QuyenNang.comQuyền Năng
Năng lực tâm trí

Năng lực xâm nhập giấc mơ: từ Trang Chu mộng bướm đến giấc mơ sáng suốt có thật

Năng lực đi vào và điều khiển giấc mơ người khác trong thần thoại, truyện, phim; giới hạn, cái giá, và điều khoa học biết về giấc mơ sáng suốt, bóng đè.

Child asleep on a woven mat beside an open window at night, a mosquito net glowing faintly, a single white butterfly resting on the sill, moonlight, soft blue tones

Năng lực xâm nhập giấc mơ là khả năng bước vào giấc mơ của người khác, quan sát, trò chuyện hay thay đổi những gì xảy ra trong đó; ở mức cao, nhân vật còn dựng cả thế giới mơ, gieo ý tưởng hay gây hại cho người đang ngủ. Đây là năng lực tâm trí giàu chất thơ nhất, vì giấc mơ là nơi mọi luật lệ đời thường bị bẻ cong, và người viết được tự do tưởng tượng gần như không giới hạn.

Đi vào giấc mơ của người khác là hư cấu. Nhưng một phần của năng lực này lại có thật một cách bất ngờ: nhiều người từng biết mình đang mơ ngay trong giấc mơ, và các nhà khoa học đã giao tiếp được với người đang mơ như vậy trong phòng thí nghiệm. Bài này đi qua thần thoại, truyện, phim, và những gì khoa học giấc ngủ cho thấy.

Giấc mơ trong thần thoại và văn chương cổ

Thần thoại Hy Lạp có Hypnos, thần giấc ngủ, và các con trai của ông được coi là những người mang giấc mơ tới; trong tác phẩm Biến hình của nhà thơ La Mã Ovid, Morpheus là người hiện vào giấc mơ dưới hình dạng con người để truyền tin. Chữ morphine sau này được đặt theo tên vị thần này vì tác dụng gây ngủ. Ở nhiều nền văn hoá cổ, giấc mơ được coi là kênh thần linh nhắn gửi, và việc gửi mộng là quyền năng của các vị thần chứ không phải của người phàm.

Văn chương Trung Hoa để lại hai câu chuyện về giấc mơ được nhắc mãi. Trang Tử kể mình mơ thấy là bướm, tung tăng vui vẻ, tỉnh dậy không biết là Trang Chu mơ thành bướm hay bướm đang mơ thành Trang Chu. Truyện Hoàng Lương mộng đời Đường kể một thư sinh ngủ thiếp đi trong lúc nồi kê còn đang nấu, mơ trọn một đời công danh vinh hiển, tỉnh dậy kê chưa chín. Người Việt quen các điển tích này qua văn học, và cụm "giấc mộng kê vàng" vẫn được dùng để nói về giàu sang chóng tàn.

Điểm chung của các câu chuyện cổ là giấc mơ thường được dùng để đặt câu hỏi về thực tại và về thời gian, chứ hiếm khi có nhân vật đi vào giấc mơ người khác. Ý tưởng một người chủ động xâm nhập giấc mơ của kẻ khác để làm gì đó là sản phẩm phát triển mạnh trong văn hoá đại chúng thế kỷ XX.

Năm dạng năng lực giấc mơ hay gặp trong truyện

Mơ sáng suốt. Nhân vật biết mình đang mơ và điều khiển được giấc mơ của chính mình: bay, đổi cảnh, gọi người thân đã khuất về trò chuyện. Đây là dạng nhẹ nhất và gần đời thật nhất.

Ghé thăm giấc mơ người khác. Nhân vật bước vào giấc mơ của một người khác, thấy những gì họ mơ, có khi trò chuyện với họ. Truyện hay dùng để nhắn gửi, an ủi, hoặc tìm thông tin mà người kia giấu khi thức.

