Trong thần thoại Nhật Bản, nữ thần mặt trời Amaterasu có quyền năng soi sáng cả thế giới, đến mức khi bà giận dỗi trốn vào hang đá, trời đất chìm vào bóng tối; em trai bà là Susanoo, thần bão biển, hạ con rắn tám đầu Yamata no Orochi không bằng sức mạnh mà bằng tám vò rượu, rồi lấy được thanh kiếm về sau gọi là Kusanagi. Thanh kiếm ấy, cùng tấm gương và viên ngọc, trở thành ba thần khí gắn với hoàng gia Nhật Bản.
Nguồn chính là hai bộ sách biên soạn đầu thế kỷ tám: Kojiki năm 712 và Nihon Shoki năm 720. Hai bộ kể khác nhau ở nhiều chi tiết, riêng Nihon Shoki còn chép kèm nhiều dị bản ngay trong cùng một đoạn. Các vị thần trong đó, gọi chung là kami, vẫn được thờ trong đạo Shinto ở hàng chục nghìn đền khắp Nhật Bản hôm nay, nên bài kể với giọng tôn trọng một tín ngưỡng đang sống.
Ngọn giáo khuấy biển: Izanagi và Izanami tạo đảo
Thần thoại Nhật Bản không bắt đầu bằng một vị thần toàn năng tạo ra tất cả. Sau nhiều thế hệ thần sinh ra rồi ẩn đi, cặp thần Izanagi và Izanami được giao việc làm cho mặt đất còn đang trôi nổi như dầu trên nước trở nên vững chắc. Họ được trao một ngọn giáo nạm ngọc, đứng trên chiếc cầu nổi giữa trời, thọc giáo xuống biển và khuấy. Khi nhấc giáo lên, nước muối nhỏ giọt từ mũi giáo đông lại thành hòn đảo đầu tiên.
Hai vị xuống đảo, dựng một cây cột lớn và làm nghi lễ đi vòng quanh cột trước khi kết hôn. Lần đầu, Izanami cất lời chào trước, và đứa con sinh ra không lành lặn, bị thả trôi trên thuyền lau. Các vị thần bậc trên cho rằng nghi lễ sai thứ tự; lần sau Izanagi nói trước, và từ đó họ sinh ra các hòn đảo của Nhật Bản cùng nhiều vị thần của biển, gió, núi, cây.
Chi tiết này cho thấy một luật quan trọng của quyền năng trong thần thoại Nhật: sức mạnh sáng tạo gắn với nghi lễ làm đúng. Làm sai thứ tự thì kết quả hỏng, dù người làm là thần. Đọc theo con mắt hôm nay, phần nghi lễ ấy mang dấu ấn quan niệm xã hội thời biên soạn sách, và nên được hiểu trong bối cảnh lịch sử của nó. Về góc năng lực, ngọn giáo khuấy biển là một hình ảnh tạo lập thế giới bằng một vật báu rất đẹp, khác hẳn kiểu tạo lập bằng lời nói hay bằng xác một người khổng lồ của các nền thần thoại khác.
Cõi Yomi và ba vị thần sinh ra từ lễ tẩy uế
Izanami qua đời khi sinh thần lửa Kagutsuchi, bị lửa đốt cháy. Izanagi đau đớn xuống cõi chết Yomi tìm vợ. Izanami nói mình đã lỡ ăn thức ăn của cõi chết nên khó trở về, và dặn chồng không được nhìn mình. Izanagi không chịu được, thắp lửa nhìn và thấy thân xác vợ đang thối rữa. Bị xấu hổ, Izanami sai các nữ quỷ đuổi theo.
Cuộc chạy trốn là một chuỗi năng lực dùng vật thường hoá vật cản: Izanagi ném dải buộc tóc, nó hoá thành chùm nho dại để kẻ đuổi dừng lại ăn; ném chiếc lược, răng lược mọc thành măng tre. Đến lối ra, chàng ném ba quả đào khiến đám quân đuổi chạy tán loạn, rồi lấy một tảng đá lớn chặn cửa Yomi. Từ hai bên tảng đá, Izanami thề mỗi ngày sẽ giết một nghìn người, Izanagi đáp mỗi ngày sẽ cho một nghìn năm trăm người ra đời. Ranh giới sống chết được dựng lên bằng một giao ước.
Trở về, Izanagi tắm rửa ở một dòng sông để tẩy uế. Từ mắt trái của chàng sinh ra Amaterasu, nữ thần mặt trời; từ mắt phải sinh ra Tsukuyomi, thần mặt trăng; từ mũi sinh ra Susanoo, thần bão và biển. Ba vị được giao cai quản trời, đêm và biển cả. Theo một dị bản trong Nihon Shoki, Tsukuyomi về sau giết nữ thần thức ăn vì thấy bà lấy đồ ăn từ miệng mình ra đãi khách, Amaterasu giận không muốn gặp lại em, nên mặt trời và mặt trăng từ đó không bao giờ ở chung bầu trời.
