QuyenNang.comQuyền Năng
Quyền năng trong thần thoại thế giới

Quyền năng các vị thần Ai Cập: tên bí mật của Ra, phép thuật của Isis, mắt Horus

Thần Ai Cập cũng già, bị thương và chết. Quyền năng của họ dựa vào tên gọi, lời chú và việc vượt qua bóng tối mỗi đêm. Ra, Isis, Horus làm được gì?

Woman in a long scarf walking alone across wind rippled sand dunes at sunrise, long shadow stretching behind her, seen from behind, warm orange haze and pale sky

Quyền năng của các vị thần Ai Cập cổ đại không phải thứ có sẵn và vĩnh viễn: Ra phải chiến đấu với rắn hỗn mang mỗi đêm để mặt trời mọc lại, Isis giành được quyền lực nhờ biết tên bí mật của Ra, Horus mất một con mắt trong cuộc tranh ngôi với Set, còn Osiris bị giết rồi mới trở thành vua cõi chết. Thần linh Ai Cập già đi, bị thương, bị lừa và cần được chữa lành như con người.

Bài này đi theo góc năng lực, không đi theo lịch sử các triều đại: mỗi vị thần làm được gì, quyền năng dựa vào đâu, và giới hạn nằm ở đâu. Nguồn chính là các văn bản trong kim tự tháp, văn bản trên quan tài, bộ sưu tập lời chú quen gọi là Sách của người chết, vài truyện trên giấy cói thời Tân Vương quốc, và bản kể bằng tiếng Hy Lạp của Plutarch. Tín ngưỡng Ai Cập kéo dài hơn ba nghìn năm, nên gần như chuyện nào cũng có nhiều dị bản.

Heka: phép thuật là sức mạnh vận hành cả thế giới

Muốn hiểu quyền năng của thần Ai Cập, cần biết trước một khái niệm: heka. Người Ai Cập cổ hiểu heka là sức mạnh đã có từ lúc tạo thiên lập địa, được dùng để dựng nên thế giới và giữ cho nó không sụp về hỗn mang. Heka vừa là một sức mạnh vừa được nhân cách hoá thành một vị thần cùng tên. Thần dùng heka, thầy tế dùng heka, và người bình thường cũng tìm tới heka qua bùa hộ mệnh, lời chú khi sinh nở hay khi bị rắn cắn.

Điều khác biệt so với nhiều nền thần thoại là heka không bị coi là thứ tà thuật. Nó là một phần bình thường của thế giới quan, cũng như lời nói có sức nặng. Trong thế giới quan đó, lời nói và tên gọi có sức mạnh tạo ra hiện thực: nói đúng tên một thứ là có quyền với thứ đó, viết tên một người lên đá là giữ cho người đó tồn tại. Vì vậy người Ai Cập đục bỏ tên những vị vua bị ghét khỏi đền đài, như một cách xoá họ khỏi cõi sống lẫn cõi chết.

Từ đây có thể đọc mọi quyền năng trong thần thoại Ai Cập theo một luật chung: sức mạnh gắn với tên, với lời, với nghi lễ được lặp lại đúng. Thần không toàn năng tự thân; thần mạnh vì giữ được trật tự, mà người Ai Cập gọi là Ma’at, và mạnh hơn khi biết điều kẻ khác không biết. Luật này giải thích vì sao câu chuyện nổi tiếng nhất về Ra lại xoay quanh một cái tên.

Ra và con thuyền mặt trời: quyền năng phải giành lại mỗi đêm

Ra, thần mặt trời, là một trong những vị thần quyền uy nhất. Ban ngày Ngài đi trên con thuyền băng qua bầu trời, đem ánh sáng và sự sống. Ban đêm con thuyền đi vào Duat, cõi âm dưới lòng đất, qua mười hai cánh cửa tương ứng mười hai giờ đêm. Ở đó, rắn khổng lồ Apep, hiện thân của hỗn mang, phục sẵn để nuốt chửng mặt trời. Đêm nào cũng có một trận chiến, và mặt trời mọc buổi sáng là dấu hiệu phe trật tự vừa thắng.

