QuyenNang.comQuyền Năng
Quyền năng trong thần thoại thế giới

Quyền năng của Zeus và các vị thần Olympus: sấm sét, biến hình và giới hạn

Zeus giữ sấm sét, Poseidon làm rung đất, Hades có mũ tàng hình: quyền năng của các vị thần Olympus đến từ đâu và điều gì trói buộc chính họ.

Thunderstorm rolling over flooded rice fields in An Giang at dusk, a farmer in a conical hat seen from behind under a thatched shelter, distant lightning over the horizon

Trong thần thoại Hy Lạp, quyền năng của mỗi vị thần gắn với một phần thế giới mà vị ấy cai quản: Zeus giữ bầu trời và tia sét, Poseidon giữ biển và làm rung chuyển mặt đất, Hades giữ cõi âm cùng chiếc mũ khiến người đội trở nên vô hình. Những quyền năng ấy không có sẵn từ đầu mà được trao, được giành, được chia — và đi kèm những ràng buộc mà ngay cả Zeus cũng không phá được.

Bài này đi theo góc năng lực: từng vị thần làm được gì theo các nguồn cổ như Hesiod, Homer và tuyển tập thần thoại mang tên Apollodorus, chỗ nào các nguồn kể khác nhau, và vì sao truyện tranh, phim ảnh hôm nay vẫn mượn khung quyền năng này. Thần thoại có nhiều dị bản; khi kể theo một nguồn cụ thể, bài sẽ nói rõ nguồn đó.

Tia sét không phải của Zeus từ đầu: câu chuyện trao vũ khí

Theo bản Thần phả của Hesiod, Zeus là con út của Cronus và Rhea. Cronus sợ bị con lật đổ như chính ông đã lật đổ cha mình là Uranus, nên nuốt từng đứa con vừa sinh. Rhea bọc một hòn đá trong tã đưa cho Cronus nuốt thay, rồi giấu Zeus ở đảo Crete. Về nơi giấu cụ thể, các nguồn kể khác nhau: có bản nói hang trên núi Ida, có bản nói núi Dikte, cùng các chi tiết nuôi bằng sữa dê Amalthea hay sữa của các tiên nữ.

Điểm đáng chú ý với một từ điển năng lực là tia sét, thứ vũ khí gắn liền với Zeus, lại do người khác làm ra. Khi Zeus giải thoát các Cyclops — những người khổng lồ một mắt bị giam dưới lòng đất — họ đền ơn bằng sấm, chớp và tia sét. Bản của Apollodorus kể thêm: cùng lúc ấy Cyclops rèn cây đinh ba cho Poseidon và chiếc mũ tàng hình cho Hades. Nói cách khác, ba anh em bước vào cuộc chiến với thế hệ Titan nhờ ba món vũ khí do thợ rèn tài giỏi trao tặng.

Chi tiết này thú vị vì nó cho thấy người Hy Lạp cổ hình dung quyền năng không hoàn toàn nằm trong thân thể vị thần. Có phần nằm ở vật, ở liên minh, ở món nợ ân nghĩa. Truyện hiện đại hay lặp lại mô hình đó: nhân vật mạnh nhờ món vũ khí được rèn riêng, và mất vũ khí là mất một phần sức mạnh.

Chia ba cõi bằng bốc thăm: bầu trời, biển và cõi âm

Bầu trời thuộc Zeus. Trong Iliad, khúc ca thứ mười lăm, Poseidon nhắc lại rằng sau khi thắng các Titan, ba anh em bốc thăm: Zeus được bầu trời rộng giữa mây và không khí, Poseidon được biển xám, Hades được cõi tối tăm. Mặt đất và đỉnh Olympus là phần chung. Zeus đứng đầu không vì được chia phần to hơn mà vì là người lãnh đạo cuộc chiến và giữ tia sét.

Biển và động đất thuộc Poseidon. Poseidon thường được gọi bằng biệt danh “kẻ làm rung chuyển mặt đất”. Ở các vùng ven biển hay có địa chấn như Hy Lạp, gắn động đất với thần biển là cách giải thích tự nhiên: biển dâng, đất nứt, tàu đắm đều về một vị thần. Đinh ba của ông có thể khuấy bão, làm vỡ đá, khiến suối phun lên từ đất.

