Odin là vị thần đứng đầu Asgard trong thần thoại Bắc Âu, nhưng quyền năng của ông không nằm ở sức mạnh cơ bắp như Thor mà ở tri thức: ông đổi một con mắt để được uống nước giếng trí tuệ, tự treo mình chín đêm trên cây thế giới để thấu hiểu chữ rune, và cử hai con quạ bay khắp các cõi mỗi ngày để mang tin về. Đó là một kiểu quyền năng hiếm gặp: có được bằng hy sinh, và càng biết nhiều càng thấy rõ điều mình không ngăn được.
Bài này dựa trên Edda thơ và Edda văn xuôi của Snorri Sturluson, đi qua từng năng lực của Odin, những vật báu đi kèm, giới hạn mà chính ông thừa nhận, và cách nhân vật này sống tiếp trong văn chương và phim ảnh hiện đại.
Con mắt ở giếng Mímir: cái giá đầu tiên của trí tuệ
Hình ảnh quen thuộc nhất của Odin là ông già một mắt, đội mũ rộng vành, khoác áo choàng xám. Con mắt còn lại đang nằm dưới đáy giếng của Mímir, nằm dưới một rễ của cây thế giới Yggdrasil. Völuspá, bài thơ mở đầu Edda thơ, nhắc đến việc Odin để con mắt ở đó, và Edda văn xuôi kể rõ hơn: Mímir canh giữ dòng nước chứa trí tuệ, ai muốn uống phải trả giá, và Odin đã trả bằng một mắt.
Chi tiết này gói gọn tinh thần của Odin. Ông không nhận tri thức như món quà; ông mua nó bằng thân thể mình. Mất một mắt để nhìn thấy nhiều hơn là một nghịch lý cố ý, và các nhà nghiên cứu thường đọc nó như một biểu tượng: muốn thấy những gì người thường không thấy thì phải chịu thiếu đi một phần cái nhìn thông thường.
Về sau Mímir bị giết trong cuộc chiến giữa hai dòng thần Æsir và Vanir. Theo Ynglinga saga của Snorri, Odin ướp cái đầu của Mímir bằng thảo dược, đọc lời phép để nó không thối rữa và vẫn nói được, rồi giữ bên mình để hỏi ý kiến. Đây là một trong những hình ảnh kỳ lạ nhất của thần thoại Bắc Âu: vị thần đứng đầu không dám ra quyết định lớn mà không hỏi một người khôn ngoan, kể cả khi người ấy chỉ còn cái đầu.
Chín đêm trên cây thế giới và chữ rune
Trong bài thơ Hávamál, có đoạn Odin tự kể rằng ông treo mình trên cây lộng gió chín đêm dài, bị đâm bằng ngọn giáo, hiến chính mình cho chính mình, không ai cho bánh, không ai cho nước. Ông nhìn xuống, nhặt lấy rune trong tiếng kêu, rồi rơi xuống. Cây trong bài thơ thường được hiểu là Yggdrasil.
Rune là bảng chữ cái của các dân tộc German cổ, dùng để khắc lên đá, gỗ, kim loại. Trong thần thoại, rune không chỉ là chữ viết mà còn mang sức mạnh: Hávamál liệt kê sau đó những bài phép Odin biết — làm cùn lưỡi kiếm của kẻ thù, dập tắt lửa, làm lặng sóng, khiến người treo cổ nói chuyện. Trong lịch sử, những dòng khắc rune còn lại phần nhiều là bia tưởng niệm, ghi chủ sở hữu hay lời cầu chúc ngắn.
Câu “hiến chính mình cho chính mình” là trung tâm của nhân vật Odin. Không ai ban cho ông quyền năng; ông tự đặt mình vào chỗ chết để lấy về. Đây là khác biệt lớn với Zeus nhận tia sét từ Cyclops hay Thor nhận búa từ người lùn. Ngày nay rune hay được in lên đồ trang trí hoặc dùng để “đoán vận”; những cách dùng ấy là phong trào hiện đại, không có cơ sở trong sử liệu và không nên được coi là có hiệu nghiệm.
