Trong thần thoại Bắc Âu, Mjölnir là cây búa của thần sấm Thor: ném đi thì đánh trúng mọi thứ và tự bay về tay chủ, có thể thu nhỏ để giấu trong áo, và là vũ khí duy nhất các vị thần Asgard tin là giữ được họ khỏi bầy người khổng lồ. Nhưng cây búa ấy có một khuyết tật — cán quá ngắn — và Thor không thể cầm nó nếu thiếu đôi găng sắt.
Hầu hết những gì người Việt biết về Thor đến từ phim siêu anh hùng. Bài này quay về hai nguồn chính là Edda thơ, tập hợp các bài thơ cổ Bắc Âu, và Edda văn xuôi do Snorri Sturluson soạn ở Iceland khoảng thập niên 1220, để xem quyền năng thật của Thor trong thần thoại là gì và phần nào là do truyện tranh, phim ảnh sáng tạo thêm.
Mjölnir ra đời từ một vụ cá cược của Loki
Theo Edda văn xuôi, chuyện bắt đầu bằng một trò nghịch dại của Loki: hắn cắt trụi mái tóc vàng của Sif, vợ Thor. Bị Thor doạ, Loki phải xuống thế giới của người lùn nhờ làm tóc mới bằng vàng thật. Các con trai của Ivaldi làm xong mái tóc, rồi làm thêm con thuyền Skíðblaðnir và ngọn giáo Gungnir.
Chưa dừng ở đó, Loki cá cược với anh em người lùn Brokkr và Eitri — bản kể gọi Eitri là Sindri ở một số chỗ — rằng họ không làm nổi ba món quý bằng những thứ kia, và đặt cược chính cái đầu của mình. Trong lúc Eitri rèn, Brokkr phải kéo bễ không ngừng. Loki hoá thành con ruồi, đốt Brokkr ba lần. Lần cuối, khi đang rèn cây búa, con ruồi đốt vào mí mắt, máu chảy vào mắt, Brokkr buông bễ trong chốc lát để gạt đi. Vì khoảnh khắc ấy mà cán búa ngắn hơn dự định.
Ba món quý của người lùn là chiếc vòng Draupnir cho Odin, con lợn lông vàng cho Freyr và cây búa cho Thor. Các vị thần phân xử cây búa là món quý nhất, nên Loki thua. Hắn thoát mất đầu nhờ một lý lẽ khôn: đầu thì được lấy, nhưng cổ không nằm trong cược. Brokkr đành khâu miệng Loki lại. Câu chuyện cho thấy ngay từ đầu, vũ khí mạnh nhất của Asgard đã mang dấu vết của mưu mẹo và một lỗi nhỏ không sửa được.
Bộ trang bị của Thor theo Edda văn xuôi
Thor không chỉ có cây búa. Snorri mô tả ba món đi cùng nhau, và cả ba đều cần cho việc dùng Mjölnir. Bảng dưới liệt kê theo phần Gylfaginning và Skáldskaparmál của Edda văn xuôi.
| Món | Tên gốc | Công dụng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Búa | Mjölnir | Ném trúng mọi mục tiêu, tự bay về tay, thu nhỏ được | Cán ngắn vì con ruồi đốt Brokkr |
| Đai sức mạnh | Megingjörð | Thắt vào thì sức thần tăng gấp đôi | Thường đi cùng hình ảnh Thor ra trận |
| Găng sắt | Járngreipr | Cần để cầm cán búa | Không có găng thì không giữ được búa |
| Cỗ xe dê | Tanngrisnir và Tanngnjóstr | Kéo xe Thor đi khắp trời, tiếng bánh xe là tiếng sấm | Có thể làm thịt rồi hồi sinh bằng búa |
| Găng và gậy mượn | Gríðarvölr và các món khác | Mượn từ nữ khổng lồ Gríðr khi đi không mang búa | Theo chuyện Thor tới nhà Geirröðr |
Đáng chú ý là trong thần thoại không có chi tiết “chỉ người xứng đáng mới nhấc được búa”. Đó là sáng tạo của truyện tranh Mỹ. Trong Edda, giới hạn của Mjölnir là vật lý: cán ngắn, cần găng sắt, và có thể bị đánh cắp.
Đàn dê hồi sinh: quyền năng ban phúc của cây búa
Mjölnir không chỉ để phá. Edda văn xuôi kể Thor ghé nghỉ nhà một nông dân, làm thịt hai con dê kéo xe để mọi người cùng ăn, dặn trải da dê ra và bỏ xương lên da. Sáng hôm sau, ông giơ búa ban phúc, hai con dê đứng dậy sống lại. Nhưng một con bị khập khiễng: cậu con trai nhà nông là Þjálfi đã chẻ xương đùi lấy tuỷ. Thor nổi giận, gia đình phải xin chuộc lỗi, và Þjálfi cùng em gái Röskva trở thành người hầu theo Thor từ đó.