Cõi âm thuộc Hades. Hades hiếm khi rời cõi của mình và không được kể như kẻ ác; ông là người giữ trật tự cho thế giới người chết. Chiếc mũ tàng hình của ông về sau được cho các anh hùng mượn: trong chuyện Perseus, chiếc mũ ấy giúp chàng trốn khỏi hai chị của Medusa.

Mặt đất là phần chung. Vì mặt đất không thuộc riêng ai, các vị thần cứ thế tranh nhau ảnh hưởng ở từng thành phố. Chuyện Athena và Poseidon tranh thành Athens — Poseidon tặng dòng suối nước mặn, Athena tặng cây ô liu, và Athena thắng — là ví dụ quen thuộc về việc quyền năng phải được người phàm công nhận.

Mười hai vị thần Olympus và quyền năng gắn với mỗi người

Danh sách mười hai vị thần Olympus không cố định giữa các nguồn: có bản xếp Hestia, nữ thần bếp lửa, có bản thay bằng Dionysus. Bảng dưới theo cách liệt kê phổ biến, kèm tên La Mã tương ứng để bạn đối chiếu khi đọc truyện phương Tây.

Vị thầnTên La MãPhạm viQuyền năng tiêu biểu
ZeusJupiterBầu trời, trật tự, lời thềPhóng sét, gọi mây, biến hình
HeraJunoHôn nhân, gia đìnhBan hoặc rút sự che chở, gây điên loạn trong vài truyện
PoseidonNeptuneBiển, động đất, ngựaKhuấy bão, làm rung đất, tạo suối
DemeterCeresMùa màngKhiến đất màu mỡ hay khô cằn, gắn với chu kỳ mùa
AthenaMinervaTrí tuệ, chiến lược, nghề thủ côngBan mưu kế, áo giáp aegis gây khiếp sợ
ApolloApolloÁnh sáng, âm nhạc, chữa bệnh, lời sấmBắn tên gây dịch, nói trước qua đền Delphi
ArtemisDianaSăn bắn, thiên nhiên hoang dãTên không trượt, che chở thú rừng
AresMarsChiến tranhCơn cuồng nộ nơi chiến trận
AphroditeVenusTình yêu, sắc đẹpKhiến người khác say mê, chiếc thắt lưng quyến rũ
HephaestusVulcanLửa lò rèn, thủ côngRèn vũ khí, chế tạo người máy bằng vàng
HermesMercuryĐường đi, thương mại, đưa tinTốc độ, dẫn linh hồn xuống cõi âm
Dionysus hoặc HestiaBacchus hoặc VestaRượu nho, lễ hội hoặc bếp lửaGây say, giải thoát hoặc giữ lửa nhà

Chi tiết về người máy của Hephaestus không phải trí tưởng tượng hiện đại: trong Iliad, khúc ca thứ mười tám, thần thợ rèn có những người hầu gái bằng vàng biết nói, biết nghĩ, đỡ ông đi lại. Đây là một trong những hình dung sớm nhất về sinh vật nhân tạo trong văn chương phương Tây.

Biến hình: quyền năng Zeus dùng nhiều nhất trong truyện kể

Nếu đếm số lần xuất hiện, biến hình có lẽ là năng lực Zeus dùng nhiều hơn cả tia sét. Ông hoá thành thiên nga khi gặp Leda, thành con bò trắng để đưa nàng Europa vượt biển tới Crete, thành cơn mưa vàng lọt vào căn phòng nơi Danaë bị giam. Phần lớn các câu chuyện ấy là chuyện tình, và nhiều chuyện trong số đó, đọc bằng con mắt hôm nay, là chuyện ép buộc. Khi giới thiệu cho học sinh, người dạy thường chọn kể ở mức khái quát và nói thẳng rằng đó là cách người xưa giải thích dòng dõi của các anh hùng và các vương triều.

