Điều khiển tâm trí là năng lực khiến người khác nghĩ, cảm thấy hoặc hành động theo ý mình mà họ không tự quyết định được. Trong truyện, nó trải từ một lời gợi ý nhẹ khiến lính gác cho qua, tới mệnh lệnh tuyệt đối biến cả một đám đông thành con rối. Đây là năng lực bị dùng cho phản diện nhiều hơn hẳn các năng lực khác, và có lý do rõ ràng cho điều đó.
Năng lực điều khiển tâm trí như trong truyện là hư cấu. Ngoài đời có những hiện tượng thật nghe có vẻ gần với nó, như thôi miên, áp lực đám đông hay các chiêu thao túng của kẻ lừa đảo, nhưng không cái nào cho phép một người bấm nút điều khiển người khác trái ý họ. Bài này tách bạch hai phía để bạn vừa đọc truyện có chiều sâu, vừa nhận ra chiêu trò thật khi gặp.
Năm mức độ điều khiển tâm trí trong truyện
Gợi ý. Nhân vật đẩy nhẹ một quyết định mà đối phương vốn đang lưỡng lự: cho qua, tin lời, quên kiểm tra giấy tờ. Người bị tác động thường không nhận ra, vì điều họ làm vẫn nằm trong phạm vi bình thường.
Mê hoặc. Đối phương bị cuốn theo cảm xúc, thường là say mê hay tin tưởng mù quáng, nên tự nguyện làm điều người kia muốn. Đây là dạng gần với truyện dân gian về sắc đẹp hay giọng hát có ma lực.
Ra lệnh. Người bị điều khiển nghe một mệnh lệnh và buộc phải làm, dù trong đầu vẫn biết mình không muốn. Truyện hay khai thác nỗi giằng xé này: cơ thể làm một đằng, ý thức kêu gào một nẻo.
Chiếm quyền thân thể. Người điều khiển trực tiếp cầm lái cơ thể kia như điều khiển một con rối, ý thức của nạn nhân bị đẩy ra ngoài hoặc ngủ đi. Dạng này gần với chuyện nhập hồn, thuộc danh mục biến hình và triệu hồi của trang.
Cấy niềm tin. Mức tinh vi nhất: không ra lệnh gì cả, chỉ đặt vào đầu đối phương một niềm tin mới, và từ đó họ tự hành động như thể đó là ý mình. Đây là dạng truyện trinh thám và viễn tưởng thích dùng vì nạn nhân không bao giờ biết mình đã bị đổi.
Từ tiếng hát Siren đến bùa mê thuốc lú: gốc gác trong thần thoại
Một trong những hình ảnh xưa nhất về sức mạnh khuất phục ý chí con người nằm trong sử thi Odyssey của Homer. Các nàng Siren hát từ bãi đá, và thuỷ thủ nào nghe thấy sẽ bị cuốn tới chỗ chết. Odysseus muốn nghe mà vẫn sống sót nên cho thuỷ thủ bịt sáp ong vào tai, còn mình thì bảo họ trói vào cột buồm và dặn không được cởi dù ông ra lệnh thế nào. Câu chuyện này chứa sẵn một ý rất hiện đại: muốn chống lại sự điều khiển, cách chắc nhất là tự trói tay mình từ trước, khi đầu óc còn tỉnh.
Trong văn học Trung Hoa, hình ảnh hồ ly tinh mê hoặc người là motif quen thuộc. Phong Thần Diễn Nghĩa kể chuyện hồ ly nhập vào Đát Kỷ để mê hoặc vua Trụ; các dị bản và cách hiểu về nhân vật này khá khác nhau, và giới nghiên cứu cũng nhắc rằng đây là tiểu thuyết thần ma đời Minh chứ không phải sử liệu. Người Việt có cụm "bùa mê thuốc lú" để nói ai đó bị mê muội tới mức mất phán đoán; trong lời nói hằng ngày cụm này thường mang nghĩa bóng, chỉ sự say mê hay bị lừa ngọt.
