QuyenNang.comQuyền Năng
Năng lực tâm trí

Năng lực xoá ký ức: sông Lethe, canh Mạnh Bà và ký ức giả trong phòng thí nghiệm

Năng lực xoá và sửa ký ức trong thần thoại, truyện, phim: các dạng, giới hạn, cái giá, và điều khoa học biết về ký ức giả cùng trí nhớ dễ đổi của con người.

Elderly man seen from behind sitting on a bench by a quiet river at dusk, an open shoebox of faded photographs beside him, soft mist rising, muted lilac light

Năng lực xoá ký ức là khả năng làm một người quên đi điều đã trải qua; ở mức cao hơn, nhân vật còn sửa ký ức cũ hoặc cấy vào một ký ức chưa từng xảy ra. Trong truyện, đây là công cụ giữ bí mật quen thuộc: siêu anh hùng xoá ký ức người chứng kiến để không ai biết danh tính, phù thuỷ làm người thường quên mình vừa thấy phép thuật, đặc vụ chớp đèn là đám đông quên sạch.

Xoá ký ức bằng ý nghĩ hay bằng một cái chớp đèn là hư cấu. Nhưng có một sự thật làm năng lực này đáng sợ hơn mọi năng lực tâm trí khác: trí nhớ con người vốn dễ đổi, và khoa học đã cho thấy có thể khiến người ta tin chắc vào ký ức về điều chưa từng xảy ra chỉ bằng lời gợi ý. Bài này đi qua thần thoại, truyện, và những gì nghiên cứu trí nhớ đã tìm thấy.

Quên trước khi đầu thai: sông Lethe và chén canh Mạnh Bà

Thần thoại Hy Lạp kể về Lethe, một trong những dòng sông của cõi âm, nước sông khiến người uống quên hết đời trước. Trong một đoạn nổi tiếng ở cuối tác phẩm Cộng hoà của Plato, linh hồn phải uống nước sông quên trước khi trở lại cõi đời, và người nào uống quá nhiều thì quên nhiều hơn. Chữ Hy Lạp chỉ sự thật, aletheia, theo một cách giải thích phổ biến, mang nghĩa không quên, không bị che giấu; cách giải thích này được trích nhiều nhưng không phải nhà ngôn ngữ học nào cũng đồng ý.

Trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, quan niệm phổ biến kể rằng trước khi đầu thai, người chết đi qua cầu Nại Hà và uống một chén canh do bà Mạnh Bà nấu để quên kiếp trước. Quan niệm này cũng lan sang văn hoá Việt qua văn chương, phim ảnh, và cụm "uống canh Mạnh Bà" ngày nay thường được dùng nửa đùa để nói chuyện quên một người, một mối tình. Các chi tiết như tên cầu, cách nấu canh có nhiều dị bản tuỳ vùng và tuỳ thời; nên hiểu đây là tín ngưỡng dân gian, kể với sự tôn trọng.

Điều đáng chú ý là trong cả hai truyền thống, việc quên không phải hình phạt mà là điều kiện để bắt đầu lại. Ý tưởng ấy còn sống trong truyện hiện đại: nhân vật mất trí nhớ có cơ hội làm người khác, và câu hỏi lớn là nếu không còn ký ức, người ấy có còn là chính mình không.

Năm dạng can thiệp ký ức hay gặp trong truyện

Xoá đoạn ngắn. Nhân vật quên vài phút hay vài giờ vừa qua. Đây là dạng phổ biến nhất vì nó giữ bí mật mà ít gây hậu quả, như câu thần chú xoá trí nhớ trong truyện phù thuỷ hay thiết bị chớp sáng của các đặc vụ trong phim viễn tưởng hài.

Xoá trọn một người hay một chủ đề. Ký ức về một người yêu cũ, một sự kiện đau buồn bị nhổ khỏi đầu. Dạng này đặt ra câu hỏi đạo đức sâu: đau khổ có phải một phần làm nên con người, và quên đi có thật sự giải thoát.

Khoá ký ức. Ký ức không mất mà bị niêm phong, có chìa khoá mở lại: một câu nói, một hình ảnh, một biến cố. Dạng này rất hợp với truyện trinh thám và hành động vì cho phép tung ra bí mật đúng lúc.

Sửa ký ức. Chi tiết bị đổi: kẻ thù thành bạn, nơi chốn khác đi, cảm xúc gắn với ký ức đảo ngược. Đây là dạng tinh vi, nạn nhân vẫn nhớ nhưng nhớ sai, và thường không bao giờ tự nhận ra.

Cấy ký ức giả. Cả một quá khứ chưa từng có được đặt vào đầu, đôi khi cả một đời. Truyện viễn tưởng về người máy, bản sao, đặc vụ bị tẩy não hay khai thác dạng này để hỏi: nếu mọi ký ức của bạn đều giả thì cảm xúc bạn có lúc này có còn là thật không.

