Siêu sức mạnh là năng lực hư cấu cho phép một nhân vật tạo ra lực vượt xa giới hạn cơ bắp con người: nhấc vật nặng hàng tấn, đấm vỡ tường đá, ném một cỗ xe đi xa như ném hòn sỏi. Đây là loại siêu năng lực cổ nhất mà loài người từng kể, có mặt từ sử thi Lưỡng Hà, thần thoại Hy Lạp tới truyền thuyết Việt Nam, và cũng là năng lực "mặc định" của phần lớn siêu anh hùng hiện đại.
Bài này đi qua bốn lớp: siêu sức mạnh được định nghĩa và chia cấp ra sao, thần thoại các nơi kể về người khoẻ phi thường thế nào, truyện tranh và phim biến nó thành công thức gì, và khoa học nói gì khi ai đó hỏi "có thể có thật không". Mọi nhân vật nhắc tới đều là hư cấu hoặc thần thoại; phần cuối có lời dặn riêng cho các bạn nhỏ.
Siêu sức mạnh được định nghĩa và chia cấp như thế nào
Trong các từ điển năng lực do người hâm mộ biên soạn, siêu sức mạnh thường được hiểu theo nghĩa hẹp: khả năng tạo lực cơ học lớn hơn mức một người được huấn luyện tốt nhất có thể đạt. Người bình thường nhấc được khoảng nửa tới gần bằng trọng lượng cơ thể mình mà không tập; vận động viên cử tạ hàng đầu nâng được gấp hai, gấp ba trọng lượng cơ thể. Siêu sức mạnh bắt đầu từ chỗ con số đó bị vượt qua một cách vô lý: nhấc ô tô, kéo tàu, giữ một cây cầu đang sập.
Để dễ so sánh, người viết truyện và người đọc hay chia thành bậc. Bậc thấp là sức của người khoẻ phi thường: bẻ cong thanh sắt, lật một chiếc xe máy. Bậc giữa là sức hàng chục tấn: nâng xe tải, đẩy đổ một bức tường bê tông. Bậc cao là sức cấp hành tinh mà một số nhân vật truyện tranh Mỹ được gán cho, chẳng hạn đẩy một thiên thạch lệch quỹ đạo. Bậc càng cao thì truyện càng khó tạo thử thách cho nhân vật, đây là chuyện sẽ bàn ở phần giới hạn.
Cần tách siêu sức mạnh khỏi vài năng lực hay đi cùng. Cơ thể cứng như thép là bất khả xâm phạm, một năng lực riêng; một nhân vật có thể rất khoẻ nhưng vẫn bị dao cứa chảy máu. Không biết mệt là sức bền, cũng là năng lực riêng. Nhiều nhân vật được viết gộp cả ba, nên người đọc hay lẫn, nhưng khi tự xây nhân vật thì tách ra sẽ rõ ràng hơn nhiều.
Người khoẻ phi thường trong thần thoại các nơi
Héc-quyn (Heracles) – Hy Lạp. Con trai thần Zeus với một người phàm, nổi tiếng nhất qua mười hai kỳ công, trong đó có bóp chết sư tử Nemea bằng tay không, chuyển dòng hai con sông để rửa chuồng ngựa vua Augeas, và có lúc gánh bầu trời thay cho thần Atlas. Sức mạnh của ông gắn với nguồn gốc nửa thần, và đi kèm những cơn điên loạn do nữ thần Hera gây ra, chi tiết mà nhiều nhà nghiên cứu xem như cái giá bi kịch của sức mạnh ấy.
Thánh Gióng – Việt Nam. Cậu bé làng Phù Đổng ba năm không nói không cười, khi nghe sứ giả tìm người đánh giặc Ân thì vươn vai thành tráng sĩ, ăn bao nhiêu cơm cà cũng không đủ, rồi nhổ cả bụi tre ven đường làm vũ khí khi roi sắt gãy. Số nong cơm, nong cà thì mỗi dị bản kể một khác. Đây là nhân vật được thờ cúng, nên khi kể cần giữ giọng trân trọng như kể về một vị anh hùng của cộng đồng.