Biến hình trong thần thoại Hy Lạp không chỉ thuộc về Zeus. Athena thường cải trang thành người phàm — một ông lão, một người bạn cũ — để khuyên nhủ anh hùng, như khi bà hiện thành Mentor bên cạnh Telemachus trong Odyssey. Proteus, ông lão biển cả, biến thành sư tử, rắn, nước chảy để thoát khỏi người muốn hỏi chuyện tương lai; ai giữ chặt được ông đến khi ông trở lại hình gốc thì sẽ nhận được câu trả lời.

Điều đáng để ý là biến hình trong các truyện này có quy tắc ngầm: hình dạng mới che mắt người phàm nhưng không đổi bản chất. Thần vẫn là thần trong thân thiên nga. Quy tắc ấy về sau thành khuôn mẫu của rất nhiều hệ năng lực hư cấu — người biến hình giữ trí nhớ và ý chí của mình, chỉ đổi vỏ ngoài.

Những thứ trói buộc cả Zeus

Số phận. Trong Iliad, khi Sarpedon, con trai của Zeus, sắp ngã xuống dưới tay Patroclus, Zeus đắn đo có nên cứu con hay không. Hera nhắc rằng nếu ông can thiệp vào điều đã định, các vị thần khác sẽ đòi làm y như vậy với con mình. Zeus chịu thua, chỉ để mưa máu rơi xuống tiễn con. Các Moirai — ba nữ thần se, đo và cắt sợi chỉ đời người — là thế lực mà nhiều đoạn văn cổ đặt ngang hoặc cao hơn ý muốn của Zeus; các tác giả cổ không thống nhất hoàn toàn về thứ bậc này.

Lời thề trên sông Styx. Theo Hesiod, vị thần nào thề trên dòng nước Styx mà phản lời sẽ nằm bất động, không thở, không được ăn ambrosia trong một năm tròn, rồi bị loại khỏi hội đồng các vị thần thêm chín năm. Đây là lý do lời thề này được dùng khi cần sự cam kết tuyệt đối, và cũng là lý do Zeus không rút lại được lời hứa với Semele dù biết hậu quả.

Sự ủng hộ của các vị thần khác. Trong Iliad, Zeus phải trao đổi, nhượng bộ, đôi khi bị lừa: Hera dùng chiếc thắt lưng mượn của Aphrodite và nhờ thần Giấc Ngủ để ông thiếp đi, nhờ vậy phe Hy Lạp lấy lại thế trận. Vua của các vị thần vẫn phải giữ cân bằng trong một gia đình đông người và nhiều ý kiến.

Người phàm. Thần Hy Lạp sống nhờ sự thờ phụng và lễ vật. Những câu chuyện về người phàm bị trừng phạt vì xúc phạm thần cũng cho thấy chiều ngược lại: thần cần được tôn kính. Quyền năng không tách rời khỏi quan hệ hai chiều với cộng đồng thờ cúng.

Máu thần, ambrosia và chuyện thần có thể bị thương

Các vị thần Olympus bất tử, nhưng không bất khả xâm phạm. Trong Iliad, người anh hùng Diomedes được Athena trợ sức đã đâm trúng tay Aphrodite và làm Ares bị thương. Thứ chảy ra không phải máu người mà là ichor, một chất lỏng mà Homer giải thích bằng việc thần không ăn bánh mì, không uống rượu như người phàm. Ares bị thương thì gào lên, chạy về Olympus kêu với Zeus, rồi được chữa lành rất nhanh.

Chế độ ăn của thần cũng là một phần quyền năng: ambrosia và nectar, thức ăn và thức uống của thần, giữ cho họ bất tử. Nhiều câu chuyện xoay quanh việc người phàm muốn chạm tới thứ ấy. Tantalus bị trừng phạt mãi mãi ở cõi âm, trong một số bản kể là vì đã lấy trộm thức ăn của thần đem cho người phàm.

Cách hình dung này khác hẳn với hình mẫu thần toàn năng ở một số tôn giáo khác. Thần Hy Lạp mạnh hơn người rất nhiều, nhưng có cảm xúc, có thể đau, có thể bị lừa, và chịu những luật lệ chung. Chính khoảng cách vừa đủ ấy làm cho họ thành nhân vật có kịch tính — điều mà người viết truyện siêu năng lực hôm nay rất cần.

