Điều khiển sét và điện là năng lực tạo, dẫn hoặc phóng dòng điện, từ tia lửa nhỏ trên đầu ngón tay đến tia chớp xé trời; trong thần thoại, đây gần như luôn là vũ khí của vị thần đứng đầu. Sét đến bất ngờ, sáng loá, đánh gãy cây cổ thụ trong chớp mắt, nên người xưa coi nó là cơn giận của trời. Truyện hiện đại thừa hưởng nguyên vẻ uy nghi ấy.
Bài này đi qua các vị thần sấm sét của nhiều nền văn hoá, các nhân vật truyện tranh và phim gắn với điện, những giới hạn hay gặp, và phần quan trọng nhất cho gia đình có con nhỏ: điện trong nhà và sét ngoài đồng không phải thứ để thử.
Vị thần sấm sét ở các nền văn hoá
Một điểm thú vị khi so thần thoại các nơi: vị thần nắm sét thường là vua các thần hoặc chiến binh mạnh nhất. Bảng dưới kể ở mức phổ biến; chi tiết từng truyện có nhiều dị bản.
| Hình tượng | Nguồn | Sét gắn với điều gì |
|---|---|---|
| Zeus | Thần thoại Hy Lạp | Vua các thần trên đỉnh Olympus; tia sét được các người khổng lồ một mắt rèn tặng |
| Thor | Thần thoại Bắc Âu | Thần sấm cầm búa Mjölnir do người lùn rèn, che chở loài người trước tộc khổng lồ |
| Indra | Kinh Vệ Đà, Ấn Độ | Vua các thần, dùng vũ khí sét vajra hạ con rắn khổng lồ giữ nước để giải phóng các dòng sông |
| Lôi Công, Điện Mẫu | Truyền thuyết Trung Hoa | Một vị đánh sấm, một vị tạo tia chớp, làm việc theo lệnh trời |
| Raijin | Thần thoại Nhật Bản | Thần sấm thường được vẽ với vòng trống quanh người |
| Thiên Lôi | Truyện dân gian Việt Nam | Vị thần làm sét theo lệnh Ngọc Hoàng, gắn với thành ngữ "Thiên Lôi chỉ đâu đánh đấy" |
Câu chuyện Indra đáng chú ý vì sét ở đây gắn với nước và mưa: hạ được kẻ giữ nước thì sông chảy, ruộng có mưa. Ở xứ nông nghiệp, sấm sét không chỉ đáng sợ mà còn báo hiệu cơn mưa cứu mùa màng. Người Việt hiểu điều này rất rõ, và truyện dân gian của ta có cả một câu chuyện kể về nó.
Thiên Lôi và Cóc kiện trời: sét trong truyện Việt
Thành ngữ "Thiên Lôi chỉ đâu đánh đấy" cho thấy cách người Việt hình dung vị thần sét: mạnh, nhưng làm theo lệnh, không tự quyết. Đó là một góc nhìn khác hẳn Zeus hay Thor. Sức mạnh lớn nhất trong trời đất được giao cho một vị thần thừa hành, và chính vì thế thành ngữ được dùng để chê người chỉ biết nghe lệnh mà không nghĩ.
Truyện Cóc kiện trời là câu chuyện quen thuộc với nhiều thế hệ học trò. Trời hạn hán lâu ngày, con cóc rủ các bạn muông thú lên thiên đình đòi mưa. Theo mạch truyện phổ biến, các bạn của cóc bày trận mai phục và lần lượt chặn được những kẻ Trời sai ra, kể cả Thần Sét. Cuối cùng Trời phải chịu, hứa hễ nghe cóc nghiến răng là cho mưa xuống. Mỗi vùng kể chi tiết hơi khác nhau, nhưng ý chính giữ nguyên: kẻ nhỏ bé biết đoàn kết có thể khiến cả sức mạnh của sấm sét phải nhường bước.
Hai câu chuyện cùng hé ra một quan niệm đáng quý: sét mạnh nhưng không phải bất khả chiến bại, và sức mạnh thật nằm ở lẽ phải. Đây là chất liệu tốt cho người kể chuyện hôm nay. Một nhân vật điều khiển sét trong truyện Việt có thể mang dáng dấp Thiên Lôi lúc đầu, quen làm theo lệnh, rồi dần học cách tự đặt câu hỏi về việc mình đánh vào đâu. Phần chuyện thần thoại Việt kể chi tiết hơn ở danh mục riêng của trang.
Truyện tranh và phim: người nắm điện trong tay
Thần sấm bước vào truyện tranh. Marvel đưa Thor vào truyện tranh từ năm 1962 và đặt ra một luật nổi tiếng: chỉ ai xứng đáng mới nâng được búa. Luật này không có trong thần thoại gốc mà là sáng tạo của truyện tranh, nhưng nó biến một vũ khí thành phép thử về nhân cách, nên được nhắc đi nhắc lại nhiều thập kỷ.
