Hanuman là thần khỉ trong sử thi Ramayana, con của thần gió Vayu, có thể bay vượt biển, to lớn như ngọn núi rồi thu nhỏ bằng ngón tay cái, sức mạnh đủ vác cả một đỉnh núi, và được xem là bất tử. Điều làm hồ sơ năng lực của Hanuman khác hẳn những người hùng sức mạnh khác là một chi tiết nhỏ: thuở bé chàng bị nguyền quên hết năng lực của mình, và chỉ nhớ lại khi có người nhắc.
Bài này đi qua bộ năng lực của Hanuman theo sử thi Ramayana của Valmiki, có ghi chú những chỗ các bản kể sau, như Ramcharitmanas của Tulsidas thế kỷ mười sáu hay các bản Ramakien của Thái Lan, Reamker của Campuchia, kể khác đi. Hanuman đang được thờ ở rất nhiều đền miếu Ấn Độ, nhiều người tụng bài ca Hanuman Chalisa hằng ngày, nên bài giữ giọng tôn trọng như với một nhân vật tín ngưỡng sống.
Con của thần gió và cú nhảy định nuốt mặt trời
Mẹ của Hanuman là Anjana, cha trần thế là Kesari, một thủ lĩnh loài khỉ, còn người cha thần là Vayu, thần gió. Một số truyền thống về sau còn coi Hanuman là hiện thân của Shiva; đó là dị bản của các giáo phái, không có trong Valmiki. Dòng máu thần gió giải thích hai năng lực gốc: tốc độ và khả năng bay hoặc nhảy những quãng không tưởng.
Tích nổi tiếng nhất về thuở nhỏ kể rằng một sáng, Hanuman đói bụng, thấy mặt trời đỏ rực mọc lên tưởng là quả chín, bèn nhảy vút lên trời định ăn. Thần Indra thấy vậy ném chiếc chuỳ sét vajra trúng hàm cậu bé, khiến cậu rơi xuống bất tỉnh. Chữ hanu trong tiếng Phạn nghĩa là hàm, và cái tên Hanuman được giải thích từ vết thương này.
Thần gió Vayu giận dữ rút hết không khí khỏi thế gian. Muôn loài ngạt thở. Các vị thần phải tới xin lỗi và mỗi vị ban cho cậu bé một ân huệ: không bị vũ khí của Indra làm hại, không sợ lửa, không sợ nước, sức mạnh và trí tuệ phi thường, quyền đổi hình dạng theo ý muốn, sống lâu tuỳ ý. Bộ năng lực của Hanuman vì vậy không đến từ tu luyện như Tôn Ngộ Không, mà từ một lời xin lỗi tập thể của các vị thần. Đây là kiểu nguồn gốc năng lực khá hiếm: sức mạnh như một sự đền bù.
Lời nguyền quên sức mạnh: năng lực bị khoá chờ người nhắc
Có sức mạnh mà còn nhỏ thì nghịch. Phần cuối Ramayana kể Hanuman lúc bé hay phá các hiền triết tu trong rừng: giật áo, làm đổ đồ lễ, quấy rối buổi thiền. Các vị không muốn hại đứa trẻ có ân huệ của thần, nên đặt một lời nguyền nhẹ: Hanuman sẽ quên mất năng lực của mình cho tới khi có người nhắc lại đúng lúc.
Vì thế, suốt nhiều năm làm bạn với vua khỉ Sugriva, Hanuman sống như một con khỉ khoẻ mạnh bình thường. Khi đạo quân khỉ đi tìm Sita bị bắt cóc và đứng trước bờ biển rộng ngăn cách đất liền với đảo Lanka, không ai dám nhận nhảy qua. Chính lúc ấy, vua gấu già Jambavan kể lại cho Hanuman nghe chuyện chàng là con thần gió, từng nhảy lên định nuốt mặt trời. Nghe xong, Hanuman lớn dần lên, nhớ lại toàn bộ sức mạnh và nhận việc.