Điểm chung của các nguồn cổ là sức mạnh điều khiển thường đến từ cái đẹp, giọng hát, lời ngọt hoặc vật trung gian như bùa, thuốc, chứ hiếm khi là một luồng ý nghĩ trần trụi. Ý tưởng một người dùng ý chí thuần tuý đè lên ý chí người khác là thứ phát triển mạnh trong văn hoá đại chúng thế kỷ XX, song song với nỗi lo thật của thời đó về tuyên truyền và tẩy não.
Truyện tranh và phim xây năng lực này thế nào
Vài ví dụ phổ biến, nêu ở mức sự thật để thấy cách mỗi tác phẩm buộc giới hạn cho năng lực.
- Phép ảnh hưởng tâm trí của hiệp sĩ Jedi trong Star Wars (phim đầu ra mắt năm 1977) chỉ tác dụng với người có ý chí yếu. Một câu giới hạn như vậy đủ để năng lực vừa hữu ích vừa không phá hỏng mọi cuộc đối đầu.
- Kilgrave trong loạt phim Jessica Jones (2015) ra lệnh bằng giọng nói và ai nghe cũng phải làm. Loạt phim dùng năng lực này để nói về sự đồng ý, kiểm soát và vết thương tâm lý của người bị khống chế, khiến nhân vật trở thành một phản diện đáng sợ vì quá giống những kẻ thao túng ngoài đời.
- Năng lực Geass trong anime Code Geass (2006) cho nhân vật ra một mệnh lệnh tuyệt đối qua giao tiếp bằng mắt, nhưng mỗi người chỉ ra lệnh được một lần. Giới hạn "một lần" biến mỗi lần dùng thành một quyết định chiến thuật.
- Cây quyền trượng của Loki trong phim The Avengers (2012) điều khiển người bị chạm vào, cho thấy kiểu năng lực gắn với vật báu: mất vật là mất năng lực.
Có thể thấy tác phẩm nào cũng đặt ít nhất một điều kiện: ý chí yếu, phải nghe thấy, phải nhìn vào mắt, phải chạm vào, chỉ một lần. Không có điều kiện, một nhân vật điều khiển được tâm trí sẽ thắng mọi xung đột trong một trang và câu chuyện chấm dứt.
Giới hạn và cái giá của điều khiển tâm trí
Bảng gom những cách truyện thường dùng để giữ năng lực này trong tầm kiểm soát, kèm tác dụng với câu chuyện.
| Giới hạn hoặc cái giá | Ví dụ cách thể hiện | Tác dụng |
|---|---|---|
| Kênh truyền | Phải nghe giọng, nhìn mắt, chạm vào hoặc ăn uống thứ gì đó | Nhân vật chính có cách phòng thủ: bịt tai, tránh ánh mắt |
| Thời hạn | Lệnh chỉ kéo dài vài phút, hết thì người bị điều khiển tỉnh lại và nhớ | Tạo áp lực thời gian, hậu quả khi nạn nhân tỉnh |
| Ý chí kháng cự | Người có ý chí mạnh, có lý do đủ lớn thì chống lại được | Cho nhân vật một khoảnh khắc thắng lợi bằng nội lực |
| Không bắt làm điều trái bản chất | Lệnh bị bẻ cong hoặc vô hiệu khi đụng tới giá trị cốt lõi | Khẳng định con người không hoàn toàn bị lập trình |
| Cô lập người điều khiển | Không bao giờ biết ai thật lòng với mình | Biến năng lực thành bi kịch của chính kẻ sở hữu |
| Hao mòn đạo đức | Mỗi lần dùng lại dễ dùng hơn, ranh giới đúng sai mờ dần | Đường dẫn tự nhiên từ người hùng sang phản diện |
Cái giá "cô lập" đáng để ý nhất. Một người có thể khiến ai cũng yêu quý mình thì cũng không còn cách nào biết được tình cảm nào là thật. Nhiều truyện dùng chính điều này làm điểm yếu, và người đọc thấy nó thuyết phục vì ai cũng hiểu giá trị của một lời khen tự nguyện.
