Điều khiển thực vật là năng lực làm cây mọc nhanh, uốn cành, quấn rễ, nở hoa trái mùa hay ra lệnh cho cả khu rừng; đây là nguyên tố duy nhất trong nhóm còn sống, nên người dùng nó gần như luôn được kể là người chữa lành, nuôi dưỡng, hoặc kẻ báo thù cho thiên nhiên. Lửa, nước, đất không biết đau. Cây thì sống, lớn, già, chết. Vì vậy năng lực này mang trong nó một câu hỏi mà các nguyên tố khác không có: điều khiển một thứ đang sống là chăm sóc hay là sai khiến.
Bài này kể lại vài hình tượng cây cối mang quyền năng trong truyện Việt và thần thoại thế giới, cách truyện tranh, phim và manga dựng mộc thuật, các giới hạn hay gặp, rồi đến chuyện cây cối ngoài đời "cử động" và "trò chuyện" thế nào. Cuối bài có danh sách vài loại cây quen mặt nhưng có độc mà trẻ nhỏ nên tránh.
Cây có quyền năng trong truyện Việt: cây đa chú Cuội và những cây thần
Truyện chú Cuội cung trăng có nhiều dị bản, nhưng bản phổ biến kể Cuội tình cờ thấy hổ mẹ nhai lá một cây lạ đắp cho hổ con, hổ con sống lại. Cuội mang cây ấy về trồng, dùng lá chữa bệnh, cứu người. Cây thần có một điều kiện: chỉ được tưới bằng nước sạch. Một hôm cây bị tưới nước bẩn, bật rễ bay lên trời, Cuội níu theo và từ đó ngồi dưới gốc đa trên cung trăng. Người Việt nhìn vết đen trên mặt trăng vào đêm rằm mà kể chuyện này cho con cháu.
Chuyện chú Cuội chứa gần đủ những ý mà truyện hiện đại về mộc thuật hay dùng. Cây có năng lực chữa lành. Năng lực đi kèm luật, ở đây là luật nước sạch. Phá luật thì mất tất cả. Và cây không phải đồ vật vô tri mà có thể tự rời đi khi bị đối xử sai.
Ngoài ra, trong làng quê Việt, cây đa đầu làng, cây gạo, cây si cổ thụ thường gắn với những câu chuyện dân gian về thần cây, về nơi trú ngụ của các vị thần coi giữ làng. Đây là một phần đời sống văn hoá và tín ngưỡng của nhiều cộng đồng; khi nhắc đến trong truyện, cách kể nên giữ sự tôn trọng. Sự tích dưa hấu với Mai An Tiêm thì kể ở hướng khác: không có phép thuật, chỉ có hạt giống chim tha đến và đôi bàn tay chăm bón, một kiểu "điều khiển thực vật" bằng lao động rất Việt Nam.
Thực vật trong thần thoại thế giới: nữ thần mùa màng và linh hồn cây
Demeter và bốn mùa. Trong thần thoại Hy Lạp, Demeter là nữ thần mùa màng, cai quản lúa mì và đất đai màu mỡ. Khi con gái Persephone bị Hades đưa xuống âm phủ, nỗi buồn của Demeter khiến cây cối héo úa, mùa màng thất bát. Theo bản kể phổ biến, Persephone được trở về một phần của năm, và người Hy Lạp xưa dùng chuyện này giải thích vì sao có mùa cây cối đâm chồi và mùa đất đai nghỉ ngơi.
Nữ thần cây và tiên rừng. Hy Lạp còn có các dryad, tiên nữ gắn với từng cái cây; một số bản kể cho rằng cây bị chặt thì tiên nữ cũng mất theo. Nhật Bản có kodama, linh hồn trú trong cây cổ thụ, và tập quán quấn dây thừng thiêng quanh những cây rất già ở nhiều đền thờ.
Cây thế giới. Thần thoại Bắc Âu kể về Yggdrasil, cây tần bì khổng lồ nối các cõi với nhau. Ở đây cây không bị ai điều khiển mà là chính khung xương của vũ trụ. Hình ảnh cây thế giới xuất hiện ở nhiều nền văn hoá với những dị bản khác nhau.
Điểm chung. Ở mọi nơi, quyền năng trên cây cối hiếm khi thuộc về chiến binh. Nó thuộc về người mẹ, người canh giữ, người hiểu mùa. Truyện hiện đại thừa hưởng ý này rất rõ.