Phản diện mang dòng điện. Electro, một đối thủ của Người Nhện xuất hiện từ năm 1964, có năng lực sau tai nạn với đường dây điện cao thế. Nhân vật phóng điện, hút điện từ lưới điện thành phố để mạnh lên. Điểm yếu kinh điển: nước và vật cách điện, đúng với cách điện vận hành ngoài đời.
Tia chớp làm khởi đầu. Có những nhân vật không điều khiển điện nhưng năng lực bắt đầu từ một tia sét. Flash bản Barry Allen có siêu tốc độ sau khi bị sét đánh trúng tủ hoá chất trong phòng thí nghiệm. Sét ở đây là phép màu châm ngòi, kiểu nguồn gốc phổ biến của truyện tranh giữa thế kỷ hai mươi.
Lôi thuật trong manga. Các bộ manga có hệ thống năng lực thường xếp sét là một thuộc tính riêng. Trong Naruto, các nhẫn thuật hệ lôi như Chidori của Kakashi được mô tả là đòi hỏi tốc độ và tầm nhìn tốt, nếu không người dùng không kịp phản ứng. Giới hạn đặt vào chính người dùng chứ không vào nguyên tố.
Giới hạn hay gặp của lôi thuật
Điện là nguyên tố có sẵn nhiều luật vật lý dễ hiểu, nên người viết hay mượn chúng làm giới hạn cho nhân vật. Đây là những giới hạn gặp nhiều nhất:
- Dòng điện đi theo đường dễ nhất: nhân vật khó bắn tia sét đi đúng chỗ khi xung quanh có kim loại, nước hay cây cao.
- Tự gây hại cho mình: cơ thể người dẫn điện, nên truyện phải giải thích vì sao người phóng điện không bị chính dòng điện làm bị thương.
- Cần nạp năng lượng: như Electro hút điện từ lưới điện, hoặc nhân vật mạnh lên khi trời có giông.
- Bị vật cách điện chặn: cao su, gỗ khô, gốm sứ trở thành vũ khí của đối thủ.
- Nước làm mọi thứ hỗn loạn: dưới mưa hay dưới nước, điện lan ra cả người phóng lẫn đồng đội.
- Sức mạnh gắn với phẩm chất: như luật "xứng đáng" của búa Thor, giới hạn không nằm ở vật lý mà ở nhân cách.
Giới hạn "tự gây hại" là chỗ phân biệt truyện kỹ và truyện ẩu. Nhân vật điều khiển điện mà đứng giữa vũng nước phóng tia sét rồi vẫn bình an thì người đọc sẽ thắc mắc. Truyện kỹ hơn thì cho nhân vật một lớp da đặc biệt, một bộ giáp, hoặc một cái giá rõ ràng sau mỗi lần dùng.
Sét và điện ngoài đời mạnh đến mức nào
Một tia sét có thể nung nóng không khí trên đường đi của nó lên tới mức nóng hơn bề mặt Mặt Trời vài lần, chỉ trong một khoảnh khắc. Không khí giãn nở đột ngột tạo ra tiếng sấm. Vì ánh sáng đi nhanh hơn âm thanh rất nhiều, ta thấy chớp trước rồi mới nghe sấm; khoảng cách thời gian giữa hai thứ cho biết cơn giông còn xa hay gần.
Trong cơ thể người cũng có điện, nhưng rất nhỏ. Các tế bào thần kinh truyền tín hiệu bằng những thay đổi điện thế cỡ phần nghìn vôn, đủ để điều khiển cơ bắp và suy nghĩ, không đủ để thắp một bóng đèn. Trong tự nhiên có vài loài cá như cá chình điện có cơ quan phát điện riêng, phóng được dòng điện hàng trăm vôn để săn mồi và tự vệ. Đó là sinh học, không phải siêu năng lực, và nó cần cả một cơ quan chuyên biệt chiếm phần lớn cơ thể con cá.
Sét đánh trúng người là tai nạn rất nghiêm trọng. Có người sống sót nhưng nhiều người mang di chứng lâu dài về tim, thần kinh, thính giác. Những câu chuyện "bị sét đánh rồi có siêu năng lực" chỉ có trong truyện. Biết điều này, người đọc sẽ thấy rõ hơn ranh giới giữa sự kỳ diệu của hư cấu và sự nguy hiểm của thiên nhiên thật.
Sét tượng trưng cho điều gì trong câu chuyện
Vì sét gắn với vua các thần, nhân vật nắm sét trong truyện thường mang theo câu hỏi về quyền lực: có sức mạnh lớn thì dùng vào đâu, ai cho mình quyền phán xử. Thor trong truyện tranh phải chứng minh mình xứng đáng; Thiên Lôi trong thành ngữ Việt bị chê vì chỉ biết nghe lệnh. Hai hình ảnh trái ngược nhưng cùng một mối quan tâm: sức mạnh cần đi kèm phán đoán.
