QuyenNang.comQuyền Năng
Điều khiển nguyên tố

Năng lực điều khiển băng: Ymir, Bà chúa tuyết, Elsa, Iceman và giới hạn của cái lạnh

Điều khiển băng tuyết đến từ thần thoại Bắc Âu, truyện cổ Nhật Bản và cổ tích Andersen; truyện tranh, phim xây năng lực này thế nào và vì sao cái lạnh cũng có giới hạn.

Lone hiker in a thick jacket standing on a frosted mountain ridge in Lang Son at dawn, rime ice coating grass and branches, breath visible, seen from behind

Điều khiển băng là năng lực hạ nhiệt độ, đóng băng nước và hơi ẩm, dựng tường băng, tạo tuyết hay làm đông cứng đối thủ; về bản chất, đó là năng lực lấy đi hơi nóng chứ không phải tạo ra cái lạnh. Chi tiết nghe như chuyện chữ nghĩa, nhưng nó giải thích vì sao nhân vật băng thuật trong truyện hay được viết lạnh lùng, kiềm chế, sống tách biệt.

Người Việt sống ở xứ nhiệt đới nên hình ảnh băng tuyết phần lớn đến từ truyện cổ và phim nước ngoài. Bài này đi qua những câu chuyện gốc ấy, cách truyện tranh và phim hoạt hình xây năng lực băng, những giới hạn thường gặp, và vài điều cần biết khi trẻ nhỏ tò mò với đá khô hay tủ đông.

Băng giá trong thần thoại và truyện cổ

Thần thoại Bắc Âu, theo bản Edda văn xuôi chép lại thời trung cổ, kể rằng thuở ban đầu có một khoảng trống mênh mông nằm giữa vùng băng giá và vùng lửa. Khi hơi nóng gặp băng, băng tan ra và từ những giọt nước ấy sinh ra Ymir, người khổng lồ đầu tiên. Từ đó về sau, các tộc khổng lồ băng giá trở thành đối thủ lâu đời của các vị thần. Trong cách hình dung này, băng không phải thứ để điều khiển mà là chất liệu nguyên thuỷ của thế giới.

Ở Nhật Bản, truyện dân gian có Yuki-onna, người phụ nữ tuyết xuất hiện trong những đêm bão tuyết trên núi. Có bản kể nàng thổi hơi lạnh làm người lữ khách đông cứng, có bản kể nàng tha cho một chàng trai trẻ với điều kiện giữ bí mật. Bản được biết đến rộng rãi ở phương Tây là bản do nhà văn Lafcadio Hearn chép lại đầu thế kỷ hai mươi. Truyện có nhiều dị bản, nhưng điểm chung là cái lạnh đi cùng vẻ đẹp và sự cô độc.

Châu Âu có Bà chúa tuyết của Hans Christian Andersen: một mảnh gương quỷ vỡ rơi vào mắt cậu bé Kai khiến trái tim cậu lạnh dần, và cô bé Gerda đi qua bao vùng đất để tìm bạn. Đây là truyện cổ tích văn học chứ không phải thần thoại dân gian, nhưng nó là nguồn cảm hứng của rất nhiều phim về sau. Ba câu chuyện ở ba vùng đất cùng gắn băng giá với một ý: cái lạnh có thể đóng băng cả trái tim, và chỉ tình thương mới làm tan được.

Truyện tranh, phim và hoạt hình: ba cách kể về người điều khiển băng

Năng lực bẩm sinh phải giấu. Elsa trong phim hoạt hình Nữ hoàng băng giá của Disney năm 2013 sinh ra đã có năng lực tạo băng tuyết. Phim lấy cảm hứng lỏng từ Bà chúa tuyết nhưng đổi hẳn hướng: năng lực không phải lời nguyền từ bên ngoài mà là một phần con người nhân vật, và nó mất kiểm soát mỗi khi nhân vật sợ hãi. Cách kể này biến năng lực thành ẩn dụ cho việc chấp nhận chính mình.

