QuyenNang.comQuyền Năng
Năng lực thể chất

Năng lực bất tử: thuốc trường sinh, Gilgamesh và cái giá của việc không thể chết

Bất tử trong thần thoại và truyện: Gilgamesh, Tithonus, Hằng Nga, người Struldbrug, ma cà rồng; các kiểu bất tử, cái giá đi kèm và khoa học nói gì về tuổi thọ.

Ancient banyan tree beside a moss-covered stone shrine gate in Phú Thọ at dusk, silhouette of an elderly person walking away on a misty path, lanterns glowing orange

Bất tử là năng lực hư cấu khiến một nhân vật không chết vì tuổi già, và tuỳ truyện, không chết vì bệnh tật hay thương tích. Đây có lẽ là ước muốn xưa nhất của loài người, xưa hơn cả ước được bay: bản sử thi cổ nhất còn lưu lại đã kể về một vị vua đi khắp thế gian để tìm cách không phải chết.

Điều đáng chú ý là gần như mọi câu chuyện về bất tử đều kết thúc bằng một cái giá đắt. Bài này phân loại các kiểu bất tử, kể lại những hình mẫu trong thần thoại phương Đông và phương Tây, xem truyện hiện đại xử lý năng lực này thế nào, và khoa học hiện nay nói gì về giới hạn tuổi thọ con người.

Các kiểu bất tử: không phải "không chết" nào cũng giống nhau

Từ điển năng lực thường tách bất tử thành nhiều kiểu, tuỳ việc nhân vật thoát khỏi loại cái chết nào. Phân biệt rõ giúp hiểu vì sao có những nhân vật "bất tử" mà vẫn bị giết.

Kiểu bất tửNhân vật không chết vìVẫn có thể chết vìVí dụ
Không giàTuổi tác, lão hoáVết thương, bệnh, bị giếtTộc tiên trong tiểu thuyết của Tolkien
Không già, không bệnhTuổi tác và bệnh tậtVũ khí, tai nạnNhiều vị thần trong thần thoại Hy Lạp
Hồi phục mọi tổn thươngHầu hết mọi thứMột điểm yếu duy nhấtMa cà rồng, người sói trong truyện
Tái sinhMọi thứ, vì chết rồi sống lạiThường không có gì, nhưng mất ký ức hoặc hình dạngChim phượng hoàng lửa
Bất tử không trẻ mãiCái chếtKhông chết nhưng vẫn già yếuTithonus, người Struldbrug

Hàng cuối là kiểu bất tử đáng sợ nhất và cũng hay được văn học dùng nhất để răn dạy: được sống mãi mà không được trẻ mãi. Nó cho thấy người xưa đã sớm nhận ra rằng thứ con người thật sự muốn không phải là "không chết", mà là sống khoẻ mạnh lâu dài.

Bất tử trong thần thoại: những cuộc tìm kiếm không thành

Gilgamesh – Lưỡng Hà. Trong sử thi Gilgamesh, được xem là một trong những tác phẩm văn học cổ nhất còn lại, vị vua thành Uruk đau đớn vì cái chết của người bạn Enkidu nên lên đường tìm sự bất tử. Ông lặn xuống đáy biển lấy được một loại cây giúp trẻ lại, nhưng khi ông tắm thì một con rắn ăn mất cây. Câu chuyện khép lại với việc chấp nhận giới hạn của con người.

Tithonus – Hy Lạp. Nữ thần Bình Minh Eos xin thần Zeus cho người yêu là chàng Tithonus được bất tử, nhưng quên xin cho chàng trẻ mãi. Tithonus cứ già đi, teo tóp mà không chết được. Dị bản phổ biến kể chàng cuối cùng hoá thành con ve sầu.

Hằng Nga – Trung Hoa. Hằng Nga uống thuốc trường sinh rồi bay lên cung trăng, sống mãi ở đó trong cô đơn. Các dị bản khác nhau về lý do nàng uống thuốc, nhưng hình ảnh người bất tử cô quạnh trên cung trăng thì rất quen thuộc với người Việt qua dịp Trung thu.

Thuốc trường sinh và bàn đào. Văn hoá Trung Hoa có đào tiên của Tây Vương Mẫu, ăn vào sống lâu; Tôn Ngộ Không trong Tây Du Ký ăn trộm cả đào tiên lẫn thuốc của Thái Thượng Lão Quân. Lịch sử thật cũng ghi nhận Tần Thủy Hoàng sai người đi tìm thuốc trường sinh, một chi tiết cho thấy giấc mơ ấy không chỉ nằm trong truyện.

Từ Thức – Việt Nam. Chàng Từ Thức lạc vào cõi tiên, ở lại lấy vợ tiên, khi nhớ nhà trở về thì trần gian đã qua mấy trăm năm, người thân không còn ai. Truyện không nói thẳng về bất tử nhưng đặt đúng câu hỏi: sống lâu hơn mọi người mình yêu thương có thật sự đáng mong?