Sét còn là biểu tượng của khoảnh khắc lóe sáng, của ý tưởng bất chợt. Tiếng Việt có cách nói "nhanh như chớp", "sét đánh ngang tai" để chỉ tin dữ đến đột ngột. Nhân vật lôi thuật vì thế hay được viết nhanh nhẹn, nóng tính, quyết định trong tích tắc, đôi khi hấp tấp. Đó là kiểu tính cách hợp với nguyên tố: đến nhanh, mạnh, rồi tan.
Một lớp nghĩa khác ít được khai thác hơn là sét gắn với mưa, với mùa màng. Trong câu chuyện Indra cũng như Cóc kiện trời, sấm sét mở đường cho cơn mưa cứu ruộng đồng. Một nhân vật điều khiển sét không nhất thiết là chiến binh; có thể là người canh trời cho cả vùng đồng bằng, biết lúc nào giông tới để báo cho bà con gặt lúa sớm. Hướng kể này gần với đời sống nông nghiệp của người Việt và cho năng lực một ý nghĩa ấm áp hơn hẳn hình ảnh tia chớp huỷ diệt quen thuộc.
Dành cho các bạn nhỏ: an toàn với điện và giông sét
Nhân vật trong phim có thể cầm tia chớp trên tay, nhưng ngoài đời, điện trong nhà và sét ngoài trời đều có thể gây chết người. Phụ huynh có thể cùng con đọc và nhắc lại các điều sau.
- Không chọc ngón tay, que kim loại, dây thép vào ổ cắm điện; không cố tháo vỏ đồ điện khi máy đang cắm.
- Không chạm vào dây điện bị đứt, rơi xuống đất hoặc ngâm nước; tránh xa và báo ngay cho người lớn.
- Không thả diều, trèo cây gần đường dây điện; nếu diều mắc vào dây điện thì bỏ lại, không giật.
- Tay ướt thì không cắm, rút phích điện, không bật công tắc.
- Thấy chớp, nghe sấm là vào nhà kiên cố ngay; không trú dưới gốc cây cao đứng một mình, không đứng giữa đồng trống hay trên bờ đê.
- Đang tắm sông, hồ, biển mà trời nổi giông thì lên bờ và vào nơi trú an toàn.
Các nhân vật lôi thuật trong truyện đều biết điện nguy hiểm thế nào, vì vậy họ mới phải luyện tập để kiểm soát. Người ngoài đời không có năng lực ấy, nên cách mạnh nhất là tránh xa.
Câu hỏi thường gặp
Năng lực điều khiển điện tiếng Anh gọi là gì?
Tiếng Anh thường gọi là electrokinesis hoặc electricity manipulation; riêng điều khiển sét đôi khi được gọi là lightning manipulation. Bản dịch truyện tiếng Việt hay dùng lôi thuật, lôi hệ hoặc điều khiển sét, tuỳ văn phong từng bộ.
Thiên Lôi trong truyện dân gian Việt Nam là ai?
Thiên Lôi là vị thần làm sét theo lệnh Ngọc Hoàng trong truyện dân gian Việt Nam. Hình tượng này gắn với thành ngữ Thiên Lôi chỉ đâu đánh đấy, ý nói người chỉ làm theo lệnh. Thần Sét cũng xuất hiện trong truyện Cóc kiện trời.
Luật chỉ người xứng đáng mới nâng được búa của Thor có từ thần thoại không?
Không. Trong thần thoại Bắc Âu, búa Mjölnir là vũ khí của Thor do người lùn rèn. Luật xứng đáng mới nâng được búa là sáng tạo của truyện tranh Marvel, về sau được phim điện ảnh dùng lại và trở nên rất nổi tiếng.
Bị sét đánh có thể có siêu năng lực không?
Không. Sét đánh trúng người là tai nạn rất nguy hiểm, có thể gây tử vong hoặc tổn thương tim, thần kinh, thính giác lâu dài. Những nhân vật có năng lực sau khi bị sét đánh hoàn toàn là hư cấu của truyện tranh và phim.
Vì sao thấy chớp trước rồi mới nghe sấm?
Vì ánh sáng đi nhanh hơn âm thanh rất nhiều. Tia chớp tới mắt gần như tức thì, còn tiếng sấm đi chậm hơn nên đến sau. Khoảng cách thời gian càng ngắn thì cơn giông càng gần, lúc đó cần vào nơi trú an toàn ngay.
Cá chình điện có phải là "siêu năng lực" ngoài đời không?
Đó là khả năng sinh học có thật: loài cá này có cơ quan đặc biệt phóng được dòng điện hàng trăm vôn để săn mồi và tự vệ. Nhưng đó là cấu tạo cơ thể của một loài cá, không phải năng lực con người có thể học được.