Điều khiển bóng tối là năng lực gọi bóng tối bao phủ, lẩn vào bóng râm, biến cái bóng thành dây trói hay vũ khí, có khi đi xuyên từ bóng này sang bóng khác; điều thú vị là bóng tối không phải một thứ có thật mà chỉ là chỗ vắng ánh sáng. Lửa, nước, đất đều là vật chất. Bóng tối thì không. Vì vậy mọi hệ năng lực dùng bóng tối đều phải trả lời một câu hỏi lạ: điều khiển một thứ không tồn tại thì điều khiển cái gì.
Bài này tách hai nhánh hay bị gộp làm một: bóng tối như màn đêm bao trùm, và cái bóng như bản sao của một người. Ta sẽ đi qua thần thoại về đêm và nhật nguyệt thực, những câu chuyện về cái bóng trong văn học Việt và thế giới, cách truyện tranh, anime dựng ám thuật, các giới hạn, góc khoa học, và chuyện rất đời thường: trẻ nhỏ sợ bóng tối.
Đêm và bóng tối trong thần thoại: từ nữ thần Nyx tới chuyện gấu ăn trăng
Trong thần thoại Hy Lạp, theo những bản kể về thuở khai thiên lập địa, Nyx là nữ thần Đêm, một trong những vị thần ra đời sớm nhất. Nyx được hình dung là đáng sợ đến mức ngay cả thần Zeus cũng dè chừng. Cùng thời có Erebus, hiện thân của bóng tối nơi sâu thẳm. Đây là bóng tối như một thứ nguyên thuỷ, có trước cả ánh sáng, không thiện không ác.
Thần thoại Ai Cập kể về Apep, con rắn khổng lồ của hỗn mang. Mỗi đêm, khi thuyền của thần mặt trời Ra đi qua cõi âm, Apep tìm cách nuốt chửng nó, và các vị thần phải chiến đấu để mặt trời mọc lại. Ở đây bóng tối là mối đe doạ thường trực mà trật tự của thế giới phải vượt qua mỗi ngày.
Người Việt xưa có cách giải thích nguyệt thực rất gần gũi: gấu ăn trăng. Khi mặt trăng bị che dần, dân làng gõ mõ, khua chiêng, đập nồi niêu thật to để đuổi con gấu đi cho trăng sáng lại. Người Trung Hoa thì kể về con thiên cẩu nuốt mặt trời, mặt trăng. Những câu chuyện này không có ai "điều khiển bóng tối", nhưng chúng cho thấy nỗi sợ rất xưa của con người khi ánh sáng bị lấy mất, và tiếng ồn, ánh lửa là cách người ta chống lại nó.
Cái bóng trong văn học: bản sao, kẻ thay thế và một nỗi oan
Cái bóng trên vách. Chuyện người con gái Nam Xương trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ kể một người mẹ chỉ cái bóng của mình trên vách, bảo con đó là cha để dỗ con những đêm chồng đi lính. Người chồng trở về nghe con nhắc "người cha đêm nào cũng đến", sinh nghi, và dẫn đến bi kịch. Cái bóng ở đây không có phép thuật gì, nhưng nó là một trong những cái bóng có sức nặng nhất của văn chương Việt.
Cái bóng tách khỏi chủ. Truyện Cái bóng của Andersen kể một cái bóng rời khỏi người chủ, đi khắp nơi, trở nên giàu có và cuối cùng thay thế chính chủ của nó. Peter Pan trong truyện của J. M. Barrie thì đánh mất cái bóng và phải nhờ người khâu lại. Cả hai đều coi cái bóng như một phần linh hồn có thể sống riêng.
Mặt tối bên trong. Trong tâm lý học, Carl Jung dùng chữ "cái bóng" để chỉ những phần tính cách con người không muốn thừa nhận. Nhiều tác phẩm giả tưởng mượn ý này: nhân vật phải đối mặt với cái bóng của chính mình, một bản sao mang hết những gì xấu xí nhất, và chỉ thắng khi chấp nhận nó là một phần mình.
Ý nghĩa cho người đọc. Ba ý trên cho thấy năng lực điều khiển cái bóng không chỉ là chiêu thức. Nó luôn chạm tới câu hỏi về bản thân, về điều ta che giấu và điều người khác hiểu lầm.
Truyện tranh và anime: ám thuật được dựng thế nào
Năng lực bóng tối trong truyện hiện đại thường rơi vào một trong mấy kiểu dưới đây. Nhân vật chỉ nêu ở mức quen thuộc.
| Kiểu năng lực | Ví dụ quen thuộc | Luật hay điểm đặc biệt |
|---|---|---|
| Trói bằng cái bóng | Shikamaru Nara trong Naruto | Bóng kéo dài tới đâu thì trói tới đó; cần nguồn sáng, đối thủ cử động y hệt người dùng |
| Bóng tối như cánh cổng | Cloak trong cặp Cloak và Dagger của Marvel | Áo choàng tối dẫn vào một chiều không gian khác; đi cặp với Dagger mang dao ánh sáng |
| Bóng tối nuốt mọi thứ | Râu Đen với trái ác quỷ bóng tối trong One Piece | Hút vào cả đòn tấn công lẫn năng lực của người khác, đổi lại người dùng chịu đòn nặng hơn |
| Lẩn vào bóng râm | Sát thủ, ninja trong nhiều truyện kỳ ảo | Biến mất trong vùng tối, xuất hiện ở vùng tối khác; ánh sáng mạnh làm lộ |
Luật của Shikamaru đáng để người viết học: năng lực phụ thuộc vào độ dài cái bóng, nghĩa là phụ thuộc vào vị trí mặt trời, đèn đuốc, giờ trong ngày. Nhân vật phải tính toán, dùng cả bóng cây, bóng nhà để nối dài tầm với. Một năng lực có luật cụ thể như vậy biến trận đấu thành bài toán, và người đọc được cùng giải.
Cặp Cloak và Dagger cho thấy bóng tối và ánh sáng có thể bổ sung cho nhau thay vì đối đầu. Bóng tối không nhất thiết là phe ác; nó chỉ cần ánh sáng để tồn tại.
Giới hạn thường gặp của ám thuật
Vì bóng tối là chỗ vắng ánh sáng, giới hạn của nó thường đến từ chính ánh sáng. Những giới hạn hay gặp:
- Cần ánh sáng để có bóng: nghịch lý thú vị nhất; trong bóng tối hoàn toàn, cái bóng biến mất và người dùng năng lực bóng chẳng còn gì để điều khiển.
- Ánh sáng mạnh làm lộ: đèn pha, ánh nắng giữa trưa hay pháo sáng xoá vùng tối, phá thế ẩn nấp.
- Bóng gắn với vật: bóng không thể tự đi xa khỏi vật tạo ra nó nếu không có luật đặc biệt.
- Không có sức nặng: bóng tối không đẩy, không đè; muốn gây sát thương phải giải thích bóng "đặc lại" bằng cách nào.
- Cái giá về tinh thần: nhiều truyện cho người dùng bóng tối dần cô độc, lạnh lùng, hoặc bị chính bóng tối ăn mòn.
- Định kiến của người xung quanh: nhân vật hệ tối thường bị nghi ngờ dù không làm gì sai, một giới hạn xã hội chứ không phải vật lý.
Giới hạn cuối cùng hay bị bỏ qua nhưng lại cho nhiều đất kể chuyện nhất. Một nhân vật sinh ra với năng lực bóng tối, bị mọi người xa lánh, rồi chứng minh mình tốt bụng hơn những kẻ mang ánh sáng, là kiểu cốt truyện rất được yêu thích, vì nó nói về việc đánh giá con người qua vẻ ngoài.
Bóng tối ngoài đời: bóng chạy nhanh hơn ánh sáng và màu đen nhất
Về vật lý, cái bóng hình thành khi một vật chắn đường đi của ánh sáng. Bóng có vùng tối đậm ở giữa và vùng mờ ở rìa khi nguồn sáng có kích thước lớn, đó là lý do bóng dưới đèn huỳnh quang mờ nhoè còn bóng dưới nắng trưa sắc nét. Nhật thực chính là bóng của mặt trăng rơi trên mặt đất, nguyệt thực là bóng Trái Đất phủ lên mặt trăng, câu trả lời khoa học cho chuyện gấu ăn trăng.
Có một sự thật nghe như truyện tranh: điểm bóng có thể quét qua một bức tường ở rất xa với tốc độ nhanh hơn ánh sáng. Lý do là không có gì thật sự di chuyển; mỗi điểm bóng chỉ là một chỗ ánh sáng không tới, và không mang theo vật chất hay thông tin nào. Vì vậy điều này không trái với thuyết tương đối.
Con người cũng đã tạo ra những vật liệu "đen nhất": lớp phủ bằng những ống các-bon siêu nhỏ xếp dày đặc hấp thụ hơn 99 phần trăm ánh sáng chiếu vào, khiến vật được phủ trông như một lỗ hổng phẳng. Còn đôi mắt người cần khoảng hai mươi đến ba mươi phút để quen hẳn với bóng tối. Mèo, cú thấy rõ hơn trong đêm nhờ cấu tạo mắt đặc biệt. Không ai "điều khiển" được bóng tối, nhưng cả tự nhiên lẫn con người đều học cách sống cùng nó.
Bóng tối tượng trưng cho điều gì: nỗi sợ, sự nghỉ ngơi và điều chưa biết
Bóng tối thường bị gắn với cái ác, nhưng thật ra nó mang nhiều nghĩa hơn thế. Đêm là lúc con người nghỉ ngơi, cây cối hồi sức, nhiều loài động vật kiếm ăn. Văn hoá Việt có những đêm rằm, đêm Trung thu mà vẻ đẹp nằm ở chỗ có bóng tối làm nền cho ánh trăng và đèn lồng. Không có đêm thì không có trăng.
Bóng tối cũng là biểu tượng của điều chưa biết. Ta sợ bóng tối không phải vì bóng tối làm hại ta, mà vì không biết trong đó có gì. Người viết khéo léo dùng điều này để tạo căng thẳng: một nhân vật bóng tối đáng sợ nhất khi người đọc không nhìn thấy họ.
Cuối cùng, bóng tối là nơi ẩn náu. Trong nhiều câu chuyện, người yếu thế trốn vào bóng tối để thoát khỏi kẻ mạnh, và nhân vật hệ tối là người che chở họ. Khi kể như vậy, bóng tối không còn là phe đối lập của ánh sáng mà là một nửa của ngày, cần thiết như nửa còn lại.
Dành cho các bạn nhỏ: sợ tối là bình thường, và vài điều cần tránh
Nhiều bạn nhỏ sợ bóng tối, nhất là sau khi xem phim có nhân vật bóng đêm. Đó là cảm giác rất bình thường ở tuổi nhỏ. Phụ huynh có thể cùng con làm những điều sau:
- Để một chiếc đèn ngủ ánh vàng nhẹ, cho trẻ tự bật tắt; cảm giác tự kiểm soát giúp bớt sợ hơn mọi lời dỗ.
- Cùng con chơi làm bóng bằng tay dưới đèn pin, tạo hình con chó, con chim trên tường, để thấy cái bóng chỉ là chỗ ánh sáng bị che.
- Kể cho con nghe về đèn kéo quân Trung thu và múa rối bóng, những nghệ thuật người xưa làm ra từ chính cái bóng.
- Không trốn vào tủ kín, rương, thùng xe, tủ lạnh hay tủ đông cũ để "biến vào bóng tối"; những chỗ đó có thể không mở được từ bên trong và thiếu không khí.
- Đi ra ngoài lúc tối luôn có người lớn đi cùng và mang đèn; không chơi ở chỗ tối gần ao hồ, giếng, công trình.
Nếu nỗi sợ khiến trẻ mất ngủ kéo dài, hoảng hốt nhiều đêm liền, phụ huynh nên trò chuyện với giáo viên hoặc tìm đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm lý để được hướng dẫn. Còn phần lớn thời gian, một chiếc đèn ngủ và vài con chó bằng bóng tay là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Năng lực điều khiển bóng tối tiếng Anh gọi là gì?
Tiếng Anh thường gọi là darkness manipulation hoặc umbrakinesis; riêng điều khiển cái bóng hay được gọi là shadow manipulation. Bản dịch truyện tiếng Việt dùng ám thuật, ám hệ, điều khiển bóng tối, còn kỹ thuật của gia tộc Nara trong Naruto thường được dịch là thuật bắt chước bóng.
Chuyện gấu ăn trăng là gì?
Đó là cách người Việt xưa giải thích hiện tượng nguyệt thực: một con gấu đang ăn mặt trăng. Dân làng gõ mõ, khua chiêng, đập nồi để đuổi gấu đi cho trăng sáng lại. Khoa học giải thích nguyệt thực là bóng Trái Đất che lên mặt trăng.
Cái bóng trong Chuyện người con gái Nam Xương có ý nghĩa gì?
Cái bóng trên vách là chi tiết người mẹ dùng để dỗ con, nói đó là cha. Đứa trẻ tin thật, người chồng trở về nghe con kể thì hiểu lầm, dẫn tới bi kịch. Chi tiết này thường được phân tích như biểu tượng của sự hiểu lầm và nỗi oan.
Bóng tối có phải luôn là phe ác trong truyện không?
Không. Nhiều tác phẩm cho nhân vật bóng tối là người tốt, như Cloak đi cặp với Dagger trong truyện Marvel, hay Shikamaru trong Naruto. Bóng tối thường bị gắn với cái ác vì nỗi sợ điều chưa biết, nhưng người viết hay lật ngược định kiến ấy.
Có thật là bóng có thể di chuyển nhanh hơn ánh sáng không?
Có, theo một nghĩa đặc biệt. Điểm bóng chiếu lên một bề mặt rất xa có thể quét qua nhanh hơn ánh sáng, vì nó không phải vật thể và không mang thông tin. Điều này không trái với thuyết tương đối, vốn chỉ giới hạn vật chất và tín hiệu.
Trẻ sợ bóng tối có cần lo không?
Phần lớn trường hợp là bình thường và giảm dần khi trẻ lớn. Đèn ngủ nhẹ, trò chuyện trước khi ngủ, cho trẻ tự bật tắt đèn thường giúp ích. Nếu nỗi sợ làm trẻ mất ngủ kéo dài hoặc ảnh hưởng sinh hoạt, nên tìm đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm lý.