Truyện và phim dùng năng lực xoá ký ức ra sao

Vài ví dụ phổ biến, nêu ở mức sự thật, không kể cốt truyện hay cái kết.

  • Bùa lú trong loạt truyện Harry Potter xoá trí nhớ người thường chứng kiến phép thuật. Bộ truyện cũng cho thấy mặt tối: bùa dùng vụng có thể làm tổn hại trí nhớ lâu dài, một cái giá rõ ràng.
  • Thiết bị chớp sáng trong phim Men in Black (1997) biến xoá ký ức thành chi tiết hài, nhưng đằng sau là ý tưởng một tổ chức có quyền quyết định người dân được nhớ gì.
  • Phim Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) dựng quanh một dịch vụ xoá ký ức về người yêu cũ, dùng năng lực như phép thử cho câu hỏi có nên quên một mối tình đau.
  • Các nhân vật đặc vụ bị tẩy não trong phim hành động và truyện tranh siêu anh hùng thường mang quá khứ bị xoá, rồi ký ức trở lại từng mảnh, tạo động lực cho cả một hành trình đi tìm danh tính.

Có thể thấy năng lực xoá ký ức hiếm khi được giao cho nhân vật chính dùng thoải mái. Khi người tốt dùng nó, truyện thường bắt nhân vật trả giá hoặc đặt câu hỏi về quyền được làm vậy, vì lấy đi ký ức của ai đó là lấy đi một phần con người họ.

Giới hạn và cái giá: luật cho người viết

Một năng lực xoá ký ức không có giới hạn sẽ giải quyết mọi rắc rối của nhân vật trong một nốt nhạc. Bảng dưới gom các luật hay gặp.

Giới hạn hoặc cái giáCách thể hiệnTác dụng với câu chuyện
Chỉ xoá được ký ức gầnVài phút, vài giờ; ký ức lâu năm đã bám rễ thì không nhổ đượcNăng lực hữu ích để giữ bí mật mà không xoá được cả đời người
Để lại vếtNạn nhân có khoảng trống, cảm giác bất an, giấc mơ lặp lạiTạo manh mối cho nhân vật tự đi tìm sự thật
Cảm xúc còn sótQuên người nhưng vẫn thấy thân quen, thấy sợ khi gặpCảnh gặp lại có sức nặng cảm xúc
Tổn hại khi lạm dụngXoá nhiều lần làm trí nhớ rối loạn, hỏng cả ký ức khácMỗi lần dùng có rủi ro thật
Ký ức của chính mìnhNgười xoá ký ức người khác lại nhớ tất cả, mang gánh nặng một mìnhXây chiều sâu cho nhân vật mang năng lực

Luật "cảm xúc còn sót" có cơ sở khá thú vị: ở người mất trí nhớ do tổn thương não, các nhà nghiên cứu ghi nhận có trường hợp bệnh nhân không nhớ đã gặp ai đó nhưng vẫn tỏ ra thích hay tránh người ấy. Trí nhớ về sự việc và phản ứng cảm xúc dường như được lưu theo những cách khác nhau.

Khoa học: trí nhớ không phải cuốn băng ghi hình

Người ta hay hình dung ký ức như đoạn phim lưu trong đầu, xem lại lúc nào cũng y nguyên. Nghiên cứu trí nhớ mấy chục năm qua cho thấy hình dung ấy sai. Mỗi lần nhớ lại, não dựng lại ký ức từ những mảnh rời, và trong lúc dựng có thể thêm, bớt, trộn thông tin mới vào. Vì vậy hai người cùng trải qua một sự kiện có thể kể lại khác nhau mà cả hai đều thành thật.

Từ những năm 1970, các thí nghiệm cho người xem đoạn phim tai nạn giao thông rồi hỏi bằng những từ khác nhau. Ai được hỏi hai xe "đâm sầm" vào nhau thì ước tốc độ cao hơn, và về sau nhiều người còn nhớ có kính vỡ trong khi phim không có. Đến những năm 1990, một thí nghiệm khác dùng lời kể của người nhà để gợi ý rằng hồi nhỏ người tham gia từng lạc trong trung tâm thương mại, và một phần người tham gia dần "nhớ" ra sự việc chưa từng xảy ra, có khi kèm chi tiết.

Các phát hiện này có hệ quả thật ngoài đời: lời khai nhân chứng không phải lúc nào cũng đáng tin, câu hỏi dẫn dắt có thể làm sai lệch ký ức, và người làm điều tra, phỏng vấn trẻ em cần được đào tạo cách hỏi trung lập. Theo nghĩa đó, "cấy ký ức giả" không cần siêu năng lực, chỉ cần lời gợi ý lặp lại và lòng tin.

