Khả năng bay là năng lực hư cấu cho phép một người tự rời mặt đất, lơ lửng và di chuyển trên không mà không cần máy móc. Trong mọi danh sách "siêu năng lực muốn có nhất", bay gần như luôn đứng đầu, vì nó gắn với cảm giác tự do mà con người đã mơ từ khi nhìn đàn chim trên trời.
Giấc mơ ấy có mặt trong thần thoại khắp nơi, rồi đi vào tiểu thuyết, truyện tranh và phim. Bài này kể lại các hình thức bay mà người xưa và người nay tưởng tượng, những giới hạn các tác giả gán cho năng lực bay, lý do sinh học khiến cơ thể người không thể bay bằng sức mình, và một lời dặn rất nghiêm túc cho trẻ nhỏ: không bao giờ nhảy từ chỗ cao để thử bay.
Các kiểu bay trong truyện: không phải ai bay cũng giống nhau
Khi phân loại năng lực, người ta thường tách "bay" thành nhiều kiểu theo cách nhân vật rời mặt đất. Mỗi kiểu kéo theo giới hạn khác nhau.
| Kiểu bay | Cách hoạt động trong truyện | Ví dụ quen thuộc | Giới hạn hay gặp |
|---|---|---|---|
| Bay bằng cánh | Nhân vật có cánh như chim hoặc gắn cánh nhân tạo | Icarus, các thiên thần trong tranh cổ | Cần sải cánh rộng, mỏi cơ, sợ ướt |
| Bay bằng ý chí | Cơ thể tự lơ lửng, không cần vỗ cánh | Nhiều siêu anh hùng truyện tranh Mỹ | Thường bị giới hạn tốc độ hoặc độ cao |
| Bay nhờ vật cưỡi | Đứng trên mây, chổi, thảm, chim thần | Cân đẩu vân, thảm bay, chim Garuda | Mất vật cưỡi là mất khả năng bay |
| Khinh công | Thân nhẹ, nhún bật rất xa, lướt trên mặt nước | Truyện võ hiệp Trung Hoa | Không bay lâu, cần điểm tựa |
| Bay nhờ công nghệ | Bộ giáp, động cơ phản lực gắn lưng | Các nhân vật mặc giáp | Hết nhiên liệu, hỏng máy |
Bảng cho thấy chỉ một chữ "bay" mà có thể dẫn tới những câu chuyện rất khác nhau. Nhân vật bay bằng cánh có hình thể đặc biệt và dễ bị nhận ra; nhân vật bay nhờ vật cưỡi thì luôn có nguy cơ bị cướp mất vật ấy; nhân vật bay bằng công nghệ thì phụ thuộc vào người chế tạo và nhiên liệu. Khi đọc một truyện, việc nhận ra kiểu bay giúp bạn đoán được truyện sẽ đặt thử thách ở đâu.
Giấc mơ bay trong thần thoại và truyện cổ
Icarus và Daedalus – Hy Lạp. Người thợ tài ba Daedalus làm hai đôi cánh bằng lông chim gắn sáp để cùng con trai trốn khỏi đảo Crete. Icarus mải mê bay cao, sáp chảy vì gần mặt trời, rơi xuống biển. Câu chuyện thường được kể như lời cảnh báo về sự kiêu ngạo và sự liều lĩnh, và cho thấy người xưa đã nghĩ tới chuyện bay bằng cánh nhân tạo.
Tôn Ngộ Không – Trung Hoa. Trong Tây Du Ký, Ngộ Không học được phép cân đẩu vân, mỗi cú lộn nhào đi được mười vạn tám nghìn dặm. Dù vậy, chàng vẫn không thoát khỏi lòng bàn tay của Phật Như Lai, một chi tiết nổi tiếng nói về giới hạn của tài năng trước một quyền năng lớn hơn.
Garuda – Ấn Độ. Chim thần to lớn, vật cưỡi của thần Vishnu, bay nhanh và mạnh tới mức đập cánh làm rung chuyển trời đất. Hình ảnh Garuda xuất hiện trong nghệ thuật nhiều nước châu Á, nhất là ở Đông Nam Á.
Thánh Gióng bay về trời – Việt Nam. Sau khi đánh tan giặc, Gióng cưỡi ngựa sắt lên núi Sóc rồi bay về trời. Ở đây bay không phải năng lực để chiến đấu mà là cách người xưa kể về sự hoá thân và ra đi của người anh hùng; nhiều nơi vẫn giữ lễ hội tưởng niệm ngài.
Thảm bay và chổi bay. Truyện dân gian Trung Đông và truyện cổ châu Âu cho phép bay nhờ vật được yểm phép. Kiểu bay này gửi năng lực vào đồ vật, nên câu chuyện thường xoay quanh việc ai giữ được món đồ ấy.