Vật báu và bạn đồng hành của Odin
Odin có một bộ sưu tập vật báu và sinh vật đi kèm, mỗi thứ mở rộng một năng lực. Bảng dưới tổng hợp theo Edda thơ và Edda văn xuôi.
| Tên | Là gì | Năng lực mang lại | Nguồn gốc theo truyện |
|---|---|---|---|
| Huginn và Muninn | Hai con quạ | Bay khắp thế giới mỗi ngày, về đậu trên vai kể tin | Tên có nghĩa là Suy Nghĩ và Ký Ức |
| Hliðskjálf | Ngai cao | Ngồi lên thì thấy được mọi cõi | Freyr từng lén ngồi và nhìn thấy nàng Gerðr |
| Sleipnir | Ngựa tám chân | Phi nhanh nhất, đi được xuống cõi âm | Con của Loki khi hoá ngựa cái và con ngựa Svaðilfari |
| Gungnir | Ngọn giáo | Phóng đi không trượt mục tiêu | Do các con trai của Ivaldi rèn |
| Draupnir | Chiếc vòng vàng | Cứ chín đêm lại nhỏ ra tám chiếc vòng y hệt | Do Brokkr và Eitri rèn |
| Geri và Freki | Hai con sói | Theo Odin, được ông cho hết phần thức ăn | Odin chỉ uống rượu, không ăn |
| Valkyrie | Các nữ thần chiến trường | Chọn người chết trận đưa về Valhalla | Phục vụ Odin |
Một bài thơ trong Edda thơ, Grímnismál, có câu Odin nói ông lo cho Huginn nhưng lo cho Muninn hơn — sợ Ký Ức không trở về. Câu thơ ngắn nhưng cho thấy một vị thần biết rõ giá trị của trí nhớ.
Biến hình, cải trang và thứ phép thuật bị chê cười
Kẻ lữ hành vô danh. Odin thường xuất hiện dưới dạng ông già lang thang với nhiều tên giả — Grímnir, Gangleri, Vegtamr và hàng chục tên khác. Trong Grímnismál, ông cải trang tới nhà vua Geirröðr, bị trói giữa hai đống lửa tám đêm rồi mới tiết lộ thân phận. Thần đứng đầu lại thích đi giữa người phàm như một người không ai biết.
Đánh cắp rượu mật thi ca. Theo Edda văn xuôi, rượu mật làm ra từ máu của Kvasir — người khôn ngoan nhất — ai uống sẽ thành thi sĩ hay học giả. Odin hoá rắn chui qua lỗ khoan vào núi, ở với nàng Gunnlöð ba đêm, uống cạn ba vò, rồi hoá đại bàng bay về Asgard. Vì vậy người Bắc Âu xưa coi thơ ca là món quà của Odin.
Seiðr, thứ phép bị chế giễu. Seiðr là một kiểu phép thuật gắn với việc nhìn trước và tác động tới số phận, theo truyền thống thuộc về nữ thần Freyja và phụ nữ. Odin học nó, và trong bài thơ Lokasenna, Loki mỉa ông vì điều ấy. Chi tiết này cho thấy ngay cả vị thần đứng đầu cũng phải vượt qua những ranh giới mà xã hội thời đó đặt ra để có thêm tri thức.
Giới hạn của biến hình. Khác với Loki biến đổi vì nghịch ngợm, Odin biến hình hầu như luôn để lấy một thứ tri thức hoặc thử lòng người. Năng lực ở đây phục vụ một mục đích nhất quán, và đó là dấu hiệu của một nhân vật được xây chặt.
Baldr: khi người cha biết hết mà không cứu được con
Câu chuyện đau nhất về Odin xoay quanh Baldr, con trai ông với nữ thần Frigg, vị thần được mọi người yêu mến. Bài thơ Baldrs draumar trong Edda thơ kể Baldr gặp những giấc mơ dữ. Odin thắng yên cho Sleipnir, cưỡi xuống tận cõi âm, đánh thức một nhà tiên tri nữ đã chết để hỏi. Bà trả lời rằng Baldr sẽ chết, và kẻ gây ra cái chết là Höðr, người anh em mù.
Theo Edda văn xuôi, Frigg đi khắp nơi bắt mọi thứ — lửa, nước, sắt, đá, cây cỏ, thú vật, bệnh tật — thề không làm hại Baldr. Chỉ bỏ qua một nhánh tầm gửi non vì cho là quá nhỏ. Các vị thần lấy việc ném đồ vào Baldr làm vui vì không gì làm chàng bị thương. Loki biết chuyện nhánh tầm gửi, đặt nó vào tay Höðr và chỉ hướng ném. Baldr ngã xuống.
Đây là điểm mấu chốt về quyền năng của Odin: ông biết trước, ông có cả vợ là người nhìn thấu số phận, ông đi tới tận cõi âm để hỏi, và vẫn không giữ được con mình. Cái chết của Baldr được coi là dấu hiệu đầu tiên báo trước Ragnarök.
Biết trước tận thế mà không ngăn được: giới hạn lớn nhất
Völuspá được kể dưới dạng một nhà tiên tri nữ trả lời Odin về quá khứ và tương lai của thế giới. Odin hỏi, và nhận câu trả lời đáng sợ: Ragnarök sẽ đến, các vị thần sẽ ngã xuống, chính ông sẽ bị sói Fenrir nuốt chửng. Con trai ông là Víðarr sẽ báo thù cho cha.
