Năng lực tạo ảo ảnh là khả năng khiến người khác nhìn, nghe hay cảm thấy những thứ không có thật: một bức tường giả, một bản sao của chính mình, một con quái vật chỉ tồn tại trong mắt đối phương. Trong truyện, nó thuộc nhóm năng lực tâm trí vì thứ bị thay đổi không phải thế giới mà là cách nạn nhân cảm nhận thế giới. Người dùng ảo ảnh hiếm khi mạnh nhất về sức, nhưng thường là nhân vật khó đoán nhất.
Tạo ảo ảnh bằng ý nghĩ như trong truyện là năng lực hư cấu. Nhưng bộ não bị đánh lừa thì hoàn toàn có thật, và khoa học thị giác đã chỉ ra vô số cách để mắt thấy thứ không có hoặc bỏ sót thứ ngay trước mặt. Bài này đi qua nguồn gốc, cách truyện xây năng lực này, và những trò lừa có thật mà bộ não tự chơi với chính nó.
Ảo ảnh trong thần thoại và chữ nghĩa xưa
Trong tư tưởng Ấn Độ cổ, chữ maya được dùng với nhiều nghĩa, một trong số đó là sức mạnh tạo ra vẻ bề ngoài, khiến thế giới hiện ra khác với bản chất. Trong sử thi, các thần và quỷ đều có thể dùng maya để biến hình, dựng cung điện ảo hay che mắt đối thủ. Ý niệm thế giới trước mắt có thể là một tấm màn che phủ đã ảnh hưởng tới triết học và văn chương nhiều nơi. Đây là khái niệm có chiều sâu tư tưởng và tôn giáo, nên khi mượn nó làm năng lực trong truyện, cần nhớ rằng nghĩa gốc rộng hơn nhiều so với một phép che mắt.
Văn hoá Đông Á có chữ huyễn thuật hay ảo thuật, chỉ phép làm người ta thấy điều không thật. Truyện dân gian Trung Hoa, Nhật Bản và Việt Nam hay kể hồ ly, chồn, cáo biến lá cây thành tiền, biến bãi tha ma thành dinh thự để lừa người qua đường, tới sáng mới lộ nguyên hình. Ở châu Âu, tên gọi Fata Morgana cho hiện tượng ảo ảnh trên biển bắt nguồn từ nhân vật nữ phù thuỷ Morgan le Fay trong truyền thuyết vua Arthur, người được cho là dựng lâu đài trên không để dụ thuỷ thủ. Điểm chung của các câu chuyện là ảo ảnh gắn với sự lừa gạt, và người bị lừa thường thoát ra nhờ một chi tiết nhỏ không khớp.
Các loại ảo ảnh trong truyện, xếp theo độ sâu
Ảo ảnh thị giác bên ngoài. Hình ảnh giả hiện ra trong không gian và ai nhìn vào cũng thấy, như một bức tường che lối đi hay một bản sao đánh lạc hướng. Dạng này giống máy chiếu hơn là năng lực tâm trí, và thường có điểm yếu là không chạm vào được, đổ bóng sai hay không phản chiếu trong gương.
Ảo ảnh đa giác quan. Nạn nhân không chỉ thấy mà còn nghe, ngửi, sờ được. Lửa giả cũng nóng, vết chém giả cũng đau. Đây là nơi truyện bắt đầu đặt câu hỏi rùng mình: nếu não tin mình bị thương, cơ thể có phản ứng như bị thương thật không.
Ảo ảnh cấy thẳng vào tâm trí. Ảo ảnh không tồn tại trong không gian mà nằm trong đầu từng người, nên mỗi người có thể thấy một thứ khác. Anime Naruto gọi nhóm kỹ thuật này là ảo thuật, và có quy tắc phá giải riêng như làm rối luồng năng lượng của bản thân hay tự gây đau để tỉnh.
Thế giới ảo hoàn chỉnh. Ở mức cao nhất, nạn nhân bị nhốt trong cả một thế giới giả, sống ở đó nhiều ngày trong khi ngoài đời chỉ trôi qua vài giây. Dạng này rất gần với truyện về giấc mơ và thực tế ảo, và thường được dùng để đặt câu hỏi triết học về điều gì là thật.
Truyện tranh và phim dùng người tạo ảo ảnh thế nào
Vài ví dụ phổ biến, nêu ở mức sự thật, để thấy năng lực này hợp với những kiểu nhân vật nào.
- Mysterio, phản diện của Người Nhện trong truyện tranh (ra mắt năm 1964), ban đầu là chuyên gia kỹ xảo điện ảnh dùng khói, gương và thiết bị để tạo ảo giác. Nhân vật này cho thấy ảo ảnh không nhất thiết là phép thuật, có thể chỉ là kỹ thuật dàn dựng tinh vi.
