lửa giữa không trung mà không có gì để cháy, người viết đang ngầm nói rằng năng lực đó lấy năng lượng từ đâu đó ngoài vật lý thông thường: phép thuật, chân khí, năng lượng vũ trụ. Cơ thể người lúc nghỉ chỉ toả ra lượng nhiệt cỡ một bóng đèn sợi đốt loại vừa, chẳng đủ để làm sôi một ấm nước trong vài phút, nói gì đến phun lửa.

Biết điều này giúp người đọc nhìn truyện thú vị hơn. Những tác phẩm tôn trọng vật lý thường cho nhân vật điều khiển lửa sẵn có, hoặc dùng nhiên liệu mang theo người, như Pyro. Những tác phẩm thuần phép thuật thì cho lửa sinh ra từ ý chí nhưng bù lại bằng cái giá khác: kiệt sức, mất ký ức, hoặc phải trả bằng thứ quý giá. Không có kiểu nào đúng hay sai, chỉ có kiểu nhất quán hay không nhất quán với luật mà chính truyện đặt ra.

Còn những hình ảnh như người thổi lửa trong biểu diễn đường phố hay phim hành động thì đều là kỹ xảo hoặc kỹ thuật của diễn viên được huấn luyện, có đội an toàn đứng cạnh. Chúng không phải siêu năng lực và tuyệt đối không phải thứ để bắt chước.

Lửa tượng trưng cho điều gì trong câu chuyện

Vì lửa vừa sưởi ấm vừa thiêu đốt, nhân vật hỏa thuật thường được giao một vai cảm xúc rõ ràng. Rất nhiều truyện gắn lửa với cơn giận, lòng tự trọng, khát khao được công nhận. Hoàng tử Zuko trong Avatar là một ví dụ được bàn nhiều: hành trình của nhân vật đi từ ngọn lửa của sự tức giận sang ngọn lửa của ý chí và sự sống. Người xem không cần nghe giảng đạo lý; họ thấy ngọn lửa thay đổi màu sắc, nhịp độ cùng tâm trạng nhân vật.

Mặt khác, lửa cũng là biểu tượng của sự tái sinh. Hình tượng phượng hoàng hoá thành tro rồi sống lại xuất phát từ truyền thuyết phương Tây và vùng Địa Trung Hải; còn phượng hoàng trong văn hoá Á Đông là loài chim cát tường, không gắn với chuyện tái sinh từ lửa. Truyện hiện đại hay trộn hai hình ảnh này, nên khi đọc nên biết chúng vốn khác nhau.

Lửa còn là ngọn đuốc dẫn đường, là bếp lửa gia đình. Trong văn hoá Việt, hình ảnh bếp lửa gắn với bà, với mẹ, với bữa cơm sum họp. Một nhân vật điều khiển lửa không nhất thiết phải là chiến binh; có thể là người giữ lửa cho cả làng qua mùa đông, và năng lực của họ có ý nghĩa nhất vào lúc lặng lẽ nhất. Cách nhìn này giúp người đọc hiểu vì sao cùng một năng lực mà mỗi truyện tạo ra những nhân vật rất khác nhau.

Dành cho các bạn nhỏ: lửa trong truyện và lửa ngoài đời

Siêu năng lực điều khiển lửa chỉ có trong truyện, phim và trí tưởng tượng. Ngoài đời, lửa không nghe lời ai cả. Phụ huynh có thể cùng con đọc các điều dưới đây sau khi xem một bộ phim có nhân vật hỏa thuật.

  1. Không nghịch diêm, bật lửa, nến, pháo hay bất cứ thứ gì tạo ra lửa, kể cả khi chỉ muốn "thử một chút" như nhân vật trong phim.
  2. Không đến gần bếp gas, bếp than, xăng dầu khi không có người lớn; xăng bốc hơi và bắt lửa từ khoảng cách mà mắt không nhìn thấy.
  3. Nếu quần áo bắt lửa: dừng lại, nằm xuống, che mặt và lăn qua lăn lại để dập lửa; chạy sẽ làm lửa cháy to hơn.
  4. Thấy khói hoặc lửa trong nhà: hô to báo người lớn, cúi thấp người đi ra ngoài, không quay lại lấy đồ.
  5. Nhớ số điện thoại báo cháy 114 và chỉ gọi khi có cháy thật.
  6. Muốn "chơi với lửa" thì hãy vẽ, viết truyện, hoặc cùng bố mẹ nướng bánh dưới sự trông chừng; đó là cách an toàn để nuôi trí tưởng tượng.

Các nhân vật hỏa thuật hay nhất trong truyện đều là người hiểu lửa nguy hiểm đến đâu. Học được điều đó là bạn nhỏ đã giống họ ở điểm quan trọng nhất.

Câu hỏi thường gặp

Năng lực điều khiển lửa tiếng Anh gọi là gì?

Trong tiếng Anh, năng lực này thường được gọi là pyrokinesis, ghép từ gốc Hy Lạp nghĩa là lửa và chuyển động. Truyện và phim còn dùng các cách gọi khác như fire manipulation hay firebending trong phim hoạt hình Avatar. Tiếng Việt hay dịch là hỏa thuật hoặc điều khiển lửa.

Prometheus có phải là thần lửa không?

Theo thần thoại Hy Lạp phổ biến, Prometheus là một Titan chứ không phải thần lửa. Ông nổi tiếng vì lấy trộm lửa của các thần trao cho loài người và chịu hình phạt nặng. Vị thần gắn trực tiếp với lửa và lò rèn trong thần thoại Hy Lạp là Hephaestus.

Tam Muội Chân Hỏa trong Tây Du Ký là gì?

Đó là thứ lửa phép mà nhân vật Hồng Hài Nhi phun ra trong Tây Du Ký. Theo nhiều bản kể, lửa này khác lửa thường nên nước mưa không dập được, khiến Tôn Ngộ Không phải tìm người trợ giúp. Chi tiết thể hiện ý lửa phép có luật riêng.

Con người có thể tự phát ra lửa không?

Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy con người tự tạo ra lửa bằng ý nghĩ. Cơ thể lúc nghỉ chỉ toả ra lượng nhiệt nhỏ. Những màn phun lửa trong biểu diễn đều dùng nhiên liệu và kỹ thuật được huấn luyện, có nguy cơ bỏng rất cao.

Vì sao nhân vật điều khiển lửa thường yếu khi gặp nước?

Vì người viết mượn luật của lửa thật: lửa cần ô-xy và nhiệt, nước làm mát và cắt không khí. Giới hạn đó giúp trận đấu có chiến thuật, khán giả hiểu được ai đang lợi thế. Một số truyện cố tình phá luật này bằng lửa phép không sợ nước.

Làm sao để trẻ thích nhân vật hỏa thuật mà không nghịch lửa?

Hãy nói rõ với trẻ rằng năng lực chỉ có trong truyện, đọc cùng trẻ các quy tắc an toàn cháy nổ, và hướng sự thích thú sang vẽ, kể chuyện, đóng vai không dùng lửa thật. Cất diêm, bật lửa ngoài tầm tay trẻ là việc người lớn phải làm trước tiên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138