Gieo ý tưởng hay cảm xúc. Nhân vật thay đổi giấc mơ để khi tỉnh dậy, người kia mang theo một ý nghĩ, một nỗi sợ hay một quyết định mới. Dạng này chồng lấn với điều khiển tâm trí, và đặt câu hỏi lớn về sự đồng ý.

Săn mồi trong giấc mơ. Kẻ phản diện hại người qua giấc mơ, và vết thương trong mơ thành vết thương thật. Đây là nền của cả một dòng phim kinh dị, vì giấc ngủ là thứ không ai tránh được.

Dựng thế giới mơ chung. Nhiều người cùng vào một giấc mơ được thiết kế sẵn, có kiến trúc, luật lệ, thời gian trôi khác ngoài đời. Dạng này biến giấc mơ thành không gian hành động như phim cướp két, với kế hoạch, phân vai và rủi ro.

Truyện và phim khai thác giấc mơ thế nào

Vài ví dụ phổ biến, nêu ở mức sự thật về năng lực, không kể cốt truyện hay giải thích cái kết.

  • Phim A Nightmare on Elm Street (1984) tạo ra kẻ sát nhân giết người trong giấc mơ, và ai chết trong mơ thì chết thật. Nỗi sợ ở đây rất đơn giản: con người không thể thức mãi.
  • Phim Inception (2010) của Christopher Nolan dựng hệ năng lực giấc mơ như một ngành nghề có thiết bị, có người thiết kế cảnh mơ, có luật thời gian chậm dần qua từng tầng mơ, và có vật nhỏ riêng để mỗi người tự kiểm tra mình đang mơ hay thức.
  • Truyện tranh The Sandman của Neil Gaiman (ra mắt năm 1989) lấy nhân vật chính là hiện thân của Giấc Mơ, cai quản cõi mơ của mọi sinh vật, nối với truyền thống thần thoại về vị thần giấc ngủ.
  • Phim hoạt hình Paprika (2006) của Nhật Bản xoay quanh một thiết bị cho bác sĩ đi vào giấc mơ bệnh nhân để chữa trị, và chuyện gì xảy ra khi thiết bị ấy lọt ra ngoài.

Đặt cạnh nhau, có thể thấy năng lực giấc mơ thường được dùng theo hai hướng đối lập: chữa lành, nhắn gửi, hoặc xâm phạm, săn mồi. Cả hai đều dựa trên cùng một nỗi lo: khi ngủ, con người ở trạng thái không phòng bị nhất.

Luật và giới hạn của năng lực giấc mơ

Giấc mơ vốn không có luật, nên truyện phải tự đặt luật nếu không muốn mọi thứ trở nên tuỳ tiện. Bảng dưới gom các luật hay gặp.

Luật hoặc giới hạnCách thể hiệnTác dụng với câu chuyện
Phải ở gần người ngủChạm tay, ở cùng phòng hoặc dùng thiết bị nốiTạo cảnh đột nhập, canh gác ngoài đời song song với cảnh trong mơ
Thời gian trôi khácVài phút ngoài đời bằng nhiều giờ trong mơTạo áp lực thời gian kép, nhịp kể chuyện đa tầng
Người mơ có thể phát hiệnCảnh mơ chống lại kẻ lạ như cơ thể chống vi khuẩnCó đối thủ trong chính giấc mơ
Thức dậy là thoátCú ngã, tiếng động mạnh làm tỉnh giấcCho nhân vật lối thoát nhưng cũng là cách bị đá văng giữa chừng
Vết thương xuyên quaĐau hay chết trong mơ ảnh hưởng cơ thể thậtĐặt cược thật, giấc mơ không còn vô hại
Dễ lạc mất thực tạiỞ trong mơ quá lâu thì không phân biệt được đâu là thậtKhai thác câu hỏi triết học kiểu Trang Chu mộng bướm

Luật "thời gian trôi khác" có một mảnh sự thật: trong mơ, ta có thể trải qua cảm giác một chuỗi sự kiện dài, nhưng các thí nghiệm với người mơ sáng suốt cho thấy thời gian họ ước trong mơ cho những việc đơn giản như đếm số không chênh quá nhiều so với ngoài đời. Cảm giác "mơ cả đời trong một khắc" phần lớn đến từ việc giấc mơ nhảy cóc giữa các cảnh.