Ba câu hỏi đạo đức mà năng lực xoá ký ức đặt ra

Ai có quyền quyết định người khác được nhớ gì? Trong phần lớn truyện, người xoá ký ức tự cho mình quyền ấy vì mục đích tốt: bảo vệ bí mật, che chở người thường. Nhưng nạn nhân không được hỏi ý. Một cuốn truyện hay sẽ không để chuyện này trôi qua dễ dàng, mà cho nhân vật đối diện câu hỏi: nếu ai đó làm vậy với mình, mình có chấp nhận không.

Quên nỗi đau có làm người ta tốt hơn? Ký ức đau buồn gắn với bài học, với sự trưởng thành, với cách ta đối xử với người khác. Xoá nó đi có thể giải thoát, nhưng cũng có thể khiến người ta lặp lại sai lầm cũ. Đây là lý do nhiều câu chuyện về dịch vụ xoá ký ức kết thúc bằng sự lưỡng lự chứ không phải niềm vui trọn vẹn.

Một người không còn ký ức có còn là chính họ? Triết học đã tranh luận từ lâu về chuyện danh tính dựa vào thân thể hay dựa vào chuỗi ký ức. Truyện về mất trí nhớ cho câu hỏi này một gương mặt cụ thể: người thân vẫn đứng đó, nhưng không nhớ mình là ai. Người viết có thể dùng năng lực như cánh cửa để chạm vào câu hỏi rất thật này.

Có thể xoá một ký ức đau buồn không?

Các nhà khoa học thần kinh đang nghiên cứu hiện tượng tái củng cố ký ức: khi một ký ức được gợi lại, nó trở nên tạm thời mềm dẻo trước khi được lưu lại. Trên động vật thí nghiệm, can thiệp đúng lúc này có thể làm yếu phản ứng sợ gắn với một ký ức. Ở người, một số nghiên cứu thử kết hợp gợi lại ký ức với thuốc hay liệu pháp để giảm cường độ cảm xúc của ký ức đau, nhưng kết quả còn chưa đồng nhất và đây không phải là "xoá" theo nghĩa trong phim.

Thứ được làm hằng ngày tại các cơ sở y tế là trị liệu tâm lý giúp người từng trải qua sang chấn sống chung với ký ức một cách nhẹ nhõm hơn, chứ không phải làm họ quên. Nếu bạn hay người thân bị một ký ức đau ám ảnh tới mức ảnh hưởng giấc ngủ, công việc, cách tốt là tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý. Đọc truyện về xoá ký ức có thể gợi suy nghĩ, nhưng lời giải ngoài đời thường nằm ở việc được lắng nghe và hỗ trợ.

Câu hỏi thường gặp

Có thật là có thể xoá ký ức của một người không?

Không theo cách trong truyện. Không có thiết bị hay năng lực nào chọn xoá một ký ức cụ thể. Chấn thương não, một số bệnh và thuốc có thể gây mất trí nhớ, nhưng đó là tổn thương, không phải lựa chọn chính xác. Nghiên cứu về làm dịu ký ức đau vẫn còn ở giai đoạn thử nghiệm.

Ký ức giả là gì?

Là ký ức về điều chưa từng xảy ra hoặc xảy ra khác với cách mình nhớ, nhưng người nhớ vẫn tin là thật. Thí nghiệm cho thấy câu hỏi dẫn dắt, lời kể của người khác và việc tưởng tượng lặp lại có thể tạo ra ký ức kiểu này ở người hoàn toàn khoẻ mạnh.

Canh Mạnh Bà là gì?

Theo tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, đó là chén canh do bà Mạnh Bà nấu, người chết uống trước khi đầu thai để quên kiếp trước. Quan niệm này có nhiều dị bản và lan sang văn hoá Việt qua văn chương, phim ảnh; nên hiểu là tín ngưỡng dân gian, không phải sự kiện có thể kiểm chứng.

Vì sao nhân vật bị xoá ký ức trong truyện vẫn thấy quen người cũ?

Đó là một luật nhiều tác giả dùng để giữ sức nặng cảm xúc. Nó cũng có gốc từ quan sát thật: ở một số người mất trí nhớ, phản ứng cảm xúc với người hay nơi chốn vẫn còn dù không nhớ được sự việc cụ thể.

Muốn quên một chuyện buồn thì nên làm gì?

Quên theo ý muốn thường không làm được, càng cố quên càng nhớ. Điều giúp ích hơn là chia sẻ với người tin cậy, giữ nếp sinh hoạt, và nếu ký ức ám ảnh kéo dài thì tìm chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý để được hỗ trợ.

Lời khai nhân chứng có đáng tin không nếu trí nhớ dễ thay đổi như vậy?

Lời khai vẫn có giá trị, nhưng cần được thu thập cẩn thận: hỏi câu mở, không gợi ý, ghi lại sớm và đối chiếu với bằng chứng khác. Nghiên cứu về ký ức giả là lý do nhiều nơi đào tạo kỹ năng phỏng vấn trung lập cho người làm điều tra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138