Heracles — người La Mã gọi là Hercules — là hình mẫu siêu sức mạnh lâu đời nhất của phương Tây: con của thần Zeus và người phàm Alcmene, khoẻ đến mức bóp chết hai con rắn ngay khi còn nằm trong nôi. Nhưng thần thoại về Heracles không phải truyện về một người khoẻ thắng mọi thứ. Đó là chuỗi kỳ công làm để chuộc lỗi, nhiều lần thắng nhờ mưu chứ không nhờ sức, và một cái kết đau đớn trước khi được đón lên Olympus.
Bài này kể các kỳ công theo trình tự phổ biến trong tuyển tập mang tên Apollodorus, chỉ ra chỗ các nguồn kể khác nhau, và nhìn Heracles như một hồ sơ năng lực: sức mạnh của ông đến đâu, giới hạn ở đâu, và vì sao các nhân vật lực sĩ trong truyện tranh hôm nay vẫn đi theo khuôn của ông.
Á thần: sức mạnh thừa hưởng và mối thù từ Hera
Trong thần thoại Hy Lạp, á thần là người có cha hoặc mẹ là thần. Heracles thừa hưởng từ Zeus một sức vóc khác thường, nhưng ông không bất tử khi sinh ra; ông sống, chịu đau và có thể chết như người. Chính thân phận nửa vời ấy làm nên câu chuyện: ông phải tự giành chỗ đứng giữa thần và người.
Mối thù của Hera, vợ của Zeus, theo Heracles suốt đời. Tên Heracles thường được giải thích là “vinh quang của Hera”, một cái tên trớ trêu với người bị Hera ghét. Hera làm chậm ngày sinh của Heracles để người anh họ Eurystheus ra đời trước và được hưởng quyền mà Zeus đã hứa cho đứa trẻ sinh ra trong dòng Perseus hôm ấy. Hera cũng thả hai con rắn vào nôi; đứa bé tám tháng tuổi — theo bản của Apollodorus — bóp chết cả hai bằng tay không.
Từ đầu, sức mạnh của Heracles đã gắn với một nghịch lý: nó cứu ông, nhưng cũng là thứ khiến ông bị săn đuổi. Đây là hạt mầm của chủ đề mà truyện siêu anh hùng hiện đại khai thác mãi: năng lực bẩm sinh kéo theo kẻ thù bẩm sinh.
Cơn điên và lý do của mười hai kỳ công: hai thứ tự khác nhau
Lý do Heracles phải làm các kỳ công là phần buồn nhất của thần thoại. Hera gieo vào ông một cơn điên, trong cơn điên ấy ông giết chính vợ con mình. Khi tỉnh lại, ông tới đền Delphi hỏi cách chuộc tội, và lời sấm bảo ông phục vụ vua Eurystheus trong mười hai năm, làm những việc vua giao.
Đến đây các nguồn tách đôi. Theo Apollodorus, cơn điên xảy ra trước, các kỳ công là việc chuộc tội. Nhưng trong vở bi kịch Heracles của Euripides, thứ tự đảo lại: Heracles đã làm xong các kỳ công, trở về nhà và mới phát điên. Cách sắp xếp của Euripides khiến câu chuyện nặng nề hơn nhiều — người anh hùng vừa vượt mọi thử thách lại gục ngã trước điều không ai lường được. Khi đọc một bản kể lại, bạn nên để ý tác giả theo thứ tự nào.
Một chi tiết khác về con số: ban đầu Eurystheus giao mười việc. Hai việc không được tính — giết rắn Hydra vì có cháu là Iolaus giúp sức, dọn chuồng ngựa của vua Augeas vì Heracles đòi trả công — nên ông phải làm thêm hai việc, thành mười hai. Chi tiết này cho thấy người kể xưa coi trọng tính “tự thân” của kỳ công đến mức nào.
Mười hai kỳ công theo trình tự phổ biến
Bảng dưới theo thứ tự trong tuyển tập mang tên Apollodorus. Một số nguồn khác xếp khác, đặc biệt ở các kỳ công giữa. Cột cuối chỉ ra Heracles thắng nhờ sức hay nhờ mưu — một cách nhìn hữu ích nếu bạn quan tâm tới hồ sơ năng lực.