- Loki trong các phim siêu anh hùng hay tạo bản sao ảo của chính mình để đánh lừa đối thủ, phù hợp với hình ảnh vị thần tinh quái, lắm mưu trong thần thoại Bắc Âu.
- Ảo thuật trong Naruto được xây như một nhánh riêng trong hệ năng lực, có người giỏi, người kém, có cách phòng và cách phá, khiến ảo ảnh thành một môn đấu trí chứ không phải phép thắng tuyệt đối.
- Hồ ly và các yêu tinh biến hoá trong truyện cổ phương Đông dùng ảo ảnh để mê hoặc người, và người thường thoát được nhờ chó sủa, gà gáy, ánh sáng ban ngày hay một vị sư, một ông đồ tỉnh táo nhìn ra sơ hở.
Người tạo ảo ảnh thường là kẻ yếu về sức nhưng mạnh về trí, nên hợp làm phản diện mưu mô, nhân vật lừa đảo có lương tâm, hoặc người hỗ trợ trong đội. Đặt nhân vật như vậy vào trận đấu sức thuần tuý thì gần như chắc thua, và đó là cái hay để người viết khai thác.
Giới hạn và cách phá giải ảo ảnh
Một ảo ảnh không có cách phá là ảo ảnh làm chết câu chuyện. Bảng dưới gom những giới hạn hay gặp và tác dụng của chúng.
| Giới hạn | Cách thể hiện | Cách nạn nhân phá giải |
|---|---|---|
| Không có vật chất | Ảo ảnh không chạm được, không đổ bóng, không phản chiếu | Ném một vật thử, nhìn bóng, nhìn vào gương hay mặt nước |
| Phạm vi và tầm nhìn | Chỉ tác dụng trong bán kính nhất định hoặc với người nhìn thấy người tạo | Chạy ra xa, nhắm mắt, quay lưng |
| Hao tổn tập trung | Người tạo phải giữ ý nghĩ liên tục, bị đánh lạc hướng là tan | Tấn công hay làm ồn để người tạo mất tập trung |
| Chi tiết sai | Ảo ảnh chỉ đẹp như trí nhớ người tạo, có chỗ bất hợp lý | Quan sát kỹ, hỏi điều chỉ người thật mới biết |
| Ý chí người bị lừa | Người tỉnh táo, nghi ngờ thì khó bị lừa hơn | Tự gây đau, nhờ đồng đội gọi tên, nhắc một ký ức chung |
Giới hạn "chi tiết sai" có gốc rất thật: bộ não tái hiện thế giới dựa trên những gì đã biết, nên một ảo ảnh do tâm trí tạo ra không thể chính xác hơn hiểu biết của người tạo. Một nhân vật chưa từng thấy biển sẽ vẽ ra ảo ảnh biển rất kém thuyết phục với người làm nghề chài lưới.
Bộ não tự tạo ảo ảnh mỗi ngày: góc khoa học
Thứ ta thấy không phải bản sao trung thực của thế giới mà là bản dựng của não từ tín hiệu mắt gửi về, có bổ sung, đoán trước và lược bỏ. Vì vậy những hình vẽ ảo giác thị giác quen thuộc như hai đoạn thẳng bằng nhau trông dài ngắn khác nhau, hay ô vuông cùng màu trông đậm nhạt khác nhau vì nền xung quanh, đánh lừa được gần như tất cả mọi người, kể cả khi đã biết đáp án. Ở mỗi mắt còn có một điểm mù nơi dây thần kinh thị giác đi ra, nhưng ta không thấy lỗ hổng nào trong tầm nhìn vì não tự lấp đầy bằng những gì xung quanh.
Một thí nghiệm nổi tiếng cuối những năm 1990 cho người xem đoạn phim vài người chuyền bóng và yêu cầu đếm số đường chuyền. Giữa chừng, một người mặc bộ đồ khỉ đột đi ngang khung hình, và một phần đáng kể người xem hoàn toàn không nhận ra. Hiện tượng này gọi là mù do không chú ý: khi tập trung vào một việc, não bỏ qua cả thứ rõ ràng nằm ngay trong tầm mắt. Ảo thuật gia sân khấu khai thác đúng điều này khi đánh lạc hướng sự chú ý của khán giả.
Tai cũng bị lừa không kém mắt. Hiệu ứng McGurk, được mô tả năm 1976, cho thấy khi nghe âm "ba" nhưng nhìn miệng người nói đang phát âm "ga", nhiều người lại nghe thành một âm thứ ba như "đa". Não ghép thông tin từ mắt và tai thành một trải nghiệm thống nhất, và khi hai nguồn mâu thuẫn, nó tự bịa ra một phương án dung hoà. Đây là bằng chứng đẹp cho ý tưởng ảo ảnh đa giác quan trong truyện: điều ta cảm nhận là bản tổng hợp, không phải bản ghi âm, ghi hình trung thực.