Thành viên đội siêu anh hùng. Iceman, tức Bobby Drake, có mặt trong đội X-Men ngay từ số truyện đầu năm 1963. Ban đầu nhân vật được vẽ như một người tuyết, về sau năng lực mạnh dần đến mức hoá thân hoàn toàn thành băng. Đây là kiểu năng lực đột biến tăng theo tuổi, phổ biến trong truyện tranh Mỹ.

Băng nhờ công nghệ. Mr. Freeze, một đối thủ của Batman, không có năng lực bẩm sinh mà dùng súng làm lạnh và bộ giáp giữ nhiệt độ thấp. Trong nhiều phiên bản, nhân vật phải sống trong cái lạnh vì cơ thể đã bị biến đổi sau tai nạn. Năng lực ở đây đồng thời là nhà tù.

Băng như một nhánh của nước. Có tác phẩm không tách băng ra làm nguyên tố riêng. Trong phim hoạt hình Avatar: Tiết khí sư cuối cùng, người dùng thủy thuật làm đông nước thành băng hoặc làm tan băng thành nước; băng chỉ là một trạng thái của nước. Cách xếp này gọn và gần với vật lý hơn.

Giới hạn hay gặp của băng thuật và lý do đằng sau

Người điều khiển băng trong truyện thường bị gắn những giới hạn rất giống nhau, và nhiều cái trong số đó có gốc từ vật lý thật. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau.

Giới hạn trong truyệnGốc vật lý hoặc ý nghĩaCách truyện khai thác
Cần nguồn nước hoặc hơi ẩmBăng là nước đông lại, không khí khô có rất ít hơi nướcNhân vật yếu ở sa mạc, mạnh ở biển và vùng ẩm
Không lạnh hơn được mãiCó một nhiệt độ thấp nhất là độ không tuyệt đối, khoảng âm 273 độ CĐặt trần sức mạnh rõ ràng cho nhân vật
Khắc chế bởi lửa và hơi nóngBăng tan khi nhận nhiệtCặp đối thủ lửa – băng, rất phổ biến
Cơ thể chịu lạnh kémNgười thường bị tê cóng khi ở lạnh lâuNhân vật phải miễn nhiễm lạnh, hoặc trả giá bằng sức khoẻ
Mất kiểm soát theo cảm xúcẨn dụ cho việc kìm nénCâu chuyện trưởng thành, học chấp nhận bản thân

Giới hạn thú vị nhất là "không lạnh hơn được mãi". Nhân vật lửa về lý thuyết có thể nóng thêm mãi, nhưng nhân vật băng chạm phải một bức tường cứng của tự nhiên. Một số tác phẩm khoa học viễn tưởng dùng chính bức tường này làm trận đấu cuối: nhân vật cố đẩy nhiệt độ xuống thấp nhất có thể và cái giá là chính cơ thể mình.

Làm lạnh ngoài đời: hơi nóng phải đi đâu đó

Tủ lạnh trong bếp là ví dụ dễ thấy nhất về cách con người "điều khiển băng". Nó không tạo ra cái lạnh từ hư không mà bơm hơi nóng từ bên trong ra ngoài; sờ vào mặt sau tủ sẽ thấy ấm. Muốn làm lạnh một chỗ thì phải đẩy nhiệt sang chỗ khác. Nếu một nhân vật đóng băng cả mặt hồ trong nháy mắt, lượng nhiệt khổng lồ ấy phải đi đâu đó: vào không khí, vào đất, hay vào chính cơ thể nhân vật.

Truyện kỹ tính có thể dùng chi tiết này để tạo cái giá. Nhân vật đóng băng xung quanh nhưng hơi thở của mình nóng rực, hoặc sau mỗi lần dùng năng lực thì sốt cao vì giữ lại hơi nóng đã hút. Đó là cách biến một định luật khô khan thành kịch tính.