Giấc mơ sáng suốt: phần có thật của năng lực này

Giấc mơ sáng suốt là khi người ngủ nhận ra mình đang mơ trong lúc giấc mơ vẫn tiếp diễn, và có khi điều khiển được phần nào nội dung. Nhiều khảo sát cho thấy khá nhiều người từng trải qua ít nhất một lần trong đời, nhưng số người gặp thường xuyên thì ít. Lâu nay, chuyện này chỉ dựa vào lời kể sau khi tỉnh, nên rất khó chứng minh.

Từ giữa những năm 1970 tới đầu 1980, các nhà nghiên cứu ở Anh và Mỹ nghĩ ra một cách khéo léo: trong giấc ngủ REM, gần như mọi cơ bắp bị tê liệt tạm thời, nhưng mắt vẫn chuyển động được. Họ dặn người tham gia khi nhận ra mình đang mơ thì liếc mắt trái phải theo một nhịp đã thống nhất, và máy đo cử động mắt ghi lại đúng tín hiệu ấy trong lúc máy đo sóng não xác nhận người đó đang ngủ. Đó là lần đầu một thông điệp đi ra từ giấc mơ được ghi lại khách quan.

Năm 2021, một nhóm nghiên cứu ở nhiều nước công bố họ đã đặt những phép tính đơn giản cho người đang mơ sáng suốt qua âm thanh hay ánh đèn, và nhận lại câu trả lời bằng cử động mắt. Đây là giao tiếp hai chiều thật sự với người đang mơ, dù rất thô sơ và chỉ thành công ở một phần các lần thử. Nó gần với "ghé thăm giấc mơ" hơn bất cứ thứ gì trước đó, nhưng vẫn là nói chuyện từ ngoài vào, không phải bước vào trong.

Vì sao giấc mơ kỳ lạ đến vậy: não làm gì khi ta ngủ

Giấc mơ rõ nhất trong giai đoạn REM. Giấc ngủ đi qua nhiều chu kỳ trong đêm, và giai đoạn chuyển động mắt nhanh, gọi tắt là REM, là lúc giấc mơ thường sống động, có cốt truyện nhất. Giai đoạn này dài dần về gần sáng, nên giấc mơ ta nhớ khi thức dậy thường là giấc mơ cuối cùng của đêm.

Vùng não kiểm soát lý trí hoạt động yếu đi. Các nghiên cứu hình ảnh não cho thấy khi mơ, một số vùng phía trước trán liên quan tới suy xét, kiểm tra tính hợp lý hoạt động kém hơn lúc thức. Đó là lý do trong mơ ta chấp nhận chuyện vô lý như bay, gặp người đã khuất, đổi cảnh đột ngột mà không thắc mắc, và vì sao nhận ra mình đang mơ lại khó đến vậy.

Giấc mơ pha trộn ký ức gần đây. Nội dung giấc mơ hay lấy chất liệu từ những gì vừa trải qua, lo lắng đang mang, trộn với mảnh ký ức cũ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng giấc ngủ giúp sắp xếp và củng cố ký ức, nhưng giấc mơ có chức năng gì riêng thì vẫn còn tranh luận, chưa có câu trả lời thống nhất.

Ta quên phần lớn giấc mơ. Hầu hết giấc mơ tan biến vài phút sau khi tỉnh nếu không ghi lại. Người tập mơ sáng suốt thường bắt đầu bằng sổ ghi giấc mơ đặt cạnh giường, viết ngay khi thức dậy.