Truyện tranh, tiểu thuyết và phim khai thác năng lực bay ra sao
Trong văn học thiếu nhi, Peter Pan của J. M. Barrie, ra đời đầu thế kỷ 20, có lẽ là hình ảnh bay nổi tiếng nhất: muốn bay cần bụi tiên và một ý nghĩ vui vẻ. Chi tiết đó nối việc bay với tuổi thơ và trí tưởng tượng, và cũng là lý do bay trở thành biểu tượng của sự không muốn lớn lên.
Với truyện tranh Mỹ, một chuyện ít người biết là Superman thời đầu năm 1938 chưa bay mà chỉ nhảy rất xa, "nhảy qua toà nhà cao tầng trong một bước". Khả năng bay được thêm vào khoảng đầu thập niên 1940, và từ đó hình ảnh siêu anh hùng mặc áo choàng bay ngang trời thành biểu tượng của cả thể loại. Về sau có rất nhiều nhân vật bay nhờ bộ giáp, nhờ cánh, nhờ điều khiển gió hay trọng lực.
Manga và anime thường gắn bay với năng lượng nội tại: nhân vật luyện được một loại sức mạnh rồi tự nâng mình lên. Truyện võ hiệp lại thích khinh công, một kiểu "nửa bay" vẫn cần điểm tựa: lướt trên ngọn cây, đạp mặt nước, nhảy qua tường thành. Ở mỗi dòng truyện, bay mang một tinh thần riêng: tự do trong truyện thiếu nhi, quyền lực trong truyện siêu anh hùng, tu luyện trong truyện võ hiệp.
Giới hạn và cái giá mà người viết hay gán cho năng lực bay
Bay quá dễ thì nhân vật thoát mọi tình huống, vì thế phần lớn tác giả đặt ra luật. Một số giới hạn phổ biến:
- Tốn sức: bay lâu mệt như chạy, nhân vật phải hạ xuống nghỉ, không thể bay qua đại dương một mạch.
- Thời tiết: gió mạnh, mưa giông, sét là kẻ thù của người bay, đúng như phi công ngoài đời thật.
- Độ cao: càng lên cao không khí càng loãng và lạnh, nhân vật bay quá cao sẽ khó thở, tê cóng.
- Bị nhìn thấy: người bay giữa trời rất dễ bị phát hiện, mất đi khả năng ẩn mình.
- Mang vác: bay một mình được, bế thêm người thì chậm lại hoặc không cất cánh nổi.
- Vật phụ thuộc: mất đôi cánh, cây chổi, bộ giáp hay đám mây thì nhân vật lại là người thường.
- Cái giá cảm xúc: sống trên cao dễ thấy mình tách khỏi người dưới mặt đất, một ẩn dụ được nhiều truyện dùng.
Câu chuyện Icarus vẫn là mẫu cái giá rõ nhất: chính khả năng bay đưa nhân vật tới chỗ chết khi không biết giới hạn. Một người viết hôm nay có thể mượn tinh thần đó mà không cần lặp lại cốt truyện, chỉ cần cho năng lực một ranh giới mà nhân vật bị cám dỗ vượt qua.
Vì sao cơ thể người không bay được: góc khoa học
Chim bay được nhờ một loạt đặc điểm cùng lúc: xương rỗng nhẹ, cơ ngực rất lớn so với cơ thể, phổi và túi khí cung cấp ô-xy liên tục, lông vũ tạo mặt cánh. Con người nặng hơn nhiều, cơ ngực nhỏ, xương đặc. Các phép tính sinh cơ học cho thấy muốn tự vỗ cánh bay, một người sẽ cần sải cánh rất dài và cơ ngực lớn gấp nhiều lần hiện nay, tức là một cơ thể hoàn toàn khác.
Con người không bay bằng cơ thể nhưng đã bay bằng trí tuệ. Leonardo da Vinci vẽ nhiều bản phác máy bay vỗ cánh từ thế kỷ 15, dù chúng không bay được. Năm 1979, chiếc máy bay đạp chân Gossamer Albatross đã bay qua eo biển Manche chỉ nhờ sức đạp của một người, minh chứng rằng sức người thật sự có thể giữ một cỗ máy rất nhẹ trên không, nhưng cần đôi cánh khổng lồ và cơ thể vận động viên. Bộ đồ bay có màng cánh, dù lượn, khinh khí cầu đều là cách mượn khí động học chứ không phải "tự bay".
Còn kiểu bay lơ lửng bằng ý chí như trong truyện thì không có cơ sở khoa học nào. Không có lực nào trong cơ thể người có thể chống lại trọng lực mà không cần đẩy vào không khí hay mặt đất. Những lời đồn về người "bay lên khi ngồi thiền" chưa từng qua được một phép thử có kiểm soát, nên chỉ nên xem như câu chuyện.