Sơn Tinh – Việt Nam. Trong cuộc tranh tài cầu hôn Mỵ Nương, Sơn Tinh dời từng dãy núi, bốc đồi chặn nước dâng của Thủy Tinh. Sức mạnh ở đây không phải cơ bắp người mà là quyền năng của vị thần núi, gắn với cách người xưa giải thích lũ lụt hằng năm ở đồng bằng Bắc Bộ.
Bhima và Hanuman – Ấn Độ. Trong sử thi Mahabharata, Bhima là người khoẻ nhất trong năm anh em Pandava, dùng chuỳ và sức tay không. Trong Ramayana, Hanuman nhấc cả một quả núi mang theo khi không nhận ra loại cây thuốc cần tìm. Cả hai đều có cha là thần gió Vayu, một chi tiết cho thấy người xưa hay gắn sức mạnh với nguồn gốc thần linh chứ không phải luyện tập.
Điểm chung của các thần thoại. Sức mạnh hầu như luôn là món quà từ huyết thống thần linh hoặc phép màu, hiếm khi do khổ luyện. Và gần như luôn có một điểm yếu hay một bi kịch đi kèm, như thể người kể chuyện ngầm nói rằng sức mạnh không giải quyết được mọi thứ.
Truyện tranh và phim biến siêu sức mạnh thành công thức gì
Từ cuối thập niên 1930, siêu sức mạnh trở thành năng lực nền của thể loại siêu anh hùng Mỹ, rồi lan sang manga và phim. Bảng dưới nêu vài nhân vật tiêu biểu ở mức thông tin phổ biến, không đi vào cốt truyện chi tiết.
| Nhân vật | Ra đời | Nguồn gốc sức mạnh | Giới hạn thường được nhấn |
|---|---|---|---|
| Superman | Năm 1938, của Jerry Siegel và Joe Shuster | Người ngoài hành tinh, hấp thụ ánh sáng mặt trời vàng | Kryptonite, nỗi lo làm hại người thường |
| Wonder Woman | Năm 1941, của William Moulton Marston | Nguồn gốc thần thoại Hy Lạp, đảo Amazon | Bị trói tay bởi chính lời thề, quy tắc danh dự |
| Hulk | Năm 1962, của Stan Lee và Jack Kirby | Tai nạn phóng xạ gamma | Sức tăng theo cơn giận, mất kiểm soát bản thân |
| Popeye | Năm 1929, của E. C. Segar | Ăn rau bina | Phải có rau mới mạnh |
| Saitama (One Punch Man) | Truyện mạng của tác giả ONE, sau được vẽ lại thành manga | Tự nhận là do tập luyện đều đặn | Mạnh tới mức chán, không còn đối thủ |
Nhìn cột cuối có thể thấy xu hướng: nhân vật càng mạnh thì người viết càng phải dời thử thách sang chỗ khác, như đạo đức, cảm xúc, sự cô đơn hoặc một điểm yếu rất cụ thể. Saitama là trường hợp thú vị vì truyện lấy chính sự vô địch làm trò đùa và làm nỗi buồn của nhân vật. Hulk thì đặt cái giá vào việc mất kiểm soát: sức mạnh càng lớn khi cơn giận càng lớn, nên chính sức mạnh trở thành mối nguy.
Giới hạn và cái giá: vì sao người mạnh nhất lại khó viết nhất
Mất thử thách. Một nhân vật đánh đâu thắng đó làm người đọc hết hồi hộp. Đây là lý do nhiều truyện phải nghĩ ra điểm yếu riêng như kryptonite, hoặc đặt nhân vật vào tình huống mà sức mạnh không dùng được: cứu cùng lúc hai nơi, đối mặt một vấn đề cần thuyết phục chứ không cần đấm.
Kiểm soát lực. Nhiều truyện khai thác chi tiết nhân vật siêu khoẻ phải học cách cầm cốc không vỡ, bắt tay không làm đau người khác. Đây là cái giá đời thường rất dễ đồng cảm: sống giữa những thứ mong manh, luôn phải dè chừng chính mình.
Năng lượng. Từ Thánh Gióng ăn hết cơm cả làng tới các nhân vật phải "nạp" ánh sáng mặt trời, nhiều câu chuyện ngầm hiểu rằng lực lớn phải trả bằng năng lượng lớn. Đây là trực giác vật lý đúng, dù con số trong truyện thường bị phóng đại.
