Thần giao cách cảm là năng lực truyền và nhận ý nghĩ, hình ảnh hay cảm xúc trực tiếp từ đầu người này sang đầu người kia, không qua lời nói, chữ viết hay bất kỳ giác quan nào. Đây là một trong những siêu năng lực xuất hiện nhiều nhất trong truyện tranh, phim và tiểu thuyết, từ ông thầy ngồi xe lăn điều phối cả đội dị nhân đến cặp sinh đôi cảm được nỗi đau của nhau qua nửa vòng Trái Đất.
Cần nói rõ ngay từ đầu: thần giao cách cảm là năng lực hư cấu. Từ cuối thế kỷ XIX tới nay, các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm rất nhiều lần, và giới khoa học chưa công nhận bất kỳ kết quả nào đủ vững để coi đây là hiện tượng có thật. Thứ gần nhất với nó ngoài đời là các thí nghiệm nối não với máy, và chúng hoạt động theo một cách hoàn toàn khác. Bài này đi qua cả hai phía: truyện xây năng lực này ra sao, và khoa học đã kiểm tra nó thế nào.
Các cấp độ thần giao cách cảm thường gặp trong truyện
Nghe thấy ý nghĩ bề mặt. Cấp thấp nhất: nhân vật bắt được những câu người khác đang "nói thầm trong đầu", giống nghe lỏm một cuộc điện thoại. Họ không biết ký ức hay bí mật sâu bên dưới, chỉ thấy điều đang nổi lên lúc đó. Cấp này hay dùng cho tình huống hài: nhân vật nghe được lời khen hoặc lời chê mà đối phương không định nói ra.
Gửi lời vào đầu người khác. Chiều ngược lại: nhân vật "nói" mà không mở miệng, người nhận nghe thấy giọng vang lên trong đầu. Truyện dùng kiểu này để đồng đội phối hợp trong im lặng, hoặc để một sinh vật cổ xưa giao tiếp với con người mà không cần chung ngôn ngữ.
Liên kết hai chiều. Hai người trao đổi qua lại như một cuộc trò chuyện riêng, thường chỉ giữa những người có quan hệ đặc biệt: sinh đôi, thầy trò, người và thú cưỡi. Mối liên kết này thường đi kèm điểm yếu, vì một bên đau thì bên kia cũng chịu.
Mạng lưới tâm trí. Một người làm trung tâm, nối ý nghĩ của cả nhóm với nhau. Đây là cấp hay gặp ở nhân vật chỉ huy, và cũng là cấp truyện hay đặt giới hạn về khoảng cách, số người, hoặc phải dùng thêm máy khuếch đại.
Hoà nhập tâm trí. Cấp sâu nhất: hai tâm trí tạm thời nhập vào nhau, chia sẻ ký ức và cảm giác. Truyện dùng cấp này rất dè dặt vì nó xoá ranh giới giữa hai nhân vật, và sau khi tách ra thường để lại hậu quả.
Chữ "telepathy" ra đời năm 1882 và cách gọi trong tiếng Việt
Ý tưởng con người cảm được nhau từ xa có từ rất lâu trong truyện kể dân gian khắp nơi: người mẹ giật mình thức dậy đúng lúc con gặp nạn ở xa, người lính mơ thấy nhà mình trong đêm có chuyện. Nhưng cái tên "telepathy" thì có ngày sinh khá rõ. Năm 1882, nhà văn và học giả người Anh Frederic W. H. Myers đặt ra từ này, ghép từ gốc Hy Lạp tele nghĩa là xa và pathos nghĩa là cảm xúc, cảm nhận. Cùng năm đó, Myers và một số học giả lập ra ở London hội Society for Psychical Research, chuyên nghiên cứu các hiện tượng được cho là siêu thường, với mục tiêu kiểm tra những chuyện kiểu này bằng phương pháp có hệ thống, dù kết quả về sau gây tranh cãi lớn.
Tiếng Việt gọi là thần giao cách cảm, một cụm Hán Việt có thể hiểu là tinh thần giao nhau, cách xa mà vẫn cảm được. Cách gọi này khớp khá sát nghĩa gốc: nhấn vào khoảng cách và sự cảm nhận, không nhấn vào việc đọc trộm. Trong lời nói hằng ngày, người Việt hay dùng cụm này theo nghĩa bóng, kiểu "hai đứa thần giao cách cảm, chưa nói đã hiểu", để chỉ sự ăn ý của người thân quen lâu. Nghĩa bóng đó có thật, nhưng nó đến từ việc hiểu nhau qua thói quen, nét mặt và hoàn cảnh chung, không phải từ sóng ý nghĩ.