Với người sáng tác, đây là một công cụ rất đáng học. Một nhân vật quá mạnh từ đầu sẽ làm truyện hết căng; nhân vật có năng lực bị khoá, chờ một người khác mở, vừa giữ được kịch tính, vừa tạo ra mối quan hệ. Sức mạnh của Hanuman không tách rời khỏi Jambavan, người nhớ hộ chàng. Nhiều truyện tranh và phim hiện đại dùng lại mô típ “phong ấn sức mạnh” và “người khơi dậy”, dù không phải lúc nào cũng mượn trực tiếp từ Ramayana.
Bộ năng lực của Hanuman
Bảng dưới tổng hợp năng lực của Hanuman theo Ramayana của Valmiki, kèm cảnh tiêu biểu và giới hạn mà sử thi đặt ra. Các bản kể sau có thêm năng lực mới, nhưng phần cốt lõi khá thống nhất.
| Năng lực | Từ đâu mà có | Cảnh tiêu biểu | Giới hạn trong truyện |
|---|---|---|---|
| Nhảy, bay vượt biển | Dòng máu thần gió | Cú nhảy từ đất liền tới Lanka | Phải lấy đà từ một ngọn núi, núi lún xuống dưới chân |
| Phóng to, thu nhỏ | Ân huệ của các vị thần | Đối đầu Surasa, thu nhỏ để lẻn vào thành | Phải chọn đúng lúc; to quá thì lộ, nhỏ quá thì yếu |
| Sức mạnh phi thường | Ân huệ và dòng máu thần | Vác đỉnh núi thuốc về chiến trường | Không phân biệt được loại cỏ thuốc cần tìm |
| Không sợ lửa | Ân huệ của thần lửa Agni | Đuôi bị đốt mà không bỏng | Nhờ cả lời cầu của Sita trong một số bản |
| Bất tử, sống lâu tuỳ ý | Ân huệ của Brahma và Rama | Một trong những vị trường sinh của truyền thống | Gắn với lời nguyện phụng sự Rama |
| Trí tuệ, ăn nói khéo | Học từ thần mặt trời Surya theo một truyền thống | Thuyết phục Sita tin mình là sứ giả | Không thay được quyết định của Rama |
Chi tiết học với thần mặt trời là dị bản của các bản kể sau: cậu bé Hanuman theo cỗ xe mặt trời băng ngang bầu trời suốt ngày để học. Valmiki chỉ nhấn mạnh Hanuman thông thạo kinh điển và ăn nói nhã nhặn.
Cú nhảy vượt biển tới Lanka: ba thử thách giữa đường
Lấy đà từ ngọn núi. Hanuman leo lên núi Mahendra, phóng to thân mình rồi dồn sức nhảy. Sử thi tả ngọn núi rung chuyển, cây cối bật gốc, suối phun nước, muông thú chạy tán loạn. Một cú nhảy có cái giá với nơi bị dùng làm điểm tựa, và Valmiki kể chi tiết điều đó chứ không bỏ qua.
Ngọn núi Mainaka mời nghỉ chân. Giữa biển, núi Mainaka trồi lên mời Hanuman dừng nghỉ để đền ơn thần gió từng giúp núi thoát nạn. Hanuman chạm nhẹ vào núi để tỏ lòng cảm ơn rồi đi tiếp, vì việc chưa xong thì chưa nghỉ. Đây là thử thách về lời mời êm ái chứ không phải kẻ thù.
Surasa: thử trí khôn bằng cái miệng khổng lồ. Các vị thần sai Surasa, mẹ của loài rắn, chặn đường để thử Hanuman. Bà đòi chàng phải chui vào miệng mình. Hanuman phóng to, Surasa há miệng to hơn; chàng lớn thêm, miệng bà lớn thêm. Cuối cùng Hanuman thu nhỏ bằng ngón tay cái, chui vào rồi vọt ra ngay trước khi miệng khép. Lời đòi được thoả mà chàng không hề hấn. Sức mạnh thua, mẹo thắng.
