QuyenNang.comQuyền Năng
Điều khiển nguyên tố

Năng lực điều khiển đất đá: Mẹ Đất Gaia, núi Ngũ Hành, golem và thổ thuật

Điều khiển đất đá gắn với thần mẹ Gaia, Sơn Tinh dời núi, núi Ngũ Hành và golem đất sét; truyện tranh, hoạt hình xây thổ thuật ra sao, giới hạn và an toàn sạt lở.

Potter at a riverside brick kiln village in Vinh Long shaping wet red clay on a spinning wheel, hands and forearms in focus, face out of frame, warm kiln glow

Điều khiển đất đá là năng lực nâng, nắn, phá vỡ hay di chuyển đất, đá, cát, đôi khi cả việc làm rung chuyển mặt đất; đây là nguyên tố nặng nề, chậm rãi nhưng bền bỉ nhất. Đất là thứ ta đứng lên mỗi ngày, nên người nắm được đất trong tay mang cảm giác vững chãi: họ dựng tường, mở đường, giữ thành, ít khi là người tấn công trước.

Bài này đi qua hình tượng đất trong thần thoại các nơi, từ thần mẹ của Hy Lạp đến những ngọn núi trong Tây Du Ký, rồi đến golem đất sét, thổ thuật trong hoạt hình và manga, các giới hạn thường gặp, và chuyện rất thật với nhiều vùng của Việt Nam: sạt lở đất mùa mưa.

Đất trong thần thoại: thần mẹ, thần đất và những ngọn núi

Ở rất nhiều nền văn hoá, đất được hình dung là mẹ, là nguồn sinh ra muôn loài. Bảng dưới gom vài hình tượng tiêu biểu, kể ở mức phổ biến.

Hình tượngNguồnĐất gắn với điều gì
GaiaThần thoại Hy LạpMẹ Đất, một trong những vị thần nguyên thuỷ, sinh ra bầu trời, núi non, biển cả
GebThần thoại Ai CậpThần đất nằm dưới nữ thần bầu trời Nut, tiếng cười của thần được hình dung là động đất trong một số truyện kể
Sơn TinhTruyền thuyết Việt NamBốc đồi, dời núi, dựng thành luỹ chặn nước dâng của Thủy Tinh
Núi Ngũ HànhTây Du KýNgọn núi đè Tôn Ngộ Không suốt năm trăm năm, biểu tượng của giới hạn với kẻ quá kiêu ngạo
Thổ Địa, Thổ CôngTruyện cổ và tín ngưỡng Á ĐôngVị thần coi giữ một vùng đất, biết rõ mọi chuyện trong địa phận

Chi tiết Geb cười gây động đất nên đọc như một hình ảnh trong một số truyện kể chứ không phải giáo lý chính thống; thần thoại Ai Cập có nhiều dị bản theo từng thời kỳ. Tương tự, tín ngưỡng thờ Thổ Công, Thổ Địa vẫn còn trong nhiều gia đình Việt, nên khi nhắc đến cần giữ giọng tôn trọng.

Trong Tây Du Ký, mỗi khi đến vùng lạ, Tôn Ngộ Không hay gọi Thổ Địa lên hỏi chuyện. Năng lực đất ở đây không phải sức mạnh phá huỷ mà là sự hiểu biết về một vùng đất, một ý rất đáng để người viết hiện đại học theo.

Golem: sinh vật đất sét biết cử động

Golem là hình tượng xuất phát từ truyện dân gian Do Thái: một hình người nặn bằng đất sét, được làm cho cử động để bảo vệ cộng đồng. Bản kể nổi tiếng nhất gắn với thành Praha thời trung cổ. Theo những bản phổ biến, golem rất khoẻ nhưng không biết nói, chỉ làm đúng việc được giao, và về sau trở nên khó kiểm soát đến mức người tạo ra nó phải vô hiệu hoá nó. Truyện có nhiều dị bản và mang ý nghĩa văn hoá sâu sắc với cộng đồng gốc của nó.

Hình tượng golem là gốc rễ của rất nhiều ý tưởng hiện đại về sinh vật nhân tạo: người đá, người máy, những vệ binh bằng đất trong truyện kỳ ảo. Nó cũng mang một câu hỏi cũ mà truyện khoa học viễn tưởng hôm nay vẫn hỏi: tạo ra một thứ mạnh hơn mình thì làm sao giữ được quyền kiểm soát nó.

Với năng lực điều khiển đất, golem mở ra một nhánh khác hẳn việc ném đá hay dựng tường: dùng đất để tạo ra người giúp việc, lính canh, thậm chí bạn đồng hành. Rất nhiều tác phẩm kỳ ảo cho nhân vật thổ thuật cấp cao khả năng triệu hồi người đá. Khi đọc những cảnh như vậy, có thể nhớ rằng hình ảnh ấy đã có tuổi hàng trăm năm và đến từ một truyền thống cụ thể, nên cần được nhắc đến với sự tôn trọng chứ không chỉ như một con quái vật để đánh.