Cô lập và sợ hãi. Người quá mạnh khiến người xung quanh e dè. Nhiều truyện về siêu sức mạnh thực chất là truyện về việc được chấp nhận, và khả năng bị nghi ngờ, bị quản lý, bị lợi dụng.
Mất kiểm soát cảm xúc. Mô típ sức mạnh tăng theo cơn giận, từ Héc-quyn tới Hulk, biến năng lực thành một lời cảnh báo về bạo lực. Với người viết, đây là cách đơn giản để cho nhân vật một cuộc chiến bên trong.
Khoa học nói gì: định luật bình phương – lập phương và sức mạnh của kiến
Câu hỏi hay gặp nhất là "con kiến nhấc được vật nặng gấp nhiều lần cơ thể nó, vậy nếu người to bằng kiến thì sao". Câu trả lời nằm ở một nguyên lý mà Galileo đã viết từ năm 1638: khi một vật phóng to, diện tích tăng theo bình phương còn thể tích và khối lượng tăng theo lập phương. Sức cơ phụ thuộc vào diện tích mặt cắt của cơ, nên khi to lên, sức tăng chậm hơn khối lượng phải mang. Con kiến nhỏ nên tỉ lệ sức trên trọng lượng rất cao; một con kiến to bằng con người sẽ không còn "khoẻ" theo tỉ lệ ấy, thậm chí khó đứng vững.
Vậy cơ thể người có thể khoẻ hơn hẳn không? Có những trường hợp thật nhưng ở mức khiêm tốn. Gen myostatin bình thường kìm sự phát triển cơ; ở giống bò Blanc Bleu Belge, đột biến gen này tạo ra khối cơ to bất thường, và y văn năm 2004 từng mô tả một em bé ở Đức mang đột biến tương tự với cơ bắp phát triển sớm. Những trường hợp đó khoẻ hơn mức trung bình, không phải nhấc được ô tô.
Còn những câu chuyện "người mẹ nâng xe cứu con" thì sao? Đó thường là giai thoại, rất khó kiểm chứng: không ai cân chiếc xe, không ai đo lực. Các nhà sinh lý cho rằng trong tình huống cực căng thẳng, cơ thể có thể huy động nhiều sợi cơ hơn bình thường, nhưng xương, gân và khớp vẫn là giới hạn cứng. Thêm nữa, vật lý còn một vấn đề mà truyện tranh hay bỏ qua: muốn nhấc một chiếc máy bay bằng một tay, điểm tay chạm vào sẽ bị thủng chứ máy bay không lên theo, và người nhấc cũng cần đứng trên nền đủ cứng để không lún xuống.
Dùng siêu sức mạnh trong truyện của bạn: vài lối khai thác ít bị nhàm
Nếu bạn đang viết truyện và muốn cho nhân vật siêu khoẻ, những hướng sau giúp năng lực không biến thành nút "thắng" cho mọi cảnh:
- Gắn sức mạnh với một điều kiện rõ ràng: chỉ mạnh khi đứng trên đất, khi trời nắng, khi đói, khi đang bảo vệ ai đó. Điều kiện càng cụ thể thì cảnh càng dễ có thử thách.
- Cho sức mạnh một cái giá đo đếm được: mỗi lần dùng hết sức, nhân vật ngủ li bì một ngày, hoặc xương đau nhức như sau trận ốm.
- Đặt nhân vật vào việc cần sự khéo léo: tháo một quả bom, ru một đứa trẻ, viết thư cho người thân. Sự tương phản ấy cho người đọc thấy con người phía sau năng lực.
- Để vấn đề lớn nhất của truyện là thứ không đấm được: nghi kỵ trong làng, một quyết định khó, một người bạn bị hiểu lầm.
- Tránh để nhân vật thắng chỉ vì mạnh hơn; thắng vì hiểu đối thủ, vì có đồng đội, vì chọn đúng lúc.
- Nếu lấy cảm hứng từ thần thoại Việt Nam như Thánh Gióng, giữ sự tôn trọng với hình tượng được thờ cúng; sáng tạo nhân vật mới mang tinh thần ấy thay vì chế giễu nhân vật gốc.