Cũng nên phân biệt với các năng lực gần kề mà trang có bài riêng. Đọc ý nghĩ thường là một chiều, người bị đọc không hề biết. Điều khiển tâm trí là áp ý muốn của mình lên người khác. Thần giao cách cảm, theo nghĩa hẹp, là giao tiếp: có người gửi, có người nhận, và thường cả hai cùng biết cuộc trao đổi đang diễn ra.
Truyện tranh, phim và tiểu thuyết khai thác năng lực này ra sao
Các tác phẩm dưới đây chỉ được nêu ở mức sự thật phổ biến để thấy những cách khai thác khác nhau, không kể chi tiết cốt truyện.
- Giáo sư Charles Xavier trong X-Men (ra mắt năm 1963, do Stan Lee và Jack Kirby tạo ra) là hình mẫu kinh điển của nhà ngoại cảm chỉ huy. Truyện cho ông một cỗ máy khuếch đại tên Cerebro để tìm dị nhân khắp thế giới, tức là thừa nhận năng lực tự thân có giới hạn về tầm xa.
- Jean Grey, cũng ra mắt trong X-Men năm 1963, cho thấy kiểu nhân vật mà năng lực tâm trí lớn dần đến mức khó kiểm soát. Nhiều phiên bản sau này dùng cô để nói về cái giá của sức mạnh quá lớn.
- Phép hoà nhập tâm trí của người Vulcan trong Star Trek cần chạm tay lên mặt người kia. Điều kiện tiếp xúc này là một giới hạn khéo: năng lực mạnh nhưng không dùng lén từ xa được.
- Những đứa trẻ trong tiểu thuyết The Midwich Cuckoos của John Wyndham (1957) chia sẻ chung một tâm trí nhóm. Ở đây thần giao cách cảm là nguồn gốc của nỗi sợ, vì cả nhóm suy nghĩ như một khối mà người ngoài không chen vào được.
- Nhân vật thiếu nữ Eleven trong loạt phim Stranger Things (2016) dùng bồn nước và bịt mắt để chặn bớt giác quan trước khi "đi tìm" người khác bằng tâm trí. Chi tiết này khiến người xem nhớ tới các thí nghiệm cách ly giác quan có thật được nói ở phần dưới.
- Dòng hài hước về người nghe được ý nghĩ mà không tắt được, phổ biến trong manga và phim truyền hình, biến năng lực thành gánh nặng: nhân vật biết hết mọi người nghĩ gì nên chẳng còn gì bất ngờ, và ai cũng có một mặt không muốn bị nghe thấy.
Điểm chung của những tác phẩm được nhớ lâu là chúng không để năng lực này giải quyết mọi chuyện. Nếu ai cũng nghe được ý nghĩ của ai thì không còn hiểu lầm, không còn bí mật, và phần lớn câu chuyện mất chỗ đứng. Vì vậy người viết luôn phải buộc cho nó một sợi dây.
Giới hạn và cái giá: sợi dây buộc thần giao cách cảm
Bảng dưới gom các kiểu giới hạn hay gặp nhất và tác dụng của chúng với câu chuyện. Đây là cách đọc truyện có chủ đích, không phải công thức bắt buộc.
| Kiểu giới hạn | Cách truyện thể hiện | Tác dụng với câu chuyện |
|---|---|---|
| Khoảng cách | Chỉ nghe được người trong vài bước chân, xa hơn phải có máy khuếch đại hoặc vật trung gian | Buộc nhân vật phải di chuyển, tạo tình huống chạy đua |
| Điều kiện tiếp xúc | Phải chạm tay, nhìn vào mắt hoặc đã từng gặp người đó | Không dùng lén được, giữ được sự căng thẳng khi tiếp cận |
| Tâm trí được bảo vệ | Có người tự che được ý nghĩ, có vật liệu chặn năng lực | Tạo đối thủ ngang sức và những nhân vật bí ẩn |
| Không tắt được | Nghe hết mọi ý nghĩ xung quanh như tiếng ồn ở chợ | Biến năng lực thành gánh nặng, khai thác cô đơn và mệt mỏi |
| Hao tổn cơ thể | Đau đầu, chảy máu cam, ngất sau khi dùng mạnh | Đặt cái giá rõ ràng, khán giả hiểu ngay mà không cần giải thích |
| Đường hai chiều | Mình nghe được người ta thì người ta cũng có thể lần ngược vào đầu mình | Biến lợi thế thành điểm yếu trong lúc đối đầu |
Kiểu giới hạn "không tắt được" thường cho chiều sâu tâm lý nhất. Nhân vật có năng lực mạnh nhưng đời sống thì không yên, và người đọc thấy được mặt trái của việc biết quá nhiều về người khác, điều mà chính đời thật cũng có khi ai đó đọc trộm tin nhắn của người thân.