Hoạt hình và truyện tranh: thổ thuật, cát và cảm nhận qua bàn chân

Thổ thuật như môn võ đứng tấn. Trong phim hoạt hình Avatar: Tiết khí sư cuối cùng, thổ thuật được dựng theo những thế võ đứng tấn vững, động tác dứt khoát, gợi cảm giác nặng và chắc. Người dùng thổ thuật được mô tả là kiên định, chịu đựng giỏi, chờ đúng thời điểm mới ra đòn.

Nhìn bằng bàn chân. Nhân vật Toph trong cùng bộ phim bị mù nhưng "nhìn" thế giới qua những rung động truyền qua mặt đất vào bàn chân. Năng lực này vừa là sức mạnh vừa là giới hạn: đứng trên cát mịn hay bị nhấc lên khỏi mặt đất, nhân vật gần như không cảm nhận được gì. Toph còn được kể là người đầu tiên điều khiển được kim loại, mở rộng chính hệ thống năng lực của phim.

Cát thay đá. Trong Naruto, nhân vật Gaara điều khiển cát, có lớp giáp cát tự động che chắn. Cát mềm hơn đá nhưng linh hoạt hơn, có thể len lỏi, bao phủ, nén chặt. Truyện tranh Mỹ cũng có Sandman, đối thủ của Người Nhện với cơ thể bằng cát; điểm yếu hay được khai thác là nước làm cát nặng và vón cục.

Đất tượng trưng cho sự kiên định. Các tác phẩm khác nhau nhưng thường giao cho người dùng đất tính cách bướng bỉnh, thẳng thắn, đáng tin. Nhân vật thổ thuật hiếm khi là kẻ phản bội, vì chính nguyên tố của họ gắn với sự vững vàng.

Giới hạn thường gặp của thổ thuật

Đất là nguyên tố có mặt gần như mọi nơi trên mặt đất, nên người viết phải đặt giới hạn cẩn thận để nhân vật không quá mạnh. Những giới hạn hay gặp:

  • Phải chạm đất: bị nhấc lên không trung, đứng trên tàu thuyền hay sàn gỗ thì nhân vật yếu hẳn.
  • Đất đá rất nặng: đá granite nặng khoảng hai tấn rưỡi đến gần ba tấn mỗi mét khối, nâng một tảng lớn là việc kiệt sức.
  • Chậm: đòn tấn công bằng đất mạnh nhưng ra đòn chậm, dễ bị đối thủ nhanh nhẹn né.
  • Bị nước làm mềm: đất gặp nước thành bùn, cát gặp nước thành khối nặng nề.
  • Phá huỷ khó kiểm soát: làm rung mặt đất thì nhà cửa, cây cối, người dân xung quanh đều chịu ảnh hưởng.
  • Loại vật liệu khác nhau: nhiều truyện tách đất, đá, cát, kim loại thành những năng lực riêng, người giỏi loại này chưa chắc giỏi loại kia.

Giới hạn "phá huỷ khó kiểm soát" là chỗ những truyện sâu sắc khai thác nhiều nhất. Một nhân vật có thể tạo động đất thì luôn phải chọn: dùng sức mạnh để thắng trận, hay giữ cho làng xóm xung quanh không bị sập. Lựa chọn ấy nói về con người nhân vật nhiều hơn mọi đòn đánh.

Đất đá ngoài đời: động đất, sạt lở và cảm nhận rung động

Ngoài đời, sức mạnh lớn nhất của đất là động đất, hình thành khi các mảng của vỏ Trái Đất trượt hoặc va vào nhau. Năng lượng giải phóng trong một trận động đất mạnh lớn hơn rất nhiều lần mọi thứ con người tạo ra bằng tay. Vì vậy nhân vật làm rung chuyển cả một thành phố trong truyện đang được giao một sức mạnh ngang tự nhiên, và truyện kỹ sẽ cho thấy hậu quả tương xứng.

Với Việt Nam, mối nguy quen thuộc hơn là sạt lở đất ở vùng đồi núi vào mùa mưa. Đất ngấm nước nặng thêm, mất độ bám, và cả sườn đồi có thể trượt xuống trong vài phút. Đây là lúc đất "chuyển động" mà không ai điều khiển, và là lý do các địa phương miền núi thường di dời dân khỏi vùng nguy cơ cao khi có mưa lớn kéo dài.

Còn khả năng cảm nhận rung động qua mặt đất như nhân vật Toph thì có phần cơ sở trong tự nhiên. Các nhà nghiên cứu cho rằng một số loài như voi có thể nhận biết những rung động truyền qua mặt đất bằng bàn chân, và nhiều loài rắn cảm nhận được bước chân đến gần. Ở người, người khiếm thị thường tinh nhạy hơn với âm thanh và rung động xung quanh, nhưng đó là kết quả của rèn luyện giác quan, không phải siêu năng lực nhìn xuyên đất.