Một ví dụ giả định: một cô gái ở Đà Nẵng khoẻ bất thường mỗi khi biển động, nhưng sức mạnh biến mất khi trời lặng. Chỉ một điều kiện như vậy đã tạo ra hàng loạt câu hỏi cho cốt truyện: cô làm gì những ngày biển êm, ai biết bí mật ấy, và chuyện gì xảy ra khi cần cô vào đúng một buổi trưa không gió.
Dặn riêng các bạn nhỏ: siêu sức mạnh chỉ có trong truyện
Mọi nhân vật trong bài đều là hư cấu hoặc thần thoại. Không có loại thuốc, rau, đồ uống hay bài tập nào giúp con người nhấc ô tô hay đấm vỡ tường. Bạn nhỏ thích siêu anh hùng thì cứ đọc truyện, xem phim, vẽ nhân vật của mình, nhưng đừng thử nhấc vật quá nặng so với sức, đừng đấm vào tường hay cửa kính, đừng thách nhau đỡ người lớn. Gân, xương và khớp của trẻ em đang lớn, rất dễ tổn thương.
Nếu muốn khoẻ thật, cách đúng là ăn uống đủ chất, ngủ đủ giấc, vận động đều và tập các môn thể thao có thầy cô hướng dẫn. Người lớn có thể biến niềm thích siêu sức mạnh của trẻ thành câu chuyện về sự tử tế: nhân vật mạnh nhất trong truyện hay được nhớ không phải vì đánh thắng ai, mà vì biết dùng sức để giúp người yếu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Siêu sức mạnh khác sức mạnh thể chất của vận động viên ở chỗ nào?
Vận động viên cử tạ giỏi nhất thế giới nâng được khoảng hai tới ba lần trọng lượng cơ thể, đó là giới hạn có thật của cơ, gân và xương người. Siêu sức mạnh trong truyện vượt giới hạn ấy hàng trăm, hàng nghìn lần, nên chỉ tồn tại trong hư cấu. Khoảng cách giữa hai thứ không phải do tập chưa đủ mà do cấu tạo cơ thể.
Nhân vật siêu khoẻ đầu tiên trong truyện tranh Mỹ là ai?
Superman ra mắt năm 1938 thường được xem là siêu anh hùng mở đầu thể loại, và sức mạnh là năng lực chính của nhân vật thời đầu. Trước đó đã có các nhân vật khoẻ phi thường trong truyện tranh báo như Popeye từ năm 1929, cũng như vô số người hùng thần thoại có từ hàng nghìn năm.
Thánh Gióng có được xem là siêu anh hùng không?
Có thể so sánh để dễ hiểu: Thánh Gióng lớn nhanh phi thường, rất khoẻ và đánh giặc cứu nước. Nhưng Thánh Gióng là nhân vật truyền thuyết được thờ cúng, gắn với lễ hội và niềm tin của cộng đồng, nên khi nói về ngài nên giữ giọng tôn trọng, không xem như một nhân vật giải trí.
Kiến có thật sự khoẻ gấp nhiều lần con người không?
Nếu tính sức nhấc so với trọng lượng cơ thể thì kiến vượt xa con người, vì cơ thể nhỏ có tỉ lệ diện tích cơ trên khối lượng lớn hơn. Nếu tính sức tuyệt đối thì con người khoẻ hơn rất nhiều. Phóng to kiến lên cỡ người thì lợi thế tỉ lệ ấy mất đi.
Có thật người ta khoẻ đột ngột khi gặp nguy hiểm không?
Có những lời kể về người nâng được vật rất nặng để cứu người thân, nhưng hầu hết khó kiểm chứng. Các nhà sinh lý cho rằng căng thẳng cực độ có thể giúp huy động thêm sức cơ ở mức nào đó, nhưng không đến mức thành siêu sức mạnh và vẫn có nguy cơ chấn thương.
Viết nhân vật siêu khoẻ thế nào để truyện không nhàm?
Hãy cho năng lực một điều kiện, một cái giá và một vấn đề mà sức mạnh không giải được. Người đọc nhớ nhân vật siêu khoẻ vì những lúc họ phải lựa chọn, kiềm chế hoặc yếu đuối, không phải vì họ nhấc được vật nặng hơn đối thủ.