Ảo ảnh sa mạc thì lại là hiện tượng vật lý, không phải lỗi của não: lớp không khí sát mặt đất nóng bẻ cong ánh sáng từ bầu trời, tạo thành mảng sáng trông như mặt nước. Máy ảnh cũng chụp được nó. Điều não làm chỉ là diễn giải mảng sáng ấy thành thứ quen thuộc nhất là hồ nước.
Từ ảo ảnh sân khấu đến kỹ xảo: con người đã "tạo ảo ảnh" thế nào
Không có siêu năng lực, con người vẫn tạo ảo ảnh rất giỏi bằng kỹ thuật. Từ giữa thế kỷ XIX, sân khấu châu Âu đã dùng tấm kính nghiêng và ánh sáng để cho hồn ma hiện ra bên cạnh diễn viên, kỹ thuật thường được gọi là bóng ma Pepper. Biến thể của nó còn dùng tới nay trong các buổi biểu diễn hình ảnh ảo trên sân khấu và trong bảo tàng. Kỹ thuật vẽ đánh lừa thị giác trên tường, trần nhà, mặt đường cũng tạo chiều sâu giả rất thuyết phục khi đứng đúng một điểm nhìn.
Ngày nay, kính thực tế ảo và thực tế tăng cường là dạng "tạo ảo ảnh" mạnh nhất con người có: chúng đặt hình ảnh trước mắt từng người, khớp với chuyển động đầu, khiến não tin mình đang đứng ở nơi khác. Người dùng lần đầu có thể chóng mặt hoặc giật mình lùi lại trước vực sâu ảo dù biết rõ mình đang đứng trên sàn nhà. Nhưng khác với năng lực trong truyện, các thiết bị này cần người dùng tự nguyện đeo vào, và tháo ra là hết.
Một lưu ý nghiêm túc: nếu ai đó thường xuyên nhìn thấy, nghe thấy những thứ người xung quanh không thấy, đó không phải siêu năng lực và cũng không nên tự đoán nguyên nhân. Thiếu ngủ kéo dài, sốt cao, tác dụng của thuốc hay các vấn đề sức khoẻ đều có thể gây ra trải nghiệm này; cách đúng là nói với người thân và đến cơ sở y tế để được thăm khám.
Câu hỏi thường gặp
Năng lực tạo ảo ảnh có thật không?
Không có bằng chứng nào cho thấy một người dùng ý nghĩ để đặt hình ảnh vào mắt người khác. Năng lực này trong truyện là hư cấu. Thứ có thật là bộ não rất dễ bị đánh lừa bởi hình vẽ, ánh sáng, sự đánh lạc hướng và các thiết bị như kính thực tế ảo.
Ảo ảnh và ảo giác khác nhau thế nào?
Trong cách dùng phổ biến, ảo ảnh thường chỉ thứ có nguồn gốc bên ngoài bị nhìn sai, như mảng sáng trên đường nóng trông như vũng nước. Ảo giác là trải nghiệm thấy, nghe điều không có kích thích bên ngoài nào. Ảo giác lặp lại thì nên đi khám, không nên tự đoán.
Vì sao nhân vật tạo ảo ảnh thường là phản diện?
Vì năng lực này gắn với lừa gạt, và lừa gạt là hành vi của kẻ mưu mô. Tuy vậy nhiều truyện cũng dùng người tạo ảo ảnh làm nhân vật hỗ trợ, đánh lạc hướng kẻ thù để bảo vệ đồng đội, cho thấy cùng một năng lực có thể phục vụ mục đích tốt.
Làm sao một nhân vật nhận ra mình đang ở trong ảo ảnh?
Truyện hay dùng các dấu hiệu như chi tiết bất hợp lý, vật không có bóng, người quen không nhớ ký ức chung, cơ thể không cảm thấy đau hay nhiệt dù đáng lẽ phải có. Người viết nên cài một hai dấu hiệu từ sớm để cú lật không bị coi là gian lận.
Ảo ảnh sa mạc có phải do bộ não tạo ra không?
Không hẳn. Đó là hiện tượng quang học có thật: không khí nóng sát mặt đất bẻ cong ánh sáng từ bầu trời, máy ảnh cũng chụp lại được. Phần của bộ não chỉ là diễn giải mảng sáng ấy thành hình ảnh mặt nước quen thuộc.
Có thể luyện để không bị ảo giác thị giác đánh lừa không?
Với các hình ảo giác cổ điển, gần như không: biết rõ hai đoạn thẳng bằng nhau mà mắt vẫn thấy khác. Điều luyện được là thói quen kiểm chứng, như đo bằng thước hay đổi góc nhìn, thay vì tin ngay vào cảm giác đầu tiên.