Một chi tiết bất ngờ: người đứng ở mũi thuyền đâm giáo vào Apep trong nhiều bản kể lại chính là Set, vị thần sau này bị coi là kẻ phản diện vì giết Osiris. Set là thần của sa mạc, bão tố và sức mạnh hoang dã. Sức mạnh hoang dã ấy, khi đứng đúng chỗ, lại là thứ bảo vệ trật tự. Người Ai Cập không chia thần thành tốt xấu tuyệt đối như cách các bộ phim thường làm.

Ra cũng già đi. Nhiều văn bản tả Ngài ở tuổi già với xương bằng bạc, da bằng vàng, tóc bằng đá quý xanh, miệng chảy nước dãi. Quyền năng lớn đến đâu vẫn phải chịu thời gian. Khi Ra già, loài người bắt đầu âm mưu chống lại, và các vị thần khác bắt đầu tính chuyện giành quyền. Đó là bối cảnh của hai câu chuyện đáng nhớ nhất về giới hạn của Ra: Isis lấy tên bí mật và Sekhmet nổi cơn giận.

Isis lấy tên bí mật của Ra: sức mạnh của cái tên

Câu chuyện được ghi trong một bài chú trên giấy cói thời Tân Vương quốc. Isis là nữ thần giỏi phép thuật bậc nhất, nhưng bà muốn có quyền năng ngang Ra. Ra có rất nhiều tên, nhưng có một tên thật giấu kín từ lúc sinh ra, ngay cả các vị thần khác cũng không biết. Ai biết tên ấy sẽ có quyền với chính Ra.

Isis hứng nước dãi rơi từ miệng thần già, trộn với đất, nặn thành một con rắn rồi đặt trên con đường Ra hay đi qua. Rắn cắn Ra. Vì con rắn không phải do Ra tạo ra, Ngài không biết nó là gì, nên không chữa được nọc độc. Ra đau đớn gọi các vị thần đến cứu. Isis đến và nói chỉ chữa được nếu biết tên thật của người bị cắn, vì lời chú phải gọi đúng tên mới có hiệu lực. Ra kể ra hàng loạt tên: ta là đấng tạo trời đất, ta là Khepri buổi sáng, Ra buổi trưa, Atum buổi chiều. Nọc độc vẫn không dừng. Cuối cùng Ra đành để tên thật truyền từ thân mình sang thân Isis. Isis đọc lời chú, Ra khỏi bệnh.

Bài chú này được người Ai Cập đọc thật khi chữa rắn cắn, nghĩa là câu chuyện có chức năng như một mẫu: chữa thành công trong thần thoại thì người đọc hy vọng chữa thành công ngoài đời. Với người viết truyện hiện đại, đây là nguồn gốc của mô típ quen thuộc “biết tên thật thì khống chế được”, gặp trong nhiều truyện kỳ ảo về pháp sư và yêu quái. Lẽ dĩ nhiên, đọc tên ai đó chẳng thể nào khống chế được người thật; đó là luật của thế giới truyện.

Các vị thần chính và quyền năng gắn với mỗi vị

Mỗi vị thần Ai Cập có nhiều vai, đổi theo vùng và theo thời kỳ, có khi nhập với nhau thành một vị như Amun-Ra. Bảng dưới chỉ nêu những quyền năng được nhắc nhiều nhất.

Vị thầnHình tướng thường gặpQuyền năng chínhGiới hạn hoặc điểm yếu trong truyện
RaĐầu chim ưng, đĩa mặt trời trên đầuÁnh sáng, sự sống, tạo lậpGià đi, bị Isis lừa lấy tên thật
IsisNgười phụ nữ đội ngai trên đầuPhép thuật, chữa lành, che chở trẻ nhỏKhông ngăn được Set giết chồng
OsirisNgười da xanh lục, quấn như xác ướpPhán xét cõi chết, sự hồi sinh của cây trồngKhông trở lại được cõi sống
HorusĐầu chim ưngVương quyền, bầu trờiMất một mắt trong cuộc chiến với Set
SetĐầu thú lạ mõm dàiBão tố, sa mạc, sức mạnh hoang dãThua trong phiên xử tranh ngôi
ThothĐầu cò quăm hoặc khỉ đầu chóChữ viết, tính toán, mặt trăng, tri thứcLà người ghi chép, không phải người quyết định
AnubisĐầu chó rừngƯớp xác, dẫn đường linh hồnChỉ chủ trì cân, không tự phán
SekhmetĐầu sư tử cáiChiến tranh, dịch bệnh, cũng là chữa bệnhCơn giận không tự dừng được