Truyện tranh, phim và manga: bốn kiểu người điều khiển thực vật
Mộc thuật được kể theo nhiều cách khác hẳn nhau. Bảng dưới xếp bốn kiểu hay gặp, nhân vật chỉ nêu ở mức quen thuộc.
| Kiểu nhân vật | Ví dụ quen thuộc | Năng lực xoay quanh điều gì |
|---|---|---|
| Kẻ báo thù cho thiên nhiên | Poison Ivy, đối thủ của Batman, xuất hiện từ thập niên 1960 | Điều khiển cây, chất độc thực vật; căm ghét người phá rừng |
| Sinh vật cây | Swamp Thing của DC, Groot của Marvel | Cơ thể chính là cây: mọc lại, mọc dài, nối với rừng |
| Người tu luyện mộc độn | Hashirama Senju trong Naruto | Dựng cả khu rừng, trói đối thủ bằng gỗ, gắn với sức sống |
| Người chữa lành | Nhân vật thảo dược trong truyện kỳ ảo, tiên hiệp | Làm thuốc từ lá, giải độc, hồi phục đồng đội |
Groot là ví dụ thú vị về một nhân vật cây được yêu thích nhờ sự hiền lành và câu nói lặp đi lặp lại, chứ không nhờ sức phá huỷ. Ngược lại, Poison Ivy cho thấy mặt tối: người yêu cây đến mức coi con người là kẻ thù. Hai thái cực ấy là hai câu trả lời cho câu hỏi ở đầu bài, điều khiển thứ đang sống là chăm sóc hay là sai khiến.
Trong manga có hệ thống nguyên tố theo Ngũ hành, Mộc thường được giao cho nhân vật thiên về hỗ trợ, phòng thủ, trói buộc. Mộc độn trong Naruto được kể là kết hợp của thổ và thủy, một cách giải thích gần với thực tế: cây cần đất và nước để mọc.
Giới hạn thường gặp của mộc thuật
Cây sống theo nhịp riêng, nên người viết có sẵn rất nhiều giới hạn tự nhiên để dùng:
- Cây mọc chậm: ngoài đời một cái cây cần nhiều năm để lớn; năng lực làm cây mọc trong vài giây phải lấy năng lượng từ đâu đó, thường là sức người dùng hoặc sức sống của đất.
- Cần đất, nước và ánh sáng: giữa sa mạc, trên boong tàu sắt hay trong hầm tối, người dùng mộc thuật yếu hẳn.
- Sợ lửa: gỗ khô cháy rất nhanh; cặp đối thủ lửa với cây là kinh điển trong mọi hệ nguyên tố.
- Theo mùa: một số truyện cho nhân vật mạnh vào mùa xuân, yếu vào mùa đông, giống Demeter.
- Đau cùng cây: nhân vật nối giác quan với cây cối sẽ cảm nhận cả khi rừng bị chặt hay cháy.
- Cái giá với đất: ép cây mọc quá nhanh có thể làm đất cạn kiệt, để lại vùng trơ trụi sau trận đấu.
Giới hạn "cái giá với đất" rất hợp với người đọc Việt Nam, vốn quen chuyện đất bạc màu khi canh tác quá sức. Một nhân vật cứu được làng bằng cách làm lúa chín sớm, nhưng năm sau đồng ruộng không trồng được gì, là một câu chuyện có sức nặng hơn mọi trận đánh.
Cây ngoài đời cũng "cử động" và "trò chuyện", theo cách riêng
Cây xấu hổ mọc ven đường làng là ví dụ dễ thấy nhất. Chạm nhẹ vào, lá khép lại trong vài giây nhờ nước trong các tế bào ở cuống lá dịch chuyển rất nhanh. Cây bắt ruồi khép lá khi con mồi chạm vào các sợi lông cảm giác hai lần liên tiếp. Hoa hướng dương non quay theo mặt trời trong ngày. Không có cây nào "nghe lệnh", nhưng cây cối cử động nhiều hơn ta nghĩ, chỉ là chậm.
Rễ cây cũng mạnh theo kiểu của nó. Rễ đa, rễ si lớn dần qua năm tháng có thể làm nứt vỉa hè, nâng gạch, tách đá. Đó là lý do người ta tránh trồng cây có bộ rễ lớn sát móng nhà. Một nhân vật mộc thuật phá tường thành bằng rễ cây đang mượn sức mạnh có thật, chỉ là thu hàng chục năm vào vài phút.
Còn chuyện cây "trò chuyện" với nhau thì đang được nghiên cứu. Khi bị sâu ăn lá, nhiều loài cây tiết ra những chất bay hơi mà cây bên cạnh có thể phản ứng theo. Rễ cây trong rừng liên kết với mạng lưới nấm dưới đất, và các nhà khoa học vẫn đang tranh luận mạng lưới ấy truyền chất dinh dưỡng và tín hiệu đến mức nào. Ý tưởng "rừng biết nói" trong truyện vì thế có một sợi dây rất mảnh nối với khoa học, nhưng không ai điều khiển được cây bằng ý nghĩ.
Cây cối tượng trưng cho điều gì trong câu chuyện
Cây là hình ảnh của sự lớn lên. Một nhân vật mộc thuật thường được kể song song với một cái cây: hạt giống nảy mầm khi nhân vật còn nhỏ, cây ra hoa khi nhân vật trưởng thành, cây héo khi nhân vật lạc lối. Người viết dùng cái cây như tấm gương phản chiếu bên trong nhân vật mà không cần một câu thoại nào giải thích.