Bóng đè và những giấc mơ đáng sợ: hiểu đúng để bớt lo

Nhiều người Việt từng trải qua cảm giác tỉnh dậy giữa đêm mà không cử động được, ngực như bị đè nặng, có khi thấy một bóng người trong phòng. Dân gian gọi là bóng đè hay ma đè, và nhiều nền văn hoá khác cũng có truyền thuyết riêng về một sinh vật ngồi lên ngực người ngủ. Khoa học giấc ngủ gọi đây là tê liệt khi ngủ: não đã tỉnh một phần nhưng cơ chế tê liệt cơ bắp của giấc REM chưa tắt, và hình ảnh của giấc mơ còn lẫn vào lúc tỉnh. Trải nghiệm rất đáng sợ nhưng thường tự hết sau vài giây đến vài phút.

Bóng đè hay gặp hơn khi thiếu ngủ, ngủ giờ giấc thất thường, căng thẳng, hoặc nằm ngửa. Giữ nếp ngủ đều đặn thường giúp giảm. Nếu bóng đè lặp lại thường xuyên, kèm buồn ngủ dữ dội ban ngày hay ác mộng làm mất ngủ kéo dài, nên đi khám ở cơ sở y tế có chuyên khoa giấc ngủ, thần kinh hoặc tâm thần. Với trẻ nhỏ hay sợ sau khi xem phim kinh dị về giấc mơ, cha mẹ nên chọn phim hợp lứa tuổi và trò chuyện để con hiểu đó là chuyện bịa, không ai vào được giấc mơ của con.

Câu hỏi thường gặp

Có thể đi vào giấc mơ của người khác không?

Không. Năng lực xâm nhập giấc mơ là hư cấu. Thứ khoa học làm được là giao tiếp rất đơn giản với người đang mơ sáng suốt qua âm thanh, ánh đèn và cử động mắt, nhưng đó là nói chuyện từ bên ngoài, không ai bước vào hay nhìn thấy giấc mơ của người khác.

Giấc mơ sáng suốt là gì?

Là giấc mơ mà người ngủ biết mình đang mơ, đôi khi điều khiển được một phần nội dung. Hiện tượng này đã được xác nhận trong phòng thí nghiệm bằng tín hiệu cử động mắt mà người mơ chủ động gửi ra trong lúc máy đo cho thấy họ vẫn đang ngủ.

Chết trong mơ thì có chết thật không?

Không. Đó là chi tiết của phim kinh dị. Nhiều người từng mơ thấy mình ngã hay gặp nạn rồi giật mình tỉnh dậy hoàn toàn bình thường. Giấc mơ đáng sợ có thể làm tim đập nhanh, toát mồ hôi, nhưng không gây ra vết thương như trong truyện.

Bóng đè có nguy hiểm không?

Bóng đè, hay tê liệt khi ngủ, thường không nguy hiểm và tự hết sau vài giây đến vài phút, dù cảm giác rất đáng sợ. Nó hay gặp khi thiếu ngủ, căng thẳng. Nếu lặp lại nhiều hoặc kèm buồn ngủ ban ngày dữ dội, nên đi khám để kiểm tra giấc ngủ.

Trang Chu mộng bướm nói lên điều gì?

Câu chuyện trong sách Trang Tử kể việc mơ thành bướm rồi tỉnh dậy không biết mình là người mơ thành bướm hay bướm mơ thành người. Nó thường được hiểu là suy ngẫm về ranh giới giữa mơ và thực, giữa ta và vạn vật; cách diễn giải khác nhau tuỳ người đọc.

Tập mơ sáng suốt có hại không?

Thỉnh thoảng có giấc mơ sáng suốt không có gì đáng lo. Điều cần tránh là cố đánh thức mình giữa đêm nhiều lần hay cắt giấc ngủ để luyện, vì thiếu ngủ ảnh hưởng sức khoẻ và còn làm tăng bóng đè. Trẻ em và thiếu niên cần ngủ đủ hơn mọi thí nghiệm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138