Từ Olympus tới truyện tranh và phim: khung quyền năng còn sống

Văn hoá đại chúng mượn các vị thần Olympus theo hai hướng. Hướng thứ nhất đưa thẳng thần vào truyện, như loạt tiểu thuyết Percy Jackson của Rick Riordan đặt các vị thần vào nước Mỹ hiện đại và để con cái của họ thừa hưởng năng lực của cha mẹ: con của Poseidon điều khiển nước, con của Zeus gọi được sét. Hướng thứ hai chỉ mượn khung: một nhân vật có quyền năng gắn với một lĩnh vực tự nhiên, có vũ khí riêng, có điểm yếu và có món nợ với người khác.

Khi đọc hay xem những tác phẩm ấy, bạn có thể dùng chính bảng ở trên để đối chiếu: nhân vật này mượn quyền năng của ai, giữ lại giới hạn nào, bỏ đi giới hạn nào. Thường thì phần bị bỏ đi là phần trói buộc — số phận, lời thề, sự phụ thuộc vào người khác — vì người làm phim muốn nhân vật hành động nhanh. Đọc lại nguồn cổ sẽ thấy chính những trói buộc đó mới làm cho các vị thần đáng nhớ.

Cũng nên nhớ rằng thần thoại Hy Lạp từng là tín ngưỡng sống của người Hy Lạp cổ trong nhiều thế kỷ, với đền thờ, lễ hội và nghi thức thật; ngày nay vẫn có những nhóm nhỏ tìm cách phục dựng việc thờ các vị thần này. Kể lại các câu chuyện với sự trân trọng là cách đọc đúng mực, kể cả khi bạn đọc chúng như văn chương.

Câu hỏi thường gặp

Zeus có phải là vị thần mạnh nhất trong thần thoại Hy Lạp không?

Zeus đứng đầu các vị thần Olympus và giữ tia sét, nhưng các nguồn cổ không coi ông là toàn năng. Ông vẫn chịu ràng buộc của số phận, của lời thề trên sông Styx và phải giữ cân bằng với các vị thần khác trong nhiều tình huống.

Ai đã làm ra tia sét của Zeus?

Theo Hesiod và Apollodorus, các Cyclops — những người khổng lồ một mắt được Zeus giải thoát khỏi nơi giam dưới lòng đất — đã trao cho ông sấm, chớp và tia sét để đền ơn. Bản Apollodorus kể thêm họ rèn đinh ba cho Poseidon và mũ tàng hình cho Hades.

Vì sao danh sách mười hai vị thần Olympus mỗi nơi một khác?

Người Hy Lạp cổ không có một văn bản chính thức quy định danh sách. Các thành phố và các tác giả xếp khác nhau, phổ biến nhất là chọn giữa Hestia và Dionysus cho vị trí thứ mười hai. Vì vậy khi đọc, bạn nên xem nguồn đang theo bản nào.

Thần Hy Lạp có bị thương hay chết không?

Thần Hy Lạp bất tử nhưng có thể bị thương. Trong Iliad, Aphrodite và Ares đều bị người anh hùng Diomedes làm bị thương và chảy ra ichor thay cho máu. Họ hồi phục nhanh, nhưng vẫn biết đau, biết sợ và biết giận như người.

Mũ tàng hình của Hades có xuất hiện trong truyện nào khác không?

Có. Trong chuyện Perseus, chàng mượn chiếc mũ ấy cùng đôi dép có cánh và chiếc túi đặc biệt để tiếp cận Medusa rồi thoát khỏi hai chị của nàng. Ở một vài đoạn trong Iliad, Athena cũng đội chiếc mũ này để Ares không nhìn thấy bà.

Đọc thần thoại Hy Lạp bắt đầu từ đâu cho dễ?

Bạn có thể bắt đầu bằng một tuyển tập thần thoại kể lại cho người đọc phổ thông, sau đó đọc bản dịch Iliad và Odyssey, rồi Thần phả của Hesiod nếu muốn hiểu nguồn gốc các vị thần. Đọc kèm ghi chú của người dịch giúp phân biệt đâu là nguồn cổ, đâu là phần kể lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138