Dành cho người viết: cho nhân vật bay mà truyện vẫn có đất
Một nhân vật bay tự do sẽ phá hỏng mọi cảnh rượt đuổi, mọi bức tường, mọi con sông. Cách giữ thử thách là chọn kiểu bay có ràng buộc. Ví dụ giả định: một cậu bé ở Huế chỉ bay được khi có gió đủ mạnh, như cánh diều; ngày lặng gió cậu đứng yên trên mặt đất như mọi người. Cùng một năng lực nhưng gió trở thành nhân vật phụ của truyện, mùa nồm, mùa bão, những ngày hè đứng gió đều có ý nghĩa.
Một hướng khác là để bay có cái giá về sức khoẻ hay ký ức: mỗi lần bay cao, nhân vật quên một điều nhỏ. Hoặc để bay khiến nhân vật bị cô lập vì người khác sợ hãi. Năng lực bay cũng dễ thành ẩn dụ, về khát vọng rời làng ra phố, về áp lực phải bay cao hơn người khác, về nỗi sợ ngã. Khi có ẩn dụ, cảnh bay không còn chỉ để đẹp mắt.
Cuối cùng, nghĩ về mặt đất. Một nhân vật bay giỏi cần lý do để hạ xuống: người thân, công việc, một lời hứa. Chính sức kéo về mặt đất mới làm câu chuyện bay có chiều sâu.
Lời dặn quan trọng: tuyệt đối không nhảy từ chỗ cao để thử bay
Các bạn nhỏ ơi, không có ai trên đời bay được bằng cơ thể của mình. Siêu anh hùng bay trên phim là nhờ dây cáp, máy quay và kỹ xảo máy tính, diễn viên được bảo hộ rất kỹ. Đừng bao giờ khoác áo choàng, khăn tắm hay cầm ô rồi nhảy từ giường tầng, bàn, cầu thang, mái nhà, ban công hay cành cây để thử bay. Các bác sĩ nhi khoa ở nhiều nơi đã gặp những ca trẻ bị gãy tay chân, chấn thương đầu vì bắt chước nhân vật bay.
Người lớn nên nói chuyện thẳng với trẻ về điều này, nhất là khi trẻ vừa xem một bộ phim có cảnh bay, và để ý cửa sổ, ban công không có lưới chắn. Muốn trẻ được "bay" thật một cách an toàn, có thể cho trẻ thả diều, chơi xích đu ở công viên, gấp máy bay giấy, tìm hiểu về chim và máy bay. Niềm mơ ước được bay là đẹp; chỉ cần nó đi cùng hiểu biết về trọng lực.
Câu hỏi thường gặp
Con người có thể bay bằng cơ thể mình nếu luyện tập không?
Không. Cơ thể người quá nặng so với sức cơ ngực và không có cánh hay cấu tạo nào để tạo lực nâng. Mọi cách con người bay hiện nay đều nhờ thiết bị: máy bay, dù lượn, khinh khí cầu, bộ đồ có màng cánh, và tất cả đều cần huấn luyện bài bản cùng thiết bị an toàn.
Superman có biết bay ngay từ đầu không?
Không. Khi ra mắt năm 1938, Superman chủ yếu nhảy rất xa và rất cao. Năng lực bay được bổ sung khoảng đầu thập niên 1940 và nhanh chóng trở thành hình ảnh đặc trưng nhất của nhân vật cũng như của thể loại siêu anh hùng nói chung.
Cân đẩu vân của Tôn Ngộ Không bay xa bao nhiêu?
Theo Tây Du Ký, mỗi cú cân đẩu vân đưa Ngộ Không đi mười vạn tám nghìn dặm. Con số mang tính tượng trưng cho tốc độ phi thường, và chi tiết Ngộ Không bay mãi vẫn trong lòng bàn tay Như Lai thường được dùng để nói về giới hạn của tài năng.
Khinh công trong truyện võ hiệp có phải là bay không?
Khinh công thường được tả như kỹ năng làm thân thể nhẹ, nhảy cực xa, lướt trên mặt nước hoặc ngọn cây, nhưng vẫn cần điểm tựa. Vì vậy nhiều người xếp nó vào nhóm "nửa bay". Đây là hư cấu; võ thuật thật có kỹ năng nhảy và giữ thăng bằng nhưng không thể lướt trên nước.
Vì sao Icarus rơi xuống biển?
Theo thần thoại Hy Lạp, đôi cánh của Icarus làm bằng lông chim gắn sáp. Cậu bay quá cao, gần mặt trời, sáp chảy nên cánh rời ra và cậu rơi xuống biển. Câu chuyện được kể như lời nhắc về việc biết giới hạn và nghe lời người có kinh nghiệm.
Làm sao để trẻ thích siêu anh hùng bay mà vẫn an toàn?
Hãy giải thích rõ cảnh bay trên phim là kỹ xảo, chọn trang phục siêu anh hùng không có áo choàng dài dễ vướng, lắp lưới an toàn ở cửa sổ và ban công. Cho trẻ trải nghiệm thả diều, gấp máy bay giấy hay tham quan bảo tàng hàng không để niềm thích bay có chỗ đi đúng.