Biết trước là năng lực, nhưng ở Odin nó trở thành gánh nặng. Ông làm mọi cách để chuẩn bị: các Valkyrie chọn những chiến binh dũng cảm nhất ngã trên chiến trường đưa về Valhalla, gọi là Einherjar, để họ luyện tập mỗi ngày chờ trận cuối cùng. Nhưng không thứ gì trong thần thoại cho thấy sự chuẩn bị ấy đổi được kết cục.
Đây là bài học lớn cho người viết truyện năng lực: một nhân vật biết tương lai mà không thay đổi được nó thú vị hơn nhiều so với một nhân vật biết tương lai và cứ thế tránh mọi hiểm nguy. Thần thoại Bắc Âu lấy sự bất lực trước số phận làm nền, và chính vì thế mà quyết định của các vị thần — vẫn chiến đấu — có sức nặng.
Odin trong văn chương và phim ảnh hôm nay
Odin sống tiếp trong văn hoá đại chúng theo nhiều hướng. Trong phim siêu anh hùng, ông thường là vị vua già của Asgard, người cha nghiêm khắc của Thor. Trong tiểu thuyết giả tưởng, hình mẫu ông già lang thang đội mũ rộng vành, chống gậy, biết nhiều hơn mọi người thì có mặt ở khắp nơi; J. R. R. Tolkien từng viết trong thư rằng ông hình dung Gandalf như một kẻ lữ hành mang dáng Odin. Tiểu thuyết Những vị thần nước Mỹ của Neil Gaiman đưa Odin, dưới cái tên Mr. Wednesday, vào một nước Mỹ đương đại nơi các vị thần cũ đang dần bị quên lãng.
Cái tên Wednesday cũng là dấu vết của Odin trong đời sống: ngày thứ Tư trong tiếng Anh bắt nguồn từ tên Woden, cách người Anglo-Saxon gọi vị thần này. Tên hai con quạ Huginn và Muninn được đặt cho nhiều thứ, từ đội nhóm nghiên cứu tới nhân vật trong truyện tranh.
Khi đọc các phiên bản hiện đại, bạn có thể tự hỏi: tác phẩm giữ lại phần nào của Odin — trí tuệ có giá, nỗi ám ảnh về tận thế, thói quen đi giữa người phàm — và bỏ đi phần nào. Odin trong Edda là một vị thần khó gần, mưu mô, đôi khi tàn nhẫn, và luôn trả giá cho thứ ông biết. Đơn giản hoá ông thành ông vua tốt bụng là bỏ mất phần đáng giá nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Odin chỉ có một mắt?
Theo Völuspá và Edda văn xuôi, Odin để lại một con mắt ở giếng của Mímir, nằm dưới một rễ cây thế giới Yggdrasil, để được uống dòng nước chứa trí tuệ. Đó là cái giá ông trả cho tri thức, không phải vết thương trong chiến trận.
Odin có được chữ rune bằng cách nào?
Trong bài thơ Hávamál, Odin kể ông treo mình trên cây lộng gió chín đêm, bị đâm bằng ngọn giáo, hiến chính mình cho chính mình, không ăn không uống. Cuối cùng ông nhặt được rune rồi rơi xuống, từ đó biết nhiều bài phép.
Huginn và Muninn có nghĩa là gì?
Hai cái tên thường được dịch là Suy Nghĩ và Ký Ức. Theo bài thơ Grímnismál, hai con quạ bay khắp thế giới mỗi ngày rồi về đậu trên vai Odin kể lại mọi tin tức. Odin nói ông lo nhất là Muninn không trở về.
Ngựa tám chân Sleipnir từ đâu ra?
Theo Edda văn xuôi, khi một người thợ xây khổng lồ sắp hoàn thành tường thành Asgard để đòi công, Loki hoá thành ngựa cái dụ con ngựa Svaðilfari của hắn bỏ đi. Loki sau đó sinh ra Sleipnir và con ngựa này về tay Odin.
Dùng chữ rune để đoán vận có cơ sở không?
Không có cơ sở. Trong lịch sử, rune chủ yếu là chữ viết dùng để khắc bia tưởng niệm, ghi chủ sở hữu hay lời chúc ngắn. Việc dùng rune để đoán vận là phong trào hiện đại, nên đọc như một thú vui văn hoá, không nên dựa vào để quyết định việc gì.
Odin có chết trong thần thoại không?
Theo Völuspá, ở trận Ragnarök Odin bị sói khổng lồ Fenrir nuốt chửng. Con trai ông là Víðarr báo thù bằng cách xé toạc hàm con sói. Odin biết trước kết cục này nhưng vẫn chuẩn bị và ra trận.