Thôi miên ngoài đời: có thật, nhưng không phải điều khiển
Thôi miên là một hiện tượng được tâm lý học nghiên cứu nghiêm túc. Có thể hiểu đơn giản đó là trạng thái chú ý tập trung cao, ít để ý xung quanh, và dễ tiếp nhận lời gợi ý hơn bình thường. Mức độ dễ bị thôi miên khác nhau giữa người với người; từ cuối thập niên 1950, các nhà nghiên cứu ở Đại học Stanford như André Weitzenhoffer và Ernest Hilgard đã xây thang đo để đánh giá điều này, và chỉ một phần nhỏ dân số thuộc nhóm rất dễ thôi miên.
Những màn thôi miên trên sân khấu trông như điều khiển người khác, nhưng nhiều yếu tố khác đang vận hành: người biểu diễn chọn người tình nguyện dễ hưởng ứng nhất qua vài bài thử đầu buổi, người lên sân khấu chịu áp lực không muốn làm hỏng tiết mục trước đông người, và họ hiểu ngầm đây là màn giải trí nên sẵn lòng hợp tác. Phần lớn nhà nghiên cứu cho rằng người đang thôi miên vẫn giữ được ý thức về giá trị của mình và không bị bắt làm điều họ thật sự phản đối, dù đây vẫn là chủ đề còn tranh luận ở các trường hợp ranh giới.
Trong y khoa, thôi miên có được một số chuyên gia sử dụng như phương pháp hỗ trợ cho các vấn đề như đau hay lo âu, do người được đào tạo thực hiện và với sự đồng ý của người bệnh. Nếu bạn quan tâm, nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý có chứng chỉ, và dè chừng những lời hứa chữa bách bệnh hay "lấy lại ký ức" bằng thôi miên, vốn là điều giới khoa học cảnh báo có rủi ro tạo ra ký ức sai.
Những thứ ngoài đời gần nhất với điều khiển tâm trí
Sức ép của quyền uy. Năm 1963, Stanley Milgram công bố thí nghiệm ở Đại học Yale: người tham gia được một người mặc áo phòng thí nghiệm yêu cầu tiếp tục "giật điện" một người khác mỗi khi trả lời sai, thật ra không có điện thật. Trong phiên bản gốc, khoảng hai phần ba người tham gia đi tới mức cao nhất. Không ai bị điều khiển bằng siêu năng lực; họ bị dẫn dắt bởi tình huống và quyền uy.
Sức ép đám đông. Các thí nghiệm của Solomon Asch đầu thập niên 1950 cho thấy nhiều người đồng ý với một đáp án rõ ràng là sai chỉ vì những người xung quanh đều nói vậy.
Thao túng của kẻ lừa đảo. Các vụ lừa qua điện thoại giả danh cơ quan chức năng dùng đúng công thức: tạo cảm giác khẩn cấp, mượn danh quyền uy, cô lập nạn nhân khỏi người thân ("không được nói với ai"). Khi gặp ba dấu hiệu này cùng lúc, bạn nên dừng cuộc gọi và hỏi người tin cậy.
Chương trình MKUltra. Từ năm 1953 đến đầu thập niên 1970, Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ chạy chương trình thử nghiệm kiểm soát hành vi, có cả việc dùng chất gây ảo giác lên người không được thông báo đầy đủ. Phần lớn hồ sơ bị huỷ năm 1973; chương trình bị phơi bày qua các cuộc điều trần giữa thập niên 1970. Nó không tạo ra được kiểu điều khiển như trong truyện, và được nhắc tới như một bài học về vi phạm đạo đức nghiên cứu.
Ký sinh trùng và phòng thí nghiệm. Trong tự nhiên, có ký sinh trùng làm thay đổi hành vi vật chủ, ví dụ chuột nhiễm Toxoplasma bớt sợ mùi mèo. Các nhà thần kinh học cũng điều khiển được một số hành vi đơn giản của chuột bằng ánh sáng chiếu vào tế bào thần kinh đã được biến đổi gen. Cả hai đều cách rất xa việc điều khiển ý nghĩ con người.