Đất đá tượng trưng cho điều gì trong câu chuyện

Quê hương và gốc rễ. Nhiều truyện cho nhân vật thổ thuật sức mạnh lớn nhất khi đứng trên chính mảnh đất nơi mình sinh ra, và yếu đi khi phải rời xa. Ý này gần với tình cảm của người Việt với đất làng, đất tổ: năng lực gắn với nơi chốn chứ không chỉ gắn với cơ thể.

Sự chậm rãi và bền bỉ. Đá hình thành qua hàng triệu năm, núi mòn đi qua hàng triệu năm khác. Người viết hay mượn nhịp ấy để vẽ một nhân vật kiên nhẫn, ít nói, chịu đòn giỏi, thắng nhờ đứng vững lâu hơn đối thủ chứ không nhờ ra tay nhanh hơn.

Che chở thay vì tấn công. Tường thành, hầm trú, cây cầu đá là những hình ảnh thổ thuật quen thuộc. Chúng đặt nhân vật vào vai người giữ nhà, giữ dân, đúng như Sơn Tinh dựng luỹ chặn nước trong truyền thuyết. Một nhân vật đất dùng sức mạnh để phá thành thường được kể như kẻ đã đánh mất bản chất của mình.

Sự cứng nhắc. Mặt trái của vững vàng là bảo thủ. Không ít truyện cho nhân vật thổ thuật một bài học về việc phải biết mềm lại, giống đất gặp nước mới nặn thành hình, nếu muốn lớn lên.

Dành cho các bạn nhỏ: đất đá trong phim và ngoài đời

Nhân vật trong phim có thể đào hầm trong nháy mắt hay đỡ cả tảng đá rơi. Ngoài đời, đất cát sập xuống là tai nạn rất nguy hiểm. Phụ huynh có thể cùng con đọc các điều sau.

  1. Không đào hang, đào hố sâu trong đống cát, đống đất ở công trình xây dựng hay bãi biển; cát sập có thể vùi lấp người chỉ trong vài giây.
  2. Không leo lên đống vật liệu, vách đất, vách đá; không ném đá từ trên cao xuống.
  3. Mùa mưa ở vùng đồi núi, không chơi ở chân đồi, chân taluy, bờ suối; nghe thấy tiếng đất đá lăn thì chạy xa và báo người lớn.
  4. Không chui vào hang, hầm, đường cống lạ dù trông giống hang động trong phim.
  5. Muốn "điều khiển đất" an toàn, rủ người lớn cùng nặn đất sét, trồng cây, xây lâu đài cát ở chỗ nông.

Người dùng thổ thuật giỏi trong truyện là người biết đất đá nặng và nguy hiểm thế nào. Hiểu điều đó, các bạn nhỏ đã học được điều quan trọng nhất của nhân vật.

Câu hỏi thường gặp

Năng lực điều khiển đất đá tiếng Anh gọi là gì?

Tiếng Anh thường gọi là geokinesis, earth manipulation, hoặc earthbending trong phim hoạt hình Avatar. Điều khiển cát đôi khi được gọi riêng là sand manipulation. Bản dịch tiếng Việt hay dùng thổ thuật, thổ hệ hoặc điều khiển đất.

Gaia trong thần thoại Hy Lạp là ai?

Gaia là Mẹ Đất, một trong những vị thần nguyên thuỷ của thần thoại Hy Lạp. Theo các bản kể phổ biến, Gaia sinh ra bầu trời Uranus, núi non và biển cả, và là tổ tiên của nhiều thế hệ thần. Truyện có nhiều dị bản về gia phả.

Golem có phải là quái vật không?

Không hẳn. Golem trong truyện dân gian Do Thái là hình người bằng đất sét được tạo ra để bảo vệ cộng đồng. Câu chuyện mang ý nghĩa văn hoá sâu sắc và đặt câu hỏi về việc kiểm soát thứ mình tạo ra, nên cần kể với sự tôn trọng.

Vì sao Tôn Ngộ Không bị đè dưới núi Ngũ Hành?

Theo Tây Du Ký, Ngộ Không đại náo thiên cung, không ai trị nổi, cuối cùng thua cuộc thách đố và bị đè dưới núi Ngũ Hành năm trăm năm. Chi tiết thường được hiểu là bài học về sự kiêu ngạo và giới hạn của sức mạnh.

Con người có cảm nhận được rung động qua mặt đất như Toph không?

Ở mức nhất định, con người cảm nhận được rung động lớn như xe tải chạy qua hay động đất. Người khiếm thị thường tinh nhạy hơn nhờ rèn luyện giác quan. Nhưng "nhìn" toàn bộ không gian qua bàn chân như Toph là hư cấu.

Làm sao nhận biết nguy cơ sạt lở đất khi đi vùng núi?

Dấu hiệu thường gặp là mưa lớn kéo dài, vết nứt mới trên sườn đồi hay mặt đường, nước suối đột nhiên đục, cây nghiêng, tiếng đất đá lăn. Khi thấy dấu hiệu, rời khỏi chân đồi, bờ suối và làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138