| Thứ tự | Kỳ công | Cách giải quyết | Sức hay mưu |
|---|---|---|---|
| 1 | Sư tử Nemea | Da sư tử không gì đâm thủng, ông bóp cổ nó rồi dùng chính móng của nó lột da làm áo | Sức và mưu |
| 2 | Rắn nhiều đầu Hydra ở Lerna | Chặt đầu nào mọc hai đầu, Iolaus dùng lửa đốt vết chặt | Mưu và người giúp |
| 3 | Hươu chân đồng ở Ceryneia | Đuổi suốt một năm để bắt sống, vì hươu thuộc về Artemis | Bền bỉ |
| 4 | Lợn rừng Erymanthus | Lùa vào tuyết dày cho kiệt sức rồi bắt sống | Mưu |
| 5 | Chuồng ngựa vua Augeas | Nắn dòng hai con sông chảy xuyên qua chuồng | Mưu |
| 6 | Chim hồ Stymphalus | Dùng chiếc lục lạc đồng Athena trao để xua chim bay lên rồi bắn | Vật thần trợ giúp |
| 7 | Bò mộng xứ Crete | Vật ngã và mang về | Sức |
| 8 | Ngựa ăn thịt người của Diomedes | Chế ngự đàn ngựa và mang về | Sức |
| 9 | Thắt lưng của nữ hoàng Hippolyta | Các bản kể khác nhau, có bản Hippolyta tự nguyện trao | Thương lượng |
| 10 | Đàn bò của Geryon | Vượt tới tận cùng phía tây, dựng hai cột ở eo biển | Sức và đường xa |
| 11 | Táo vàng vườn Hesperides | Nhờ Atlas hái, rồi lừa Atlas đỡ lại bầu trời | Mưu |
| 12 | Chó ba đầu Cerberus | Xuống cõi âm, được Hades cho phép nếu không dùng vũ khí | Sức và xin phép |
Nhìn cột cuối, có thể thấy trong mười hai việc, phần nhiều thắng nhờ mưu, nhờ người giúp hoặc nhờ kiên nhẫn. Sức mạnh thuần tuý chỉ là một nửa của Heracles.
Hồ sơ năng lực: Heracles mạnh đến đâu
Sức mạnh cơ bắp. Đây là năng lực nổi bật nhất: bóp chết sư tử, vật bò mộng, kéo Cerberus lên khỏi cõi âm. Trong chuyện vườn Hesperides, ông còn đỡ bầu trời thay Atlas trong một thời gian, một hình ảnh mà người Hy Lạp dùng để nói về sức chịu đựng phi thường.
Sức bền. Đuổi con hươu chân đồng suốt một năm, đi tới tận cùng phía tây để bắt đàn bò của Geryon — những kỳ công này đo bằng thời gian và quãng đường hơn là bằng sức nặng. Người ta hay quên phần này khi nghĩ về lực sĩ.
Vũ khí và trang phục. Chiếc chuỳ gỗ ô liu và tấm da sư tử Nemea là dấu hiệu nhận ra Heracles trong tranh gốm và tượng. Sau khi giết Hydra, ông nhúng tên vào máu độc của nó; những mũi tên tẩm độc ấy về sau gây ra nhiều cái chết, kể cả gián tiếp là cái chết của chính ông.
Điểm yếu. Heracles không bất khả xâm phạm và không miễn nhiễm với nọc độc, với cơn giận và với sự lừa dối. Ông nóng tính, nhiều lần gây hoạ vì giận dữ. Đây là kiểu điểm yếu nằm trong tính cách chứ không nằm trong thân thể — loại điểm yếu mà người viết truyện coi là đáng giá nhất.
Ngoài mười hai kỳ công: những trận đấu cho thấy cách sức mạnh được dùng
Vật nhau với Antaeus. Antaeus là người khổng lồ con của nữ thần Đất Gaia, mỗi lần chạm đất lại được tiếp thêm sức. Heracles quật ngã bao nhiêu lần cũng vô ích, cho đến khi ông nhấc bổng Antaeus lên khỏi mặt đất và giữ ở đó. Đây là bài học kinh điển về việc tìm nguồn sức mạnh của đối thủ thay vì chỉ đọ sức với nó.
Giành lại Alcestis từ tay Thần Chết. Trong vở Alcestis của Euripides, Heracles tới nhà vua Admetus đúng lúc hoàng hậu Alcestis vừa chết thay chồng. Biết chuyện, ông ra tận mộ chờ Thanatos, vật nhau với Thần Chết và đưa Alcestis trở về. Sức mạnh ở đây được dùng để trả ơn lòng hiếu khách.
Giải thoát Prometheus. Prometheus bị xích trên núi Caucasus, mỗi ngày một con đại bàng tới ăn gan. Hesiod đã kể rằng Heracles bắn hạ con chim ấy. Các bản sau nói thêm chuyện Zeus chấp thuận việc này vì nó làm vẻ vang người con trai của mình.
Đứng cùng các vị thần chống người khổng lồ. Theo Apollodorus, có lời sấm rằng các vị thần chỉ thắng được bầy Gigantes nếu có một người phàm sát cánh. Heracles là người phàm ấy. Chi tiết này đảo ngược quan hệ quen thuộc: chính các vị thần cần đến sức của con người.