Simhika: kẻ bắt bóng. Thử thách thứ ba là quỷ cái Simhika, có phép túm lấy bóng của sinh vật bay qua để kéo chúng xuống. Hanuman thấy mình chậm lại không rõ vì sao, nhìn xuống mới phát hiện. Lần này chàng không dùng mẹo mà dùng sức: thu nhỏ lao vào thân quỷ rồi phá ra. Ba thử thách, ba cách giải khác nhau, đó là kiểu kể giúp một nhân vật mạnh không bị nhàm.
Đốt thành Lanka bằng cái đuôi
Tới Lanka, Hanuman thu nhỏ lẻn vào thành ban đêm, tìm thấy Sita trong vườn cây ashoka, trao chiếc nhẫn của Rama để bà tin chàng là sứ giả thật. Có bản kể Sita lo một con khỉ nhỏ thì làm gì được quỷ vương, Hanuman bèn hiện ra thân hình cao lớn để bà yên lòng rồi thu nhỏ lại ngay. Năng lực đổi kích thước ở đây được dùng để trấn an chứ không để doạ.
Trước khi về, Hanuman cố ý phá vườn để thử sức quân Ravana. Con trai Ravana là Indrajit dùng vũ khí của thần Brahma trói chàng. Hanuman có ân huệ thoát được, nhưng vì kính trọng Brahma, chàng để mình bị bắt, nhân đó gặp mặt Ravana. Ravana ra lệnh quấn vải tẩm dầu vào đuôi khỉ rồi châm lửa. Lửa không làm chàng bỏng; Hanuman vụt lớn, thoát trói, nhảy từ mái nhà này sang mái nhà khác, dùng cái đuôi cháy đốt rực cả kinh thành rồi nhúng đuôi xuống biển dập lửa.
Cảnh này hấp dẫn trẻ nhỏ nhất, và cũng là chỗ cần nói rõ nhất: Hanuman không bỏng vì có ân huệ của thần lửa, người thật thì không có. Nghịch lửa, buộc giẻ vào đuôi chó mèo hay châm vào đồ chơi để bắt chước là rất nguy hiểm, cả cho người lẫn con vật. Khi kể cho con nghe, cha mẹ nên dừng một nhịp ở đây để dặn điều đó.
Vác núi thuốc: sức mạnh bù cho chỗ không biết
Trong trận chiến ở Lanka, Lakshmana, em trai Rama, bị thương nặng tới mức sắp chết. Thầy thuốc của đạo quân khỉ nói chỉ có loại cỏ thuốc mọc trên một ngọn núi xa ở dãy Himalaya mới cứu được, và phải mang về trước khi trời sáng. Hanuman bay đi ngay trong đêm. Đến nơi, chàng không phân biệt được loại cỏ nào trong hàng trăm loại cây phát sáng trên núi.
Không có thời gian thử từng loại, Hanuman nhấc nguyên đỉnh núi lên tay và bay về. Hình ảnh thần khỉ một tay cầm chuỳ, một tay nâng ngọn núi giữa trời đêm trở thành biểu tượng nổi tiếng nhất của Hanuman, xuất hiện trên tượng, tranh, đồ thờ khắp Ấn Độ và nhiều nước Đông Nam Á. Lakshmana được cứu, và theo nhiều bản, Hanuman còn mang núi trả về chỗ cũ.
Về góc năng lực, đây là cảnh rất đáng suy ngẫm. Hanuman giỏi nhiều thứ nhưng không phải thầy thuốc; chàng thiếu đúng một hiểu biết chuyên môn, và giải quyết bằng thứ mình thừa là sức mạnh. Cách giải này vừa hiệu quả vừa hơi buồn cười, và chính vì thế mà dễ nhớ. Một nhân vật có điểm mù rõ ràng và có cách bù đắp mang đậm cá tính thì sống động hơn hẳn nhân vật biết hết mọi thứ.