Vì sao năng lực này hợp với phản diện, và bài học khi đọc truyện
Điều khiển tâm trí đụng tới thứ con người coi trọng bậc nhất: quyền tự quyết. Một nhân vật bay hay mạnh tới đâu, người đọc vẫn hình dung được cách chống lại. Nhưng một kẻ lấy đi chính ý chí của bạn thì không chỉ đánh bại bạn mà còn biến bạn thành công cụ hại người thân. Vì thế truyện thường giao năng lực này cho phản diện, và khi một người hùng có nó, câu chuyện gần như luôn phải trả lời câu hỏi người đó có quyền dùng hay không.
Đọc ở góc này, nhiều truyện về điều khiển tâm trí thật ra đang nói về những chuyện rất đời: một mối quan hệ mà một bên kiểm soát bên kia, một nhóm tách người ta khỏi gia đình, một lời quảng cáo khiến ta mua thứ không cần. Năng lực hư cấu là cái kính phóng đại để thấy rõ cơ chế thật.
Với trẻ em và người lớn tuổi trong nhà, có một bài học thực tế nên nhắc: không ai có phép "thôi miên" để lấy tài sản của bạn bằng một cái nhìn. Những câu chuyện "bị thôi miên rồi đưa hết tiền" thường là kết quả của kỹ thuật gây áp lực, đánh lạc hướng và lừa đảo có kịch bản. Hiểu điều này giúp người thân bình tĩnh hơn, dừng lại và gọi người nhà khi có người lạ thúc ép làm gì đó gấp.
Câu hỏi thường gặp
Thôi miên có bắt người ta làm điều phạm pháp được không?
Phần lớn nghiên cứu cho rằng người đang ở trạng thái thôi miên vẫn giữ ý thức về giá trị của mình và có thể từ chối lời gợi ý trái với bản thân. Những chuyện bị bắt làm điều xấu dưới thôi miên trong phim là phóng đại để kể chuyện. Các trường hợp ranh giới vẫn được giới chuyên môn tranh luận.
Vì sao người trên sân khấu thôi miên lại làm những trò kỳ quặc?
Người biểu diễn chọn những người tình nguyện dễ hưởng ứng nhất, và người lên sân khấu chịu áp lực muốn hợp tác trước khán giả. Họ biết đây là tiết mục giải trí nên sẵn lòng đóng góp. Đó là sự kết hợp giữa gợi ý, kỳ vọng xã hội và kỹ năng dàn dựng.
Có ai thật sự bị thôi miên lấy tiền ngoài đường không?
Những trường hợp được kể là "bị thôi miên" thường liên quan tới kỹ thuật lừa đảo: bắt chuyện, tạo áp lực, đánh lạc hướng, có đồng bọn phối hợp. Không có bằng chứng nào cho thấy một cái nhìn hay cái vỗ vai làm người ta mất ý chí. Gặp người lạ thúc ép gấp, bạn nên dừng lại và gọi người thân.
Điều khiển tâm trí khác thần giao cách cảm thế nào?
Thần giao cách cảm là trao đổi ý nghĩ, thường hai chiều và có sự hợp tác. Điều khiển tâm trí là áp ý muốn của mình lên người khác, làm thay đổi quyết định hay hành động của họ. Một nhân vật có thể có cả hai, nhưng truyện hay tách riêng vì về mặt đạo đức chúng rất khác nhau.
Thí nghiệm Milgram có còn được làm lại không?
Phiên bản gốc không còn được phép làm vì quy định đạo đức nghiên cứu hiện nay chặt hơn nhiều. Một số nhà nghiên cứu làm các phiên bản sửa đổi, dừng ở mức thấp hơn và có sàng lọc người tham gia. Kết quả của chúng nhìn chung vẫn cho thấy tình huống và quyền uy ảnh hưởng mạnh tới hành vi.
Viết truyện có nhân vật chính điều khiển tâm trí thì nên chú ý gì?
Nên đặt giới hạn rõ ràng, cho năng lực một cái giá, và để câu chuyện đối diện câu hỏi về sự đồng ý của người bị tác động. Nếu nhân vật dùng năng lực mà không có hậu quả gì, người đọc sẽ khó đồng cảm. Danh mục tự xây hệ năng lực của trang có bài riêng về cách cân bằng.