Đầu thú trên thân người không có nghĩa thần “là” con vật ấy. Người Ai Cập chọn con vật có đặc tính gần với quyền năng của thần: chim ưng bay cao nhìn xa như vua, chó rừng lảng vảng quanh nghĩa địa như người canh giữ xác chết.

Osiris bị phân thây, Horus mất mắt: thần cũng chết và bị thương

Bản kể đầy đủ nhất về Osiris đến từ Plutarch, viết bằng tiếng Hy Lạp vào khoảng thế kỷ thứ nhất, thứ hai sau Công nguyên, ghép lại từ nhiều mảnh văn bản Ai Cập rải rác trước đó. Theo bản này, Set ghen với anh trai Osiris, lừa anh nằm vào một chiếc rương làm vừa khít người, đóng nắp rồi thả xuống sông Nile. Isis đi tìm khắp nơi, mang thi thể về. Set phát hiện, chặt Osiris thành nhiều mảnh rải khắp đất nước; Plutarch ghi mười bốn mảnh, các nguồn khác ghi số khác.

Isis cùng em gái Nephthys tìm lại từng mảnh, được Anubis giúp ghép lại và quấn vải, tạo thành xác ướp đầu tiên. Bằng phép thuật, Isis hồi sinh Osiris đủ lâu để thụ thai Horus. Nhưng Osiris không trở lại cõi sống; Ngài trở thành vua của cõi chết. Đây là một giới hạn rất rõ: phép thuật mạnh nhất vẫn không đảo ngược được hoàn toàn cái chết.

Lớn lên, Horus đòi lại ngôi vua cha. Một văn bản trên giấy cói kể cuộc tranh chấp giữa Horus và Set kéo dài tám mươi năm trước hội đồng các vị thần, với đủ thứ thi thố, gian lận và đánh nhau. Trong một trận, Set móc mất mắt của Horus. Theo bản ấy, nữ thần Hathor chữa lành con mắt bằng sữa linh dương; bản khác kể Thoth là người phục hồi. Con mắt lành lại, gọi là wedjat, trở thành biểu tượng của sự chữa lành và che chở, xuất hiện trên vô số bùa hộ mệnh. Năng lực ở đây không nằm ở việc không bị thương, mà ở việc được chữa lành.

Sekhmet và mẻ bia nhuộm đỏ: khi quyền năng mất kiểm soát

Một văn bản khắc trong lăng mộ các vua Tân Vương quốc, quen gọi là truyện con Bò trời, kể rằng khi Ra đã già, loài người âm mưu chống lại Ngài. Ra sai con mắt của mình xuống trừng phạt. Con mắt ấy hoá thành nữ thần sư tử Sekhmet, lao vào tàn sát loài người, uống máu và càng uống càng hăng. Đến khi Ra thấy đủ và muốn dừng lại, Ngài nhận ra không ai bảo được Sekhmet nữa.

Để cứu loài người còn lại, Ra cho ủ bảy nghìn vò bia, trộn với đất son đỏ cho giống máu, rồi đổ ngập cánh đồng nơi Sekhmet sẽ đi qua. Sáng ra, nữ thần thấy cánh đồng đỏ tưởng là máu, uống say rồi ngủ thiếp đi, quên mất việc tàn sát. Khi tỉnh dậy, bà hiền lại thành nữ thần Hathor trong một số bản kể. Lễ hội say rượu để tưởng nhớ sự kiện này được tổ chức ở nhiều đền.

Đây là một trong những câu chuyện sớm nhất về năng lực mất kiểm soát: một sức mạnh được tạo ra cho một nhiệm vụ, rồi không chịu dừng khi nhiệm vụ đã xong, và chính người tạo ra nó không thu hồi được bằng sức mạnh mà phải dùng mưu. Sekhmet cũng là nữ thần của bệnh dịch lẫn của nghề chữa bệnh; các thầy thuốc Ai Cập thường là tư tế của bà. Cùng một quyền năng, hướng này gây hại, hướng kia chữa lành.