Hang đá trời: khi quyền năng của mặt trời rút đi
Susanoo là đứa con ồn ào nhất. Trước khi bị đuổi khỏi cõi trời, chàng phá ruộng lúa của chị, phóng uế trong điện, rồi ném một con ngựa bị lột da vào gian dệt vải thiêng, làm một thị nữ chết. Amaterasu đau buồn và giận dữ, lui vào một hang đá gọi là Ama-no-Iwato, lấy đá chặn cửa. Mặt trời biến mất, trời đất tối đen, đủ thứ tai hoạ nổi lên.
Tám trăm vạn vị thần họp lại ở lòng sông trời để tính cách. Họ treo một tấm gương lớn và chuỗi ngọc lên cây sakaki trước cửa hang, cho gà gáy, rồi nữ thần Ame-no-Uzume đứng trên chiếc thùng úp ngược mà múa, nhảy dậm vang và cởi bớt xiêm áo, khiến cả hội thần cười ầm. Amaterasu tò mò hé cửa hỏi sao trời tối mà mọi người vui vậy. Các vị thần đáp có một nữ thần còn sáng hơn bà đang ở đây, rồi đưa tấm gương ra. Amaterasu thấy ánh sáng của chính mình, bước ra gần hơn để nhìn, và thần sức mạnh Ame-no-Tajikarao kéo bà ra hẳn. Một sợi dây thừng được căng ngang cửa hang để bà không lui vào nữa.
Đây là một câu chuyện rất lạ nếu nhìn theo góc năng lực: quyền năng lớn nhất thế giới không bị đánh bại, chỉ tự rút đi, và thứ đưa nó trở lại không phải vũ lực mà là tiếng cười, sự tò mò và một tấm gương. Sợi dây thừng ở cửa hang được xem là nguồn gốc của dây shimenawa căng ở các đền Shinto, đánh dấu nơi linh thiêng.
Susanoo chém rắn tám đầu: thắng bằng mưu chứ không bằng sức
Bị đuổi xuống trần ở vùng Izumo. Sau vụ hang đá, Susanoo bị cắt râu, cắt móng và đuổi khỏi cõi trời. Xuống trần, chàng gặp một cặp vợ chồng già khóc bên con gái út Kushinada. Bảy người chị của cô đã bị rắn khổng lồ Yamata no Orochi bắt ăn, mỗi năm một người, và năm nay đến lượt cô. Con rắn có tám đầu, tám đuôi, thân dài phủ qua tám thung lũng, tám ngọn đồi.
Biến cô gái thành chiếc lược. Susanoo xin cưới Kushinada và nhận diệt rắn. Năng lực đầu tiên chàng dùng không phải để đánh mà để bảo vệ: hoá cô gái thành chiếc lược răng thưa, cài lên tóc mình. Người cần che chở được mang theo sát bên, đối thủ không thể bắt được.
Tám vò rượu ủ tám lần. Chàng bảo cặp vợ chồng già ủ thứ rượu nặng, lọc tám lần, dựng hàng rào có tám cửa, mỗi cửa đặt một vò. Orochi đến, thò tám cái đầu vào tám vò uống say rồi ngủ. Susanoo rút kiếm chém con rắn thành từng khúc, máu nhuộm đỏ cả dòng sông. Một thần bão có thể dùng sức, nhưng truyện chọn cho chàng thắng bằng mưu.
Thanh kiếm trong đuôi rắn. Khi chém tới cái đuôi ở giữa, lưỡi kiếm của Susanoo bị mẻ. Chàng rạch ra và thấy một thanh kiếm lạ nằm bên trong, đặt tên là Ame-no-Murakumo, kiếm mây tụ trên trời. Susanoo dâng thanh kiếm lên Amaterasu như lời tạ lỗi, và mối hiềm khích giữa hai chị em được hàn gắn một phần.
Ba thần khí: kiếm, gương và ngọc
Ba thần khí, tiếng Nhật gọi là Sanshu no Jingi, theo truyền thống được Amaterasu trao cho cháu nội Ninigi khi xuống cai quản mặt đất, và từ đó truyền đến các đời hoàng đế. Bảng dưới tóm tắt từng món theo Kojiki và Nihon Shoki cùng truyền thống thờ phụng.
| Thần khí | Nguồn gốc trong thần thoại | Quyền năng hoặc ý nghĩa | Nơi được cho là lưu giữ |
|---|---|---|---|
| Kiếm Kusanagi | Lấy từ đuôi rắn Orochi; tên mới có từ khi hoàng tử Yamato Takeru dùng kiếm cắt cỏ thoát vòng lửa | Sức mạnh, lòng dũng cảm, điều khiển được gió trong một dị bản | Đền Atsuta ở Nagoya |
| Gương Yata | Gương treo trước hang đá trời để dụ Amaterasu ra | Trí tuệ, sự thật, phản chiếu ánh sáng mặt trời | Đền lớn Ise |
| Ngọc Yasakani | Chuỗi ngọc treo trên cây sakaki trước hang đá | Lòng nhân từ, sự kết nối | Hoàng cung ở Tokyo |
Ba thần khí chưa bao giờ được trưng bày công khai, kể cả trong lễ đăng quang, chúng vẫn nằm trong hộp được bọc kín. Vì thế mọi mô tả về hình dạng thật đều là suy đoán, và có truyền thống cho rằng một số món đang được thờ là bản sao, bản gốc đã mất trong biến cố lịch sử. Đây là phần thuộc về tín ngưỡng và hoàng gia, nên chỉ nên kể ở mức sự thật phổ biến.