Cây còn là ký ức và cội nguồn. Người Việt có câu "ăn quả nhớ kẻ trồng cây", và cây đa đầu làng thường là nơi lưu giữ chuyện của nhiều thế hệ. Truyện kỳ ảo hay cho người điều khiển cây khả năng "đọc" lại những gì một cây cổ thụ đã chứng kiến, một cách kể lịch sử rất mềm mại.
Mặt khác, rừng rậm cũng là nơi lạc lối và sợ hãi. Dây leo quấn chân, rễ cây chắn lối, khu rừng tự đóng lại sau lưng người lữ hành là những cảnh quen thuộc. Một nhân vật mộc thuật có thể là người dẫn đường qua rừng, cũng có thể chính là khu rừng không cho ai đi qua. Hai vai ấy cách nhau chỉ một lựa chọn, và đó là chỗ để câu chuyện có chiều sâu.
Dành cho các bạn nhỏ: cây cối đẹp nhưng không phải cây nào cũng ăn được
Nhân vật mộc thuật trong truyện hái lá làm thuốc, ăn quả rừng, leo lên ngọn cây cao. Ngoài đời, các bạn nhỏ cần nhớ mấy điều sau và phụ huynh nên chỉ tận mặt từng cây cho con.
- Không ăn lá, quả, hạt, nấm lạ, kể cả khi trông giống trong tranh. Nhiều cây cảnh quen mặt như trúc đào, vạn niên thanh, môn kiểng có nhựa hoặc lá gây độc khi ăn phải hay dính vào mắt.
- Rửa tay sau khi chơi với cây cối, nhất là cây có nhựa trắng; nhựa dính vào mắt thì rửa bằng nhiều nước sạch và báo người lớn.
- Không trèo cây cao, cành khô, cây cạnh dây điện; cành cây trông chắc vẫn có thể gãy bất ngờ.
- Không đốt lá khô, rơm rạ để "thử phép"; lửa lan sang cây rất nhanh.
- Muốn làm người điều khiển cây thật sự, thử gieo một hạt đậu trong cốc đất ẩm đặt bên cửa sổ, mỗi ngày tưới một chút và ghi lại xem nó cao thêm bao nhiêu.
Nếu nghi trẻ ăn phải lá hay quả lạ, mang mẫu cây theo và đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất, không tự chữa bằng mẹo. Cây đậu trong cốc mất cả tuần mới cao một gang tay, và đó là bài học thật nhất về mộc thuật: sức mạnh của cây nằm ở sự kiên nhẫn.
Câu hỏi thường gặp
Năng lực điều khiển thực vật tiếng Anh gọi là gì?
Tiếng Anh thường gọi là plant manipulation hoặc chlorokinesis, trong đó chloro gợi đến màu xanh của diệp lục. Bản dịch truyện tiếng Việt dùng mộc thuật, mộc hệ, điều khiển cây cối, còn bản dịch Naruto quen dùng mộc độn.
Vì sao cây đa của chú Cuội bay lên trời?
Theo bản kể phổ biến, cây thuốc thần của Cuội chỉ được tưới bằng nước sạch. Một hôm cây bị tưới nước bẩn nên bật gốc bay lên trời, Cuội níu rễ bay theo và ở lại cung trăng. Truyện có nhiều dị bản khác nhau về lý do và người tưới.
Groot trong phim có phải là cây thật không?
Groot là nhân vật hư cấu của Marvel, thuộc một chủng loài sinh vật dạng cây có thể mọc lại từ một mầm nhỏ. Nhân vật được yêu thích vì tính hiền lành và trung thành. Ngoài đời không có sinh vật cây nào biết đi, biết nói như vậy.
Cây xấu hổ khép lá như thế nào?
Khi bị chạm, các tế bào ở gốc cuống lá của cây xấu hổ mất nước rất nhanh, làm lá và cuống rũ xuống chỉ trong vài giây. Sau một lúc, nước trở lại và lá mở ra. Người ta cho rằng đây là cách cây tự vệ trước côn trùng và động vật ăn lá.
Cây cối có giao tiếp với nhau không?
Ở mức nhất định thì có. Nhiều loài cây tiết chất bay hơi khi bị sâu ăn, cây bên cạnh có thể phản ứng theo; rễ cây cũng kết nối với mạng lưới nấm dưới đất. Mức độ "giao tiếp" thật sự vẫn đang được giới khoa học tranh luận, chưa có kết luận chung.
Trẻ ăn phải lá cây lạ thì cần làm gì?
Lấy hết phần lá còn trong miệng trẻ, cho súc miệng bằng nước sạch, mang theo mẫu cây hoặc chụp ảnh cây rồi đưa trẻ đến cơ sở y tế. Không tự gây nôn, không dùng mẹo dân gian, kể cả khi trẻ trông vẫn bình thường.