Cân trái tim và các vị thần Ai Cập trên màn ảnh

Cảnh nổi tiếng nhất trong Sách của người chết là phán xét sau khi chết. Trái tim người quá cố được đặt lên một đĩa cân, đĩa kia là chiếc lông chim của Ma’at, nữ thần chân lý. Anubis chỉnh cân, Thoth ghi kết quả, Osiris ngồi phán xét. Người chết đọc lời tự bạch rằng mình không làm những điều sai trái. Tim nhẹ ngang lông thì được bước vào cõi an lạc; tim nặng thì bị quái vật Ammit, nửa cá sấu nửa sư tử nửa hà mã, nuốt mất. Không vị thần nào ở đây dùng sức mạnh: quyền năng nằm ở việc cân đúng và ghi đúng.

Thần thoại Ai Cập là nguồn mà phim và truyện tranh khai thác rất nhiều. Nhân vật Moon Knight của Marvel lấy thần mặt trăng Khonshu làm nguồn sức mạnh; nhiều bộ phim phiêu lưu về xác ướp dựng câu chuyện quanh lời nguyền, sách phép và tên gọi. Phần lớn đã đổi các vị thần thành phe thiện và phe ác rõ ràng, trong khi thần thoại gốc phức tạp hơn nhiều, như vai trò của Set trên thuyền mặt trời đã cho thấy.

Nếu bạn muốn mượn khung Ai Cập cho truyện của mình, những ý tưởng đáng giá nhất không phải là xác ướp sống lại, mà là luật của tên gọi, sức mạnh phải được giành lại mỗi đêm, và quyền năng chữa lành ngang hàng với quyền năng huỷ diệt. Các vị thần này từng được thờ suốt hàng nghìn năm, nên khi đưa vào truyện, nên tránh biến họ thành trò cười rẻ tiền.

Câu hỏi thường gặp

Vị thần quyền năng nhất trong thần thoại Ai Cập là ai?

Ra, thần mặt trời, thường được xem là vị thần đứng đầu, về sau nhập với Amun thành Amun-Ra. Tuy vậy quyền năng của thần Ai Cập không tuyệt đối: Ra già đi và bị Isis lừa lấy tên bí mật.

Isis lấy tên bí mật của Ra như thế nào?

Isis lấy nước dãi của Ra già trộn với đất nặn thành con rắn, đặt trên đường Ra đi qua. Rắn cắn Ra, Ngài không chữa được vì không biết nó là gì. Isis chỉ chịu chữa khi Ra trao tên thật, và từ đó bà có quyền năng ngang Ra.

Mắt Horus có ý nghĩa gì?

Mắt Horus, gọi là wedjat, là con mắt Horus bị Set móc mất rồi được chữa lành, theo bản này là Hathor, bản khác là Thoth. Nó tượng trưng cho sự chữa lành và che chở, thường được làm bùa hộ mệnh ở Ai Cập cổ.

Anubis có phải là thần chết không?

Không hẳn. Anubis là thần ướp xác và dẫn đường cho người chết, chủ trì việc cân trái tim. Người phán xét cõi chết là Osiris, còn Thoth ghi kết quả. Gọi Anubis là thần chết là cách nói giản lược của phim ảnh.

Vì sao các vị thần Ai Cập có đầu thú?

Người Ai Cập chọn con vật có đặc tính gần với quyền năng của thần. Chim ưng bay cao nhìn xa hợp với vương quyền của Horus, chó rừng hay lảng vảng quanh nghĩa địa hợp với Anubis canh giữ người chết. Thần không được coi là chính con vật ấy.

Thần thoại Ai Cập có nhiều dị bản không?

Rất nhiều, vì tín ngưỡng Ai Cập kéo dài hơn ba nghìn năm và mỗi vùng thờ những vị thần khác nhau. Bản kể đầy đủ về Osiris mà ta hay đọc chủ yếu là của Plutarch, người Hy Lạp, ghép lại từ nhiều mảnh văn bản cũ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138