Ngoài đời, nhiệt độ thấp nhất có thể có là độ không tuyệt đối, khoảng âm 273 độ C, nơi mọi chuyển động nhiệt gần như ngừng. Các phòng thí nghiệm đã đưa vật chất tới rất gần mức ấy bằng máy móc phức tạp, không phải bằng ý chí. Còn băng tuyết tự nhiên ở Việt Nam thì hiếm: thỉnh thoảng vào những đợt rét đậm, băng giá phủ trên đỉnh núi cao ở vùng núi phía Bắc như Mẫu Sơn hay Sa Pa và trở thành tin đáng chú ý.

Một điều nữa ít người để ý: băng chiếm thể tích lớn hơn nước lỏng nên nổi trên mặt nước và có thể làm vỡ đường ống khi đông lại. Nhân vật dùng băng để phá tường đá bằng cách làm đông nước trong khe nứt đang mượn một hiện tượng có thật, chỉ là đẩy nó lên rất nhanh.

Băng giá tượng trưng cho điều gì

So với lửa, băng là nguyên tố ít ồn ào. Nó không gào thét mà lan dần, đông cứng mọi thứ trong im lặng. Vì vậy nhân vật băng thuật hay được viết là người ít nói, kiềm chế cảm xúc, có khi bị hiểu lầm là lạnh lùng vô cảm. Nhiều câu chuyện xây hành trình nhân vật như một mùa đông dài trong lòng, và đoạn kết là một lần tan băng.

Băng cũng là biểu tượng của sự bảo tồn. Băng giữ thức ăn không hỏng, giữ lại dấu vết của quá khứ trong các lớp băng hà. Một nhân vật có thể dùng băng không phải để tấn công mà để níu giữ: đóng băng vết thương để cầm máu chờ cứu viện, giữ một bông hoa không héo, ngăn một con đê vỡ. Những cách dùng ấy cho thấy năng lực nhẹ nhàng nhất đôi khi mang ý nghĩa nhất.

Với người đọc Việt, cái lạnh còn gợi nỗi nhớ những mùa đông miền Bắc, gió mùa và bếp lửa sưởi. Một truyện Việt về người điều khiển băng có thể đặt nhân vật ở một bản làng vùng cao, nơi băng giá vừa đẹp vừa đe doạ hoa màu và gia súc, và năng lực trở thành gánh nặng phải học cách mang. Đây là hướng mở mà truyện nước ngoài không có sẵn.

Những cách dùng băng mà truyện hay vẽ

Bên cạnh những đòn tấn công, băng thuật có một kho cách dùng rất đa dạng, vì băng vừa là vật cứng để xây vừa là mặt trơn để trượt. Đọc nhiều bộ truyện, có thể gom lại thành mấy nhóm chính:

  • Xây dựng: dựng tường chắn, cầu băng qua vực, cả lâu đài băng như một hình ảnh quen thuộc của phim hoạt hình.
  • Di chuyển: tạo đường trượt để lướt nhanh, như Iceman trượt trên những cây cầu băng tự tạo giữa không trung.
  • Vũ khí: kiếm băng, mũi tên băng, những cột băng nhọn mọc lên từ mặt đất.
  • Khống chế: đóng băng chân đối thủ, làm đông mặt hồ để chặn thuyền, phủ băng lên vũ khí của người khác.
  • Bảo vệ và cứu người: làm lạnh vết bỏng, giữ lạnh thuốc men, hạ nhiệt cho người sốt cao trong lúc chờ thầy thuốc.
  • Tạo cảnh đẹp: hoa tuyết, sương giá phủ lá, những người tuyết biết đi, phần làm khán giả nhỏ tuổi nhớ lâu nhất.

Cách một tác phẩm chọn nhóm nào nói lên khá nhiều về nhân vật. Người chỉ dùng băng để tấn công thường được viết như chiến binh lạnh lùng; người dùng băng để xây, để cứu, để tạo vẻ đẹp thường là nhân vật đang tìm cách hoà hợp với năng lực của mình. Khi xem phim, thử đếm xem nhân vật dùng băng vào việc gì nhiều nhất, sẽ đoán được khá chính xác hướng đi của câu chuyện.