Cái chết trên giàn lửa và việc được đón lên Olympus
Cái chết của Heracles là một chuỗi nhân quả kéo dài nhiều năm. Khi đưa người vợ sau là Deianira qua sông, ông nhờ nhân mã Nessus cõng nàng. Nessus định bắt cóc Deianira và bị Heracles bắn bằng mũi tên tẩm máu Hydra. Trước khi chết, Nessus dặn Deianira giữ lấy máu của mình, nói rằng đó là thứ giữ được lòng chồng. Nhiều năm sau, lo sợ mất chồng, Deianira tẩm máu ấy vào chiếc áo gửi cho Heracles. Chất độc ăn vào da thịt ông, không cách nào gỡ ra.
Không thể chịu nổi cơn đau, Heracles cho dựng giàn hoả trên núi Oeta và lên nằm ở đó. Theo truyền thống phổ biến, phần người phàm của ông bị lửa thiêu, phần thần được đưa lên Olympus. Ông làm hoà với Hera và cưới Hebe, nữ thần tuổi xuân, con gái của Hera. Bi kịch Những người đàn bà xứ Trachis của Sophocles kể giai đoạn này, tập trung vào nỗi đau và sự hối hận của Deianira.
Cái kết cho thấy một ý tưởng sâu trong thần thoại Hy Lạp: sức mạnh lớn nhất cũng không chặn được hậu quả của chính việc mình làm. Mũi tên tẩm độc Heracles dùng để bảo vệ vợ cuối cùng quay về giết ông.
Từ Heracles đến lực sĩ trong truyện tranh và phim
Khuôn mẫu của Heracles — người có sức mạnh phi thường, nóng tính, phải chuộc lỗi bằng những việc khó — lặp lại ở rất nhiều nhân vật lực sĩ trong truyện tranh và phim. Phim hoạt hình Hercules của Disney năm 1997 giữ cái tên và vài kỳ công nhưng đổi gần hết phần còn lại: Hera thành người mẹ yêu thương, Hades thành kẻ phản diện, cơn điên và cái chết đau đớn biến mất. Đây là cách làm quen thuộc khi chuyển thần thoại sang phim cho trẻ em, và không có gì sai, miễn là người xem biết bản gốc khác thế nào.
Cái tên Heracles còn để lại dấu vết trong đời sống: eo biển Gibraltar từng được gọi là Cột trụ của Heracles, gắn với chuyến đi tìm đàn bò của Geryon; tên chòm sao Hercules trên bầu trời đêm; và chữ “công việc của Hercules” trong nhiều ngôn ngữ châu Âu để nói về một việc cực kỳ nặng nhọc.
Với người đọc nhỏ tuổi, nên nói rõ một điều: Heracles là nhân vật thần thoại. Những việc như nhấc vật quá nặng, vật nhau với thú hay tự thử sức chịu đau không phải điều để bắt chước. Tập luyện sức mạnh thật cần người hướng dẫn và tăng dần, và chính Heracles trong truyện cũng thắng nhiều nhờ mưu hơn là nhờ liều.
Câu hỏi thường gặp
Heracles và Hercules có phải là một người không?
Là một nhân vật. Heracles là tên trong tiếng Hy Lạp, Hercules là tên người La Mã dùng khi tiếp nhận thần thoại này. Truyện tranh và phim phương Tây thường dùng tên Hercules, còn sách nghiên cứu về Hy Lạp cổ thường giữ tên Heracles.
Vì sao Heracles phải làm mười hai kỳ công?
Theo phần lớn các nguồn, Hera gieo cho ông một cơn điên khiến ông giết vợ con. Để chuộc tội, đền Delphi bảo ông phục vụ vua Eurystheus. Riêng bi kịch của Euripides kể cơn điên xảy ra sau khi các kỳ công đã xong, nên thứ tự này có hai dị bản.
Ban đầu là mười kỳ công hay mười hai?
Theo tuyển tập mang tên Apollodorus, ban đầu là mười việc. Eurystheus không tính việc giết Hydra vì có Iolaus giúp và việc dọn chuồng ngựa Augeas vì Heracles đòi trả công, nên giao thêm hai việc nữa, thành mười hai.
Heracles có bất tử không?
Khi sinh ra thì không. Ông chịu đau và chết vì chiếc áo tẩm máu nhân mã Nessus. Theo truyền thống phổ biến, sau khi giàn lửa trên núi Oeta thiêu phần người phàm, ông được đón lên Olympus, trở thành thần và cưới nữ thần Hebe.
Kỳ công nào Heracles thắng nhờ mưu?
Nhiều kỳ công thắng nhờ mưu: nắn hai con sông để dọn chuồng ngựa Augeas, lùa lợn rừng vào tuyết dày, lừa Atlas đỡ lại bầu trời trong chuyện táo vàng, nhờ lửa đốt vết chặt để rắn Hydra không mọc đầu mới.
Phim Hercules của Disney có đúng với thần thoại không?
Phim giữ tên nhân vật và vài kỳ công nhưng đổi nhiều chi tiết lớn: Hera thương con, Hades thành kẻ phản diện chính, bỏ cơn điên và cái chết trên giàn lửa. Nên coi đó là một bản phóng tác cho trẻ em, không phải bản kể thần thoại.