Văn học và phim hiện đại: bất tử như một gánh nặng

Năm 1726, trong Gulliver du ký, Jonathan Swift kể về người Struldbrug: những người sinh ra đã bất tử nhưng vẫn già đi, mất trí nhớ, mất bạn bè và bị xã hội coi như gánh nặng. Gulliver lúc đầu ghen tị với họ, rồi kinh hãi khi hiểu sự thật. Đây là một trong những hình ảnh bất tử u ám nhất của văn học, và vẫn được trích dẫn khi người ta bàn về tuổi thọ ngày nay.

Tiểu thuyết Dracula năm 1897 đưa ma cà rồng vào văn hoá đại chúng: sống mãi nhưng phải hút máu, sợ ánh nắng, không soi được gương. Bất tử ở đây gắn với một cái giá về đạo đức, sống bằng cách lấy đi sự sống của người khác. Bức chân dung của Dorian Gray, ra đời năm 1890, kể về một chàng trai trẻ mãi trong khi bức tranh vẽ chàng già đi và xấu xí thay, một ẩn dụ về cái giá của việc trốn tránh hậu quả.

Phim Highlander năm 1986 lại tưởng tượng một nhóm người bất tử chỉ chết khi bị chém đầu, sống qua nhiều thế kỷ, chứng kiến người yêu già đi. Còn trong truyện tranh và manga, bất tử thường thuộc về phản diện tham lam hoặc về nhân vật đã chán sống, và tác phẩm dùng nhân vật ấy để hỏi người đọc: cái gì làm cuộc đời có ý nghĩa nếu nó không có hồi kết?

Cái giá của bất tử mà các câu chuyện lặp đi lặp lại

Đọc lại hàng chục câu chuyện từ cổ tới kim, có thể thấy một danh sách cái giá gần như cố định:

  • Mất người thân: nhìn mọi người mình yêu thương già đi và ra đi, còn mình ở lại.
  • Già mà không chết: được sống mãi nhưng không được khoẻ mãi, như Tithonus và người Struldbrug.
  • Mất ý nghĩa: khi thời gian là vô hạn, việc gì cũng có thể để mai làm, mọi lựa chọn mất sức nặng.
  • Mất ký ức hoặc bản thân: sống quá lâu khiến nhân vật quên mình là ai, hoặc thay đổi đến mức không còn là người cũ.
  • Cô lập: phải giấu bí mật, liên tục chuyển nơi ở, không thể gắn bó lâu với ai.
  • Lệ thuộc: bất tử phải "nuôi" bằng máu, bằng thuốc, bằng một nghi thức, khiến nhân vật mất tự do.
  • Bị săn đuổi: người khác thèm muốn bí mật trường sinh và tìm cách chiếm lấy.

Có lẽ đó là lý do sau hàng nghìn năm, phần lớn câu chuyện về bất tử vẫn kết thúc ở cùng một chỗ với Gilgamesh: chấp nhận rằng con người có giới hạn, và sống trọn vẹn trong giới hạn ấy.

Khoa học nói gì: con người sống được bao lâu, loài nào "không già"

Người sống lâu nhất được ghi nhận với giấy tờ đầy đủ là bà Jeanne Calment ở Pháp, mất năm 1997 khi được 122 tuổi. Các nhà nhân khẩu học vẫn tranh luận liệu tuổi thọ tối đa của con người có một giới hạn cứng hay không; điều đã rõ là tuổi thọ trung bình tăng mạnh trong hơn một thế kỷ qua nhờ vệ sinh, dinh dưỡng, vắc-xin và y học, nhưng tuổi thọ tối đa thì tăng rất chậm.

Trong tự nhiên có những sinh vật được gọi vui là "bất tử". Loài sứa nhỏ Turritopsis dohrnii có thể quay ngược vòng đời, từ dạng trưởng thành trở lại dạng polyp non khi gặp điều kiện bất lợi. Loài thuỷ tức Hydra nước ngọt dường như hầu như không có dấu hiệu lão hoá trong điều kiện phòng thí nghiệm. Nhưng "không già" không có nghĩa là không chết: chúng vẫn bị ăn thịt, nhiễm bệnh, gặp môi trường xấu.

Nghiên cứu về lão hoá hiện nay tập trung vào những cơ chế như đầu mút nhiễm sắc thể ngắn dần qua mỗi lần tế bào phân chia, tổn thương tích tụ trong tế bào, và tế bào già không tự đào thải. Mục tiêu thực tế mà nhiều nhà khoa học nói tới là kéo dài số năm sống khoẻ, không phải sống mãi. Mọi lời quảng cáo về thuốc hay thực phẩm "trường sinh" hiện chưa có bằng chứng đáng tin.