Khoa học đã thử: thẻ Zener, thí nghiệm ganzfeld và cuộc tranh luận chưa ngã ngũ
Vào thập niên 1930, nhà nghiên cứu Joseph Banks Rhine ở Đại học Duke (Mỹ) làm nổi tiếng một bộ thẻ gồm năm ký hiệu đơn giản là tròn, chữ thập, ba đường lượn sóng, vuông và ngôi sao, gọi là thẻ Zener theo tên đồng nghiệp thiết kế. Người gửi nhìn thẻ, người nhận đoán. Đoán bừa thì trung bình đúng một phần năm. Rhine báo cáo một số người đoán đúng nhiều hơn mức đó và dùng phổ biến cụm từ "nhận thức ngoài giác quan". Các nhà phê bình chỉ ra hàng loạt lỗ hổng: thẻ in hằn có thể nhìn thấy từ mặt sau, người thử nhận ra tín hiệu vô tình từ người gửi, cách ghi chép chưa chặt, và khi phòng thí nghiệm khác kiểm soát kỹ hơn thì kết quả nhạt dần.
Từ thập niên 1970, một kiểu thí nghiệm chặt hơn ra đời gọi là ganzfeld, tiếng Đức nghĩa là "trường đồng nhất". Người nhận ngồi trong phòng yên tĩnh, mắt che bằng hai nửa quả bóng bàn dưới ánh đèn đỏ, tai nghe tiếng ồn trắng đều đều, để giảm bớt tín hiệu từ bên ngoài. Người gửi ở phòng khác nhìn một hình ảnh. Sau đó người nhận chọn một trong bốn hình, nên đoán bừa đúng một phần tư. Một số phân tích gộp, như của Daryl Bem và Charles Honorton năm 1994, cho kết quả cao hơn mức may rủi một chút. Phân tích gộp của Julie Milton và Richard Wiseman năm 1999 với các nghiên cứu mới hơn thì không thấy hiệu ứng đáng kể.
Vì sao phần đông giới khoa học vẫn không công nhận? Có bốn lý do chính. Hiệu ứng nếu có thì rất nhỏ và không ổn định giữa các phòng thí nghiệm. Các nghiên cứu cho kết quả âm tính dễ bị cất ngăn kéo không công bố, làm tổng thể trông đẹp hơn thực tế. Mỗi lần siết quy trình chống rò rỉ thông tin thì hiệu ứng lại giảm. Và không có cơ chế vật lý nào được đề xuất mà kiểm chứng được. Một tuyên bố đặc biệt cần bằng chứng đặc biệt, và tới nay bằng chứng chưa đạt mức đó.
Nối não với não bằng máy: có thật, nhưng không phải thần giao cách cảm
Điều thú vị là công nghệ đã làm được một phiên bản rất thô của việc "truyền ý nghĩ". Năm 2014, một nhóm nghiên cứu quốc tế công bố thí nghiệm gửi hai lời chào ngắn từ một người ở Ấn Độ sang người ở Pháp. Người gửi đội mũ điện não đồ, tưởng tượng cử động tay hoặc chân để mã hoá từng bit; tín hiệu đi qua mạng internet; ở đầu nhận, máy kích thích từ xuyên sọ tạo ra những chớp sáng thoáng qua trong thị giác của người nhận, và họ giải mã từng bit đó. Cả quá trình rất chậm, cần thiết bị cồng kềnh và cả một đội kỹ thuật.
Năm 2019, các nhà nghiên cứu ở Đại học Washington (Mỹ) thử nối ba người để cùng quyết định có xoay một khối hình trên màn hình hay không: hai người gửi tín hiệu bằng điện não đồ, một người nhận qua kích thích từ. Nhóm gọi hệ thống này là mạng não. Hướng nghiên cứu khác, đi xa hơn nhiều, là giao diện não – máy cấy trong não. Năm 2023, hai nhóm ở Mỹ công bố trên tạp chí Nature việc giúp người mất khả năng nói "nói" lại thành chữ trên máy tính bằng cách giải mã tín hiệu vùng não điều khiển lời nói, với tốc độ vài chục từ mỗi phút.
Khác biệt cốt lõi với thần giao cách cảm trong truyện nằm ở ba chỗ. Thứ nhất, tất cả đều cần máy móc, điện cực, và người tham gia phải đồng ý, hợp tác, luyện tập. Thứ hai, thứ được truyền là tín hiệu đã mã hoá rất đơn giản hoặc ý định nói của chính người đó, không phải dòng suy nghĩ tự do. Thứ ba, không có kênh nào đi trực tiếp từ não sang não mà không qua dây dẫn, sóng vô tuyến và màn hình. Đây là kỹ thuật y sinh rất đáng chú ý, nhưng nó củng cố chứ không làm lung lay kết luận rằng năng lực tự nhiên kiểu trong truyện là hư cấu.