Hanuman và Tôn Ngộ Không: có phải họ hàng không
Hai thần khỉ thông minh, bay nhảy giỏi, đổi được kích thước, phục vụ một người thầy đi làm việc lớn: người đọc nào cũng muốn hỏi Tôn Ngộ Không có mượn từ Hanuman không. Giới nghiên cứu Trung Quốc đầu thế kỷ hai mươi chia hai phía. Hồ Thích cho rằng hình tượng Hanuman theo con đường Phật giáo truyền sang Trung Hoa và ảnh hưởng tới Ngộ Không. Lỗ Tấn lại cho rằng gốc gác nằm ở Vô Chi Kỳ, một con quái vật nước dạng khỉ trong truyền thuyết Trung Hoa. Tới nay vẫn chưa có kết luận dứt khoát, và nhiều người nghĩ cả hai nguồn đều góp phần.
Về tính cách, hai nhân vật khác nhau rõ. Ngộ Không ngạo mạn, nổi loạn, phải bị đè dưới núi năm trăm năm và đeo vòng kim cô mới chịu theo thầy. Hanuman từ đầu đã khiêm nhường, trung thành và tự nguyện phục vụ. Ngộ Không là câu chuyện của một năng lực cần được thuần hoá; Hanuman là câu chuyện của một năng lực đã có chủ đích ngay từ đầu.
Ngoài Ấn Độ, Hanuman là nhân vật được yêu thích trong Ramakien của Thái Lan, thường là khỉ trắng đội mũ nhọn, và trong Reamker của Campuchia, xuất hiện nhiều trên tranh tường chùa và trong múa cổ điển. Ở Indonesia, chàng có mặt trong nghệ thuật múa rối bóng. Khi đến những nơi ấy, bạn sẽ thấy cùng một nhân vật được kể với nét riêng của từng nền văn hoá, và mỗi dị bản đều đáng được tôn trọng như nhau.
Câu hỏi thường gặp
Hanuman có những quyền năng gì?
Theo Ramayana, Hanuman bay hoặc nhảy được những quãng rất xa, phóng to hay thu nhỏ cơ thể theo ý muốn, có sức mạnh đủ vác cả đỉnh núi, không sợ lửa và vũ khí của thần Indra, đồng thời được xem là bất tử.
Vì sao Hanuman quên mất sức mạnh của mình?
Lúc nhỏ Hanuman hay quấy phá các hiền triết tu trong rừng, nên bị nguyền quên năng lực cho tới khi có người nhắc. Trước khi vượt biển tới Lanka, vua gấu Jambavan kể lại xuất thân của chàng và Hanuman nhớ lại toàn bộ sức mạnh.
Tên Hanuman có nghĩa là gì?
Chữ hanu trong tiếng Phạn nghĩa là hàm. Tên Hanuman được giải thích từ tích thuở nhỏ chàng nhảy lên định nuốt mặt trời, bị thần Indra ném chuỳ sét trúng hàm. Đây là cách giải thích phổ biến, có học giả đưa ra cách hiểu khác.
Hanuman vác núi để làm gì?
Để cứu Lakshmana, em trai Rama, bị thương nặng trong trận chiến ở Lanka. Hanuman được sai đi lấy cỏ thuốc trên núi ở dãy Himalaya, nhưng không phân biệt được loại cỏ nào nên mang nguyên đỉnh núi về cho thầy thuốc tự tìm.
Tôn Ngộ Không có bắt nguồn từ Hanuman không?
Chưa có kết luận. Hồ Thích cho rằng Hanuman theo Phật giáo truyền sang Trung Hoa và ảnh hưởng tới Ngộ Không, còn Lỗ Tấn cho rằng gốc là Vô Chi Kỳ của truyền thuyết Trung Hoa. Nhiều người nghĩ cả hai nguồn đều có phần.
Hanuman có được thờ cúng không?
Có. Hanuman được thờ ở rất nhiều đền miếu khắp Ấn Độ, nhất là vào thứ ba và thứ bảy, và nhiều người tụng bài ca Hanuman Chalisa của Tulsidas hằng ngày. Vì vậy khi kể chuyện về Hanuman nên giữ giọng tôn trọng.