Viết nhân vật bất tử và nói chuyện với trẻ nhỏ về sự sống

Nếu bạn viết một nhân vật bất tử, hãy quyết định trước họ bất tử theo kiểu nào trong bảng ở đầu bài, và cái giá là gì. Một ví dụ giả định: người lái đò trên sông Hương ở Huế đã sống ba trăm năm, không già, nhưng mỗi thế kỷ lại quên sạch những gì đã qua. Chỉ một cái giá ấy đã mở ra nhiều cảnh: người lái đò gặp lại hậu duệ của người mình từng yêu mà không nhận ra, giữ một cuốn nhật ký để nhắc mình là ai. Nhân vật bất tử càng có quy tắc rõ, câu chuyện càng có sức nặng.

Ba câu hỏi đáng trả lời trước khi đặt bút: nhân vật sống qua bao nhiêu biến cố lớn của lịch sử và nhớ chúng ra sao; họ kiếm sống, giữ giấy tờ tuỳ thân thế nào khi gương mặt không đổi qua nhiều đời; và điều gì khiến họ vẫn muốn sống tiếp. Câu hỏi thứ ba thường quan trọng nhất, vì một nhân vật bất tử không còn lý do để sống là nhân vật đã chết về tinh thần. Nhiều câu chuyện hay nhất về bất tử thực ra kể về việc nhân vật tìm lại một lý do như thế: một người cần bảo vệ, một lời hứa cần giữ, một món nợ cần trả.

Với trẻ nhỏ, truyện về bất tử có thể là cửa để nói chuyện nhẹ nhàng về sự sống và mất mát. Trẻ có thể hỏi "sao ông bà không sống mãi như tiên trong truyện", và người lớn có thể giải thích rằng tiên, thuốc trường sinh, đào tiên đều là chuyện tưởng tượng; điều có thật là ăn uống lành mạnh, vận động và yêu thương nhau giúp mọi người sống khoẻ hơn. Đừng để trẻ tin vào bất kỳ thứ gì được quảng cáo là giúp "sống mãi", và không bao giờ thử ăn uống thứ lạ vì tưởng đó là thuốc tiên.

Câu hỏi thường gặp

Bất tử và trường sinh khác nhau thế nào?

Trong cách dùng phổ biến, trường sinh nhấn vào việc sống rất lâu, thường nhờ thuốc hay phép thuật, còn bất tử là không thể chết. Nhiều truyện dùng lẫn hai từ. Khi phân loại năng lực, nên nói rõ nhân vật thoát khỏi tuổi già, bệnh tật hay cả thương tích, vì mỗi kiểu dẫn tới câu chuyện khác nhau.

Câu chuyện cổ nhất về tìm kiếm bất tử là gì?

Sử thi Gilgamesh của vùng Lưỡng Hà thường được nhắc tới như câu chuyện cổ nhất còn lưu lại về hành trình tìm bất tử. Vị vua Gilgamesh lấy được cây giúp trẻ lại nhưng bị rắn ăn mất, và câu chuyện kết thúc bằng việc chấp nhận giới hạn của con người.

Vì sao Tithonus được bất tử mà vẫn khổ?

Theo thần thoại Hy Lạp, nữ thần Eos xin cho Tithonus được sống mãi nhưng quên xin cho chàng trẻ mãi. Chàng vẫn già đi, yếu dần mà không chết được. Câu chuyện thường được dùng để nhắc rằng sống lâu mà không khoẻ không phải là điều đáng mong.

Sứa bất tử có thật không?

Loài sứa Turritopsis dohrnii có khả năng quay ngược vòng đời về dạng non khi gặp điều kiện bất lợi, nên được gọi vui là sứa bất tử. Tuy vậy chúng vẫn chết vì bị ăn thịt, bệnh tật hay môi trường, nên đó là khả năng trẻ hoá đặc biệt chứ không phải bất tử theo nghĩa trong truyện.

Con người có thể sống tới bao nhiêu tuổi?

Kỷ lục được xác minh là 122 tuổi của bà Jeanne Calment. Giới khoa học còn tranh luận về việc có giới hạn tuổi thọ cứng hay không. Điều chắc chắn là chưa có phương pháp nào đã được chứng minh giúp con người sống mãi, và các sản phẩm quảng cáo trường sinh đều thiếu bằng chứng.

Kể chuyện Hằng Nga cho trẻ thế nào cho phù hợp?

Có thể kể như một truyện cổ gắn với Trung thu, nói rõ đây là truyền thuyết có nhiều dị bản, không phải chuyện có thật. Câu chuyện là dịp tốt để nói về nỗi nhớ nhà, tình thân và việc trân trọng thời gian bên người mình yêu thương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138