Khi gặp người tự nhận có năng lực ngoại cảm: năm câu nên hỏi
Ngoài đời vẫn có người tự giới thiệu có năng lực thần giao cách cảm hay ngoại cảm, có khi kèm lời mời trả tiền. Đọc truyện thì cứ say mê; còn khi một tuyên bố như vậy đụng tới tiền bạc hay quyết định thật, bạn có thể tự kiểm theo các bước sau.
- Hỏi xem năng lực đó đã được kiểm tra trong điều kiện mù chưa, tức là người thử không thể nhìn, nghe hay đoán ra đáp án qua nét mặt người khác.
- Hỏi tiêu chí thành công có được thống nhất trước khi thử không. Nếu kết quả mơ hồ đến mức sai cũng có thể giải thích là đúng, phép thử đó không chứng minh được gì.
- Đếm cả lần trượt chứ không chỉ kể lần trúng. Trí nhớ con người giữ lại những lần đoán trúng ấn tượng và quên đi hàng chục lần trật.
- Để ý có tiền hay quyền lợi đi kèm không. Lời hứa càng gắn với khoản phí, vật phẩm hay quyết định lớn thì càng cần dè chừng.
- Với trẻ em trong nhà, giải thích rằng năng lực trong phim là tưởng tượng để kể chuyện; trẻ có thể đóng vai cho vui, nhưng không ai thật sự đọc được hay gửi được ý nghĩ.
Những câu hỏi này không nhằm chế giễu niềm tin của ai. Chúng chỉ là cách tách chuyện kể hấp dẫn ra khỏi lời khẳng định cần bằng chứng, để bạn vẫn tận hưởng truyện mà không bị ai lợi dụng sự tò mò.
Câu hỏi thường gặp
Sinh đôi có thần giao cách cảm với nhau không?
Nhiều cặp sinh đôi kể họ hay nghĩ giống nhau hoặc linh cảm khi người kia gặp chuyện. Các nghiên cứu có kiểm soát chưa cho thấy năng lực truyền ý nghĩ ở sinh đôi. Lời giải thích hợp lý hơn là họ lớn lên cùng nhau, chung thói quen, chung cách phản ứng và hiểu nhau rất sâu, nên đoán đúng nhau nhiều.
Thần giao cách cảm khác đọc ý nghĩ ở điểm nào?
Trong cách dùng phổ biến, thần giao cách cảm là giao tiếp có người gửi và người nhận, thường cả hai cùng biết. Đọc ý nghĩ là một chiều, người bị đọc không hay biết và không chủ động gửi gì. Nhiều truyện dùng lẫn hai khái niệm, nên khi viết bạn nên tự định nghĩa rõ cho thế giới của mình.
Có ai từng chứng minh được thần giao cách cảm trước hội đồng khoa học không?
Chưa có. Nhiều người và nhóm nghiên cứu đã công bố kết quả cao hơn mức may rủi, nhưng khi các phòng thí nghiệm độc lập lặp lại với quy trình chặt chẽ hơn thì kết quả không giữ được. Vì vậy năng lực này vẫn được xếp vào loại chưa có bằng chứng đáng tin cậy.
Thí nghiệm nối não với não có nguy hiểm không?
Các thí nghiệm đã công bố dùng điện não đồ đặt ngoài da đầu và kích thích từ ở mức được hội đồng đạo đức cho phép, với người tình nguyện được sàng lọc sức khoẻ. Đây là thiết bị y khoa cần chuyên gia vận hành; không có thiết bị bán lẻ nào cho phép tự làm việc này ở nhà, và cũng không nên thử.
Vì sao nhân vật có thần giao cách cảm hay bị chảy máu cam trong phim?
Đó là một quy ước thị giác: người xem nhìn vào là hiểu nhân vật vừa dùng sức quá mức, không cần lời thoại giải thích. Về mặt y học, dùng trí óc không gây chảy máu cam. Chi tiết này thuần tuý là ngôn ngữ kể chuyện để gắn cái giá vào năng lực.
Có nên cho trẻ xem phim về năng lực tâm trí không?
Phần lớn phim siêu anh hùng có phân loại độ tuổi, cha mẹ nên xem phân loại trước. Năng lực tâm trí ít rủi ro bắt chước nguy hiểm hơn năng lực bay hay điều khiển lửa, nhưng vẫn nên nói với trẻ đây là chuyện tưởng tượng, để trẻ không tin lời ai đó tự xưng đọc được ý nghĩ.