Từ Kojiki tới manga: tên thần thành tên chiêu thức
Kami trong Shinto không phải những vị thần toàn năng ở trên cao. Rất nhiều kami gắn với một nơi chốn cụ thể: một ngọn núi, một thác nước, một cây cổ thụ, một hòn đá. Quyền năng của họ thường có ranh giới theo nơi chốn và theo chức phận, như thần sấm Raijin với chiếc trống, thần gió Fujin với túi gió, những hình tượng hay được tạc đứng hai bên cổng đền. Cách nghĩ ấy rất gần với truyện của người Việt về các vị thần sông, thần núi, thần đất của từng làng.
Văn hoá đại chúng Nhật Bản mượn thần thoại rất tự nhiên. Trong bộ manga Naruto của Kishimoto Masashi, ba chiêu thức của một gia tộc được đặt tên Amaterasu, Tsukuyomi và Susanoo, và chiêu thức mang tên Amaterasu là ngọn lửa đen không tắt, Tsukuyomi là thế giới ảo ảnh, Susanoo là một chiến binh khổng lồ bao quanh người dùng. Một nhân vật khác cầm thanh kiếm tên Kusanagi. Tên thần trở thành tên năng lực, và chính sự đối ứng ánh sáng, bóng đêm, bão tố của ba vị thần đã làm khung cho ba chiêu thức.
Nếu bạn viết truyện và muốn mượn thần thoại Nhật, bài học từ Kojiki rất rõ: năng lực lớn thường thắng bằng mưu, bằng nghi lễ, bằng tiếng cười, không chỉ bằng sức. Còn khi kể cho trẻ nhỏ chuyện Susanoo chém rắn, nên nói rõ rượu trong truyện là mẹo của thần, không phải thứ để trẻ tò mò thử. Và vì Amaterasu vẫn được thờ ở đền lớn Ise như vị thần tổ của hoàng gia, các cảnh giễu cợt bà dễ làm người Nhật phật lòng.
Câu hỏi thường gặp
Amaterasu là ai trong thần thoại Nhật Bản?
Amaterasu là nữ thần mặt trời, sinh ra từ mắt trái của thần Izanagi khi ông tẩy uế sau chuyến xuống cõi chết. Bà cai quản cõi trời Takamagahara và được truyền thống xem là thần tổ của hoàng gia Nhật Bản, được thờ chính ở đền lớn Ise.
Ba thần khí của Nhật Bản gồm những gì?
Gồm kiếm Kusanagi, gương Yata và ngọc Yasakani. Theo thần thoại, Amaterasu trao ba món này cho cháu nội Ninigi khi xuống trần, rồi chúng được truyền qua các đời hoàng đế. Ba thần khí chưa bao giờ được trưng bày công khai.
Susanoo diệt rắn tám đầu Yamata no Orochi như thế nào?
Susanoo cho ủ rượu nặng lọc tám lần, đặt tám vò sau tám cửa hàng rào. Con rắn thò tám đầu vào uống say rồi ngủ, Susanoo chém nó thành từng khúc và tìm thấy thanh kiếm về sau gọi là Kusanagi trong đuôi rắn.
Vì sao kiếm Kusanagi có tên là kiếm cắt cỏ?
Kiếm ban đầu tên Ame-no-Murakumo. Theo truyền thuyết, hoàng tử Yamato Takeru bị kẻ thù dụ vào đồng cỏ rồi phóng hoả, ông dùng thanh kiếm cắt cỏ quanh mình để thoát vòng lửa, nên kiếm được gọi là Kusanagi, nghĩa là cắt cỏ.
Kojiki và Nihon Shoki khác nhau thế nào?
Cả hai đều biên soạn đầu thế kỷ tám, Kojiki năm 712 và Nihon Shoki năm 720. Kojiki kể liền mạch hơn, còn Nihon Shoki viết theo lối sử Trung Hoa và chép kèm nhiều dị bản cho cùng một sự kiện, nên chi tiết thần thoại đôi khi khác nhau.
Tsukuyomi là thần gì?
Tsukuyomi là thần mặt trăng, sinh ra từ mắt phải của Izanagi, em của Amaterasu và anh của Susanoo. Theo một dị bản trong Nihon Shoki, vì Tsukuyomi giết nữ thần thức ăn nên Amaterasu không muốn gặp lại, mặt trời và mặt trăng từ đó tách nhau.