Trong bài thơ Þrymskviða thuộc Edda thơ, cây búa còn được đặt lên lòng cô dâu để ban phúc cho hôn lễ. Các nhà nghiên cứu dùng chi tiết này cùng những dòng chữ khắc trên đá rune để cho rằng búa của Thor từng có vai trò thánh hoá trong nghi lễ. Khảo cổ ở Scandinavia và các vùng người Bắc Âu từng sinh sống đã tìm thấy nhiều mặt dây chuyền hình búa nhỏ từ thời Viking, cho thấy biểu tượng này được người thường đeo như vật hộ thân.
Với từ điển năng lực, đây là điểm hay: một vũ khí vừa huỷ diệt vừa hồi sinh. Truyện hiện đại thường chỉ giữ nửa đầu.
Khi búa bị đánh cắp: Thor cải trang thành cô dâu
Bài thơ Þrymskviða kể một buổi sáng Thor thức dậy và không thấy búa. Loki mượn bộ áo lông chim của Freyja bay đi dò la, biết được người khổng lồ Þrymr đã giấu búa sâu dưới đất tám dặm và chỉ trả lại nếu được cưới Freyja. Freyja giận dữ từ chối. Các vị thần họp bàn, Heimdallr đưa ra cách: để chính Thor mặc váy cưới, đội khăn che mặt, đeo chuỗi hạt quý của Freyja, giả làm nàng. Loki đi cùng làm người hầu gái.
Ở tiệc cưới, “cô dâu” ăn hết một con bò, tám con cá hồi và uống ba thùng rượu mật ong. Þrymr ngạc nhiên, Loki giải thích cô dâu nhịn ăn tám đêm vì nóng lòng. Khi người khổng lồ vén khăn định hôn, đôi mắt rực lửa làm hắn giật mình; Loki lại bảo cô dâu thức trắng tám đêm. Cuối cùng Þrymr cho mang búa ra đặt lên lòng cô dâu để làm lễ — và Thor cầm lại vũ khí của mình.
Câu chuyện là một hài kịch, nhưng nó nói một điều nghiêm túc về hệ năng lực: sức mạnh của Thor phụ thuộc gần như hoàn toàn vào cây búa. Mất búa, vị thần mạnh nhất Asgard phải nhờ đến cải trang và mưu của Loki.
Đi câu rắn thế giới: Thor và người khổng lồ Hymir
Bài thơ Hymiskviða trong Edda thơ và phần kể của Snorri có một chuyến đi câu nổi tiếng. Thor tới nhà người khổng lồ Hymir, cùng hắn chèo thuyền ra biển. Hymir câu được hai con cá voi; Thor thì móc đầu một con bò đực làm mồi, thả xuống đáy biển. Con rắn Jörmungandr đớp mồi, Thor kéo mạnh đến mức chân xuyên thủng đáy thuyền và đạp lên đáy biển. Đầu con rắn trồi lên, phun nọc, Thor giơ búa.
Đến đây các nguồn kể khác nhau. Theo Snorri, Hymir hoảng sợ cắt đứt dây câu, con rắn chìm xuống, Thor ném búa theo nhưng không chắc đã giết được nó; ông tức giận đấm Hymir rơi xuống biển. Trong Hymiskviða, chuyến câu kết thúc mơ hồ hơn, con rắn lặn mất. Dù theo bản nào, Jörmungandr vẫn sống để chờ trận đấu cuối cùng.
Chuyến câu này được khắc trên vài phiến đá thời Viking, như phiến đá ở Altuna (Thuỵ Điển), cho thấy câu chuyện đã phổ biến trước khi Snorri chép lại. Với hệ năng lực, đây là ví dụ hay về một kẻ thù định mệnh: hai bên gặp nhau nhiều lần, chưa lần nào phân thắng bại, để dành cho kết cục.
Những lần Thor thua: chuyến đi tới Útgarðr
Uống không cạn chiếc sừng. Ở thành của Útgarða-Loki, Thor được mời uống một chiếc sừng mà người giỏi uống cạn trong một hơi. Ba hơi dài, nước chỉ vơi đi một chút. Về sau mới biết đầu kia của sừng nối với biển, và lần uống ấy đã làm mực nước biển hạ xuống — người Bắc Âu dùng nó giải thích thuỷ triều.
Không nhấc nổi con mèo. Thor chỉ nhấc được một chân con mèo xám khỏi mặt đất. Thực ra con mèo là Jörmungandr, con rắn khổng lồ quấn quanh thế giới loài người, và việc nhấc được một chân đã làm các vị chủ nhà kinh hãi.
Vật thua một bà lão. Đối thủ cuối là Elli, bà nhũ mẫu già. Thor bị quật quỵ một gối. Elli là Tuổi Già, thứ không ai thắng nổi.
Ý nghĩa của các trận thua. Những trận thua ấy đều là ảo thuật. Thor không yếu, mà đối thủ là biển cả, là con rắn thế giới, là thời gian. Đây là cách người kể đặt giới hạn cho sức mạnh: có những thứ thuộc trật tự của vũ trụ, không thể đánh bằng búa.
Ragnarök: chín bước chân cuối cùng của thần sấm
Theo Völuspá trong Edda thơ và phần kể lại của Snorri, ở trận chiến tận thế Ragnarök, Thor đối đầu với Jörmungandr, con rắn mà ông đã nhiều lần gặp. Ông giết được nó, rồi bước đi chín bước và ngã xuống vì nọc độc rắn phun ra. Sau Ragnarök, thế giới mới trồi lên từ biển; hai con trai của Thor là Móði và Magni thừa hưởng cây búa.
Kết cục này rất khác tinh thần của truyện siêu anh hùng. Thần Bắc Âu biết trước mình sẽ chết và vẫn ra trận. Quyền năng không cứu được họ khỏi số phận; nó chỉ cho phép họ đối mặt số phận một cách xứng đáng. Người đọc Việt có thể thấy nét gần gũi với tinh thần bi tráng của nhiều sử thi khác.
Ngày nay vẫn có những người theo tín ngưỡng Bắc Âu cổ được phục dựng — ở Iceland, hội Ásatrú được công nhận là một tổ chức tôn giáo từ thập niên 1970. Với họ Thor không chỉ là nhân vật truyện, nên khi kể lại cần giữ giọng tôn trọng.
Thor trên màn ảnh: giữ gì, đổi gì
Thor của hãng truyện tranh Marvel ra mắt đầu thập niên 1960 và về sau thành nhân vật điện ảnh nổi tiếng. Nhiều thứ được giữ: búa bay về tay, sấm sét, quan hệ phức tạp với Loki, Odin là cha. Nhiều thứ bị đổi: Loki trong thần thoại không phải em nuôi của Thor mà là anh em kết nghĩa của Odin; Thor trong Edda có bộ râu đỏ và tính nóng, ăn khoẻ, không phải chàng hoàng tử học cách khiêm tốn; và câu chuyện “chỉ ai xứng đáng mới nhấc được búa” hoàn toàn là phần thêm của truyện tranh.
Biết sự khác nhau này giúp bạn đọc phim tỉnh táo hơn và có thêm chất liệu nếu muốn tự viết. Một cây búa có giới hạn vật lý — cán ngắn, cần găng, có thể bị trộm — mở ra nhiều tình huống hơn một cây búa chỉ cần “xứng đáng”. Người Bắc Âu xưa hiểu điều đó: họ để thần sấm mất búa, cải trang, thua bà lão, và chính những câu chuyện ấy được kể lại nhiều nhất.
Thêm một dấu vết nhỏ trong đời sống: tên ngày thứ Năm trong tiếng Anh, Thursday, bắt nguồn từ tên thần Thor trong tiếng Anh cổ.
Câu hỏi thường gặp
Ai rèn ra búa Mjölnir của Thor?
Theo Edda văn xuôi của Snorri Sturluson, hai anh em người lùn Brokkr và Eitri rèn ra Mjölnir trong một vụ cá cược với Loki. Eitri rèn, Brokkr kéo bễ; Loki hoá ruồi đốt mí mắt Brokkr nên cán búa bị ngắn.
Có thật chỉ người xứng đáng mới nhấc được búa Mjölnir?
Không có trong thần thoại. Đó là sáng tạo của truyện tranh Marvel. Trong Edda, Mjölnir có thể bị đánh cắp, như chuyện người khổng lồ Þrymr giấu búa dưới đất. Giới hạn thật là cán ngắn và Thor cần găng sắt Járngreipr để cầm.
Loki có phải em trai của Thor không?
Trong thần thoại Bắc Âu thì không. Loki là con của người khổng lồ, kết nghĩa anh em với Odin, nên ở vai vế ngang với cha của Thor. Phim và truyện tranh hiện đại mới biến Loki thành em nuôi của Thor.
Thor chết như thế nào trong thần thoại?
Theo Völuspá và Edda văn xuôi, ở trận Ragnarök Thor giết con rắn thế giới Jörmungandr, bước đi chín bước rồi ngã xuống vì nọc độc của nó. Hai con trai của ông là Móði và Magni sống sót và thừa hưởng cây búa.
Edda thơ và Edda văn xuôi khác nhau thế nào?
Edda thơ là tập hợp các bài thơ cổ khuyết danh, được chép lại trong một bản thảo ở Iceland thế kỷ mười ba. Edda văn xuôi do Snorri Sturluson soạn khoảng thập niên 1220, kể lại thần thoại bằng văn xuôi và giải thích cách dùng hình ảnh thần thoại trong thơ.
Vì sao hình búa của Thor được tìm thấy nhiều trong khảo cổ?
Khảo cổ tìm thấy nhiều mặt dây chuyền hình búa nhỏ từ thời Viking ở các vùng người Bắc Âu sinh sống. Các nhà nghiên cứu cho rằng người thời đó đeo như vật hộ thân, tương tự cách cây búa ban phúc trong các bài thơ cổ.