Dành cho các bạn nhỏ: băng trong phim và cái lạnh ngoài đời

Phim có thể cho nhân vật đi chân trần trên tuyết hay cầm băng trên tay hàng giờ. Ngoài đời, cái lạnh cực độ cũng gây bỏng như lửa. Một vài điều các bạn nhỏ nên nhớ:

  • Không cầm đá khô bằng tay trần; đá khô lạnh khoảng âm 78 độ C, gây bỏng lạnh chỉ sau vài giây.
  • Không cho đá khô vào chai, hộp đóng kín; khí bốc ra làm tăng áp suất và có thể làm vỡ, bắn mảnh.
  • Không chui vào tủ đông, tủ lạnh, thùng giữ lạnh để trốn; cửa có thể đóng lại từ bên ngoài và rất thiếu không khí.
  • Không liếm hay ngậm viên đá vừa lấy từ ngăn đá sâu; lưỡi có thể dính và tổn thương.
  • Khi đi chơi vùng núi lạnh, mặc đủ ấm, giữ khô tay chân, báo người lớn khi thấy tê buốt.

Nếu con mê nhân vật băng thuật, phụ huynh có thể cùng con làm thí nghiệm an toàn như đông đá nước màu trong khuôn, quan sát nước nở ra khi đóng băng. Trí tò mò được nuôi bằng quan sát thật sẽ bền hơn bất kỳ cảnh phim nào.

Câu hỏi thường gặp

Năng lực điều khiển băng tiếng Anh gọi là gì?

Tiếng Anh thường gọi là cryokinesis hoặc ice manipulation, trong đó gốc cryo nghĩa là lạnh. Truyện tranh và phim còn dùng các tên gọi khác tuỳ hệ thống. Tiếng Việt hay dịch là băng thuật, điều khiển băng hoặc băng hệ trong các bản dịch manga.

Elsa trong Nữ hoàng băng giá có phải lấy từ truyện cổ không?

Phim Nữ hoàng băng giá năm 2013 lấy cảm hứng lỏng từ truyện Bà chúa tuyết của Andersen nhưng thay đổi rất nhiều. Nhân vật Elsa không còn là phản diện mà là người mang năng lực bẩm sinh và học cách chấp nhận nó.

Yuki-onna là ai trong truyện dân gian Nhật Bản?

Yuki-onna là người phụ nữ tuyết trong truyện dân gian Nhật Bản, thường xuất hiện trong đêm bão tuyết ở vùng núi. Có nhiều dị bản: bản thì nàng làm người lữ khách đông cứng, bản thì nàng tha mạng kèm điều kiện giữ bí mật.

Vì sao nhân vật băng thường đối đầu với nhân vật lửa?

Vì hai nguyên tố đối lập rõ ràng: lửa mang nhiệt, băng mất nhiệt và tan khi gặp lửa. Cặp đối thủ này dễ hiểu với người xem mọi lứa tuổi, lại cho phép người viết đặt hai tính cách trái ngược cạnh nhau, một sôi nổi một trầm tĩnh.

Con người có thể làm lạnh vật bằng ý nghĩ không?

Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy điều đó. Muốn làm lạnh phải lấy nhiệt đi bằng máy móc như tủ lạnh, máy nén, hoặc bằng chất bay hơi. Một số người luyện tập chịu lạnh tốt hơn, nhưng đó là cơ thể thích nghi chứ không phải năng lực tạo băng.

Đá khô nguy hiểm thế nào với trẻ nhỏ?

Đá khô là khí cacbonic ở thể rắn, lạnh khoảng âm 78 độ C. Chạm tay trần gây bỏng lạnh, nhốt trong chai kín dễ gây nổ, để trong phòng kín có thể làm thiếu không khí. Chỉ người lớn